Tokary
Parafia Ślesin · gmina Ślesin · powiat koniński · dawniej parafia Lubstów, gmina Piotrkowice, powiat kolski
Nazwa dziś i jej warianty
Dzisiejszy wykaz urzędowy notuje Tokary jako osadę w gminie Ślesin, z dopełniaczem Tokar¹ — nazwa jest więc liczby mnogiej i tak odmienia się do dziś. Innych postaci nie znamy: wszystkie dostępne nam źródła, od XVI wieku po dzień dzisiejszy, mają Tokary. Nie ma tu ani pojedynczego Tokar, ani przymiotnikowego Tokarzewa, ani zdrobnienia.
⚠️ Nazwa jest natomiast w Polsce częsta i homonimy trzeba odsiewać po położeniu. W samej Wielkopolsce i na jej pograniczu odrzucić należy Tokary słupeckie, a dalej wieluńskie, krasnostawskie i sokołowskie; w tej samej kwerendzie trafiają się też Tokarki w powiecie konińskim, notowane w regestach grodzkich przy Bochlewie² — to inna miejscowość.
Najstarsze zapisy
- 1550 — właściciel Wardeski, w regestach grodzkich²
- 1585 — Złotkowski, tamże²
- 1698 — Kwiatkowski, tamże²
- 1892 — Tokary, „folw., pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Lubstów, odl. od Koła 34 w., ma 2 dm., 31 mk. Wchodził w skład dóbr Leśnictwo”³
- 1921 — Tokary, folwark w powiecie Koło, gminie Piotrkowice: 2 domy, 58 mieszkańców⁴
- 1928 — „folw. Tokary” w obwodzie weterynaryjnym Ślesin, w urzędowym planie przeglądu koni; o tym spisie mówi rozdział o parafii i jej wsiach
- 2013 — Tokary, osada w gminie Ślesin¹
Trzy regesty z XVI–XVII wieku to wszystko, co udało się nam znaleźć w materiale grodzkim — nazwa nie pojawia się ani w spisie uposażeń archidiecezji z około 1520 r., ani w rejestrach poborowych powiatu konińskiego drugiej połowy XVI wieku, bo Tokary leżały w powiecie kolskim, a więc w innej warstwie ksiąg podatkowych.
Przynależność
Tokary należały do parafii Lubstów, gminy Piotrkowice i powiatu kolskiego — tak notuje je Słownik geograficzny w 1892 r.³ i tak samo spis powszechny z 1921 r.⁴ Były folwarkiem w składzie dóbr Leśnictwo; opis tych dóbr podaje, że „Dobra Leśnictwo i Tokary mają 2320 m[orgów] rozl[egłości] (1900 lasu)”⁵ — czyli cztery piąte całego majątku stanowił las. Do gminy Ślesin osada weszła po reformie 1954 r., która złożyła nową gminę z dawnej gminy Sławoszewek i dawnej gminy Piotrkowice; wraz z gminą przeszła do parafii ślesińskiej.
Stanisław Kozierowski notuje Tokary krótko i właśnie w tym otoczeniu — jako osadę przy Lubstowie⁶.
Dwa miejsca pamięci, które leżą w lesie tokarskim, oraz sezonowy wodospad na kanale zrzutowym opisuje rozdział o parafii i jej wsiach; nie powtarzamy tego tutaj.
Co o nazwie piszą językoznawcy
Trzeba powiedzieć od razu: osobnego objaśnienia tej nazwy nie ma w żadnym słowniku, do którego mamy dostęp. Nazwy miejscowe Polski nie doszły jeszcze do litery T — ostatni wydany tom obejmuje litery Ś⁷. Słownik geograficzny nazwy nie objaśnia, a Kozierowski przy Tokarach nie stawia, jak zwykle, żadnego skrótu etymologicznego⁶.
Objaśniony jest natomiast sam wyraz, i to solidnie. Słownik staropolski notuje rzeczownik tokarz w znaczeniu „ten, kto wytacza okrągłe przedmioty z drzewa”, z łacińskim odpowiednikiem tornator, poświadczony od 1375 r.; przy najstarszym zapisie stoi objaśnienie „excepto tornatore, in Polonico tokar” — „z wyjątkiem tokarza, po polsku tokar”⁸. Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych wywodzi tokarza od czasownika toczyć i od rzeczownika tok, wskazując prasłowiańskie tociti „obracać, toczyć”⁹.
Nasza ocena
Naszym zdaniem Tokary to nazwa zawodowa, tzw. służebna, i znaczy po prostu „[osada] tokarzy” — ludzi wytaczających z drewna naczynia, koła, misy, wrzeciona. Hipoteza ta opiera się na trzech przesłankach.
