Parafia ślesińska jest starsza od miasta. Kiedy w styczniu 1358 roku Kazimierz Wielki pozwalał biskupowi poznańskiemu zamienić wieś Ślesin w miasto, kościół pod wezwaniem świętego Mikołaja stał tu już zapewne od pokoleń — repertorium akt wizytacyjnych archidiecezji gnieźnieńskiej datuje erekcję parafii na przełom XIII i XIV wieku¹. Przez następne sześćset lat była to jedna z tych instytucji, które w miasteczku trwały niezależnie od tego, kto nim akurat rządził: przetrwała biskupów poznańskich i dzierżawców, zabór pruski i rosyjski, degradację miasta w 1870 roku i odzyskanie praw w 1921.

Ten rozdział jest o parafii jako instytucji i o ludziach, którzy nią kierowali. O samym budynku kościoła — o trzech kolejnych świątyniach, o murze z 1604 roku i o wielkiej przebudowie z lat 1900–1910 — opowiada rozdział 2, paragraf 2.23, i nie będziemy tego powtarzać. O tym, jakie wsie do parafii należały i kiedy, mówi rozdział 9. Tutaj: sieć kościelna, poczet plebanów i proboszczów, liczby dusz, i dwa spory, w których parafianie stanęli naprzeciw swojego proboszcza.

⚠️ Jedno zastrzeżenie na wstępie, i to zasadnicze. Nie mieliśmy w ręku ani jednej księgi wizytacyjnej z Archiwum Diecezjalnego we Włocławku — znamy je wyłącznie z repertorium ks. Stanisława Librowskiego, czyli z inwentarza, który mówi, co w danej księdze jest, ale nie przytacza treści¹. Poczet, który niżej podajemy, jest więc zbudowany z czterech rodzajów świadectw pośrednich: regestów ksiąg grodzkich, Liber beneficiorum Łaskiego, urzędowych roczników diecezji kujawsko-kaliskiej i podpisów księży pod aktami stanu cywilnego. Tam, gdzie milczą wszystkie cztery, piszemy, że nie wiadomo.

43.1. Parafia w sieci kościelnej

Położenie Ślesina w strukturach Kościoła było przez pięćset lat dwoiste, i to jest pierwsza rzecz, którą trzeba zrozumieć. Miasteczko należało do biskupów poznańskich — od nadania Konrada mazowieckiego z 1231 roku aż do końca XVIII wieku — ale kościelnie leżało w archidiecezji gnieźnieńskiej². Stąd pleban ślesiński procesował się o dziesięciny przed konsystorzem gnieźnieńskim, stąd Ślesin ma hasło w Liber beneficiorum arcybiskupa gnieźnieńskiego, a nie w księdze uposażeń diecezji poznańskiej³.

Prawo patronatu należało do biskupów poznańskich — to oni przedstawiali kandydata na plebana. Łaski zapisuje to wprost: kościół jest „de iure patronatus et praesentandi domini episcopi Posnaniensis", a urzędujący pleban dzierży go „ex praesentatione domini episcopi Posnaniensis"³. Pan gruntowy miasteczka był więc zarazem patronem jego kościoła — układ prosty i dla parafii korzystny, bo biskup miał interes w tym, żeby jego własne miasto miało porządną świątynię. Wizytacja generalna z lat 1765–1766 przypisuje zresztą fundację kościoła (tego drugiego z kolei, sprzed 1479 roku) biskupowi poznańskiemu Andrzejowi z Bnina¹ — temu samemu, który w 1457 roku uposażył ślesińskiego sołtysa.

Wezwanie: święty Mikołaj Biskup. Poświadczone nieprzerwanie od początku XVI wieku (Łaski: „tituli S. Nicolai")³, przez wizytacje 1759/60 i 1765/66 („pw. św. Mikołaja b.")¹, przez wszystkie roczniki diecezjalne XIX i początku XX wieku („TE. S. Nicol. EC.")⁴, aż po Katalog Zabytków Sztuki z 1952 roku. Dzisiejsza forma — „świętego Mikołaja i Dobrego Pasterza" — pojawia się dopiero w źródłach nowszych: zna ją portal diecezjalny, zna przewodnik koniński z 2012 roku⁵ i zna opracowanie oparte na aktach personalnych z Włocławka⁶. ❓ Kiedy i dlaczego doszedł Dobry Pasterz, nie wiemy; sądząc po milczeniu roczników sprzed 1912 roku, jest to uzupełnienie dwudziestowieczne.

⭐ Warto zauważyć, co patron znaczył w miasteczku nad wodą. Święty Mikołaj był od V wieku opiekunem żeglarzy i przepraw — a Ślesin leży na przesmyku między dwiema połowami jeziora, przy przeprawie i moście poświadczonym już w 1422 roku. Badacze lokalni traktują to patrocinium jako argument za wczesną metryką