Pierwsza: postać nazwy. Liczba mnoga bez przyrostka to w polskiej toponimii klasyczna forma nazw służebnych i zawodowych — Kowale, Szewce, Piekary, Bednary, Rybitwy. Nazwa nie ma sufiksu dzierżawczego (-owo, -in, -ice), więc nie mówi, czyja to osada, lecz kto w niej mieszkał i co robił.
Druga: materiał, którym ci ludzie pracowali. Dobra, w których Tokary były folwarkiem, składały się w czterech piątych z lasu⁵, a sąsiednia wieś macierzysta nosiła nazwę Leśnictwo i leżała „nad błotem Ługi”⁵. Toczenie drewna wymaga surowca na miejscu, i ten surowiec tu właśnie był. Nazwa i krajobraz zgadzają się bez naciągania.
Trzecia: wiek wyrazu. Tokarz jest w polszczyźnie poświadczony już w 1375 r.⁸, a więc dużo przed pierwszym znanym nam zapisem osady (1550). Nazwa mogła zatem powstać wcześnie, choć źródła zachowały ją późno.
Uczciwie trzeba dodać hipotezę konkurencyjną: nazwa mogła powstać od nazwiska albo przezwiska Tokarz, notowanego w Wielkopolsce od 1403 r.¹⁰ i licznego w XVI–XVIII wieku⁹; wtedy Tokary byłyby „[osadą] Tokarzów”. Rozstrzygnięcia nie mamy — przy trzech regestach i dwóch wierszach w słowniku geograficznym materiał jest zbyt cienki. Zwracamy tylko uwagę, że żaden ze znanych nam właścicieli osady nie nazywał się Tokarz: w regestach są Wardeski, Złotkowski i Kwiatkowski².
Czego nie wiemy: kiedy osada powstała. Nazwa typu służebnego wskazywałaby na średniowiecze, ale pierwszy zapis mamy z połowy XVI wieku, a jako folwark (nie wieś) Tokary występują dopiero w XIX stuleciu.
Przypisy
1. Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części, załącznik do rozporządzenia Ministra Administracji i Cyfryzacji z 13 grudnia 2012 r., Dz.U. 2013 poz. 200: „Tokary, osada, gmina Ślesin, powiat koniński, dopełniacz -kar”; powtórzone w Dz.U. 2019 poz. 2360.
2. Teki Dworzaczka (Biblioteka Kórnicka PAN), Grodzkie i ziemskie — Konin, regesty z lat 1550, 1585 i 1698; tamże regest z 1791 r. o Antonim „ze Skoków i Rożnowa Rożnowskim”, dziedzicu „wsi Bochlewo i Tokarki p. konin.” — https://teki.bkpan.poznan.pl/
3. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. XII: Szl–War, Warszawa 1892, s. 359 (hasło Tokary, pozycja 4) — https://archive.org/details/slownik-12/page/n356/mode/1up
4. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: Województwo łódzkie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1925 — powiat Koło, gmina Piotrkowice, „Tokary folw.”: 2 domy, 58 mieszkańców.
5. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. V: Kut–Mal, Warszawa 1884, s. 160 (hasło Leśnictwo, pozycja 3) — https://archive.org/details/slownik-5/page/n157/mode/1up
6. S. Kozierowski, Pierwotne osiedlenie dorzecza Warty od Koła do ujścia w świetle nazw geograficznych, „Slavia Occidentalis” t. V, 1926, s. 79: „Tokary (Lubstów)”.
7. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. B. Czopek-Kopciuch i U. Bijak, Instytut Języka Polskiego PAN — ostatni wydany tom (2025) obejmuje litery Ś; tomu z literą T jeszcze nie ma.
8. Słownik staropolski, red. S. Urbańczyk, t. IX: Ściadły–Używowanie, Warszawa–Wrocław–Kraków 1982, s. 170, hasło tokarz: „ten kto wytacza okrągłe przedmioty z drzewa, tornator”; najstarsze poświadczenie: „Villam nostram Dzuschicze… excepto tornatore, in Polonico tokar… damus 1375”.
9. Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych, cz. 1, Kraków 2000, hasło „Tok” — tokarz, por. toczyć, prasłowiańskie tociti „obracać, toczyć” (parafraza); frekwencję nazwiska Tokarz w XVI–XVIII w. zestawia Antroponimia Polski od XVI do końca XVIII wieku, t. V: St–U, Kraków 2015, s. 122.
10. S. Dołęga-Kozierowski, Nazwiska, przezwiska, przydomki, imiona polskie niektórych typów słowotwórczych (Księga rodzaju ludu polskiego), napisane 1938, wyd. pośmiertne Poznań 1958, s. 53 — Tokarz z zapisem z 1403 r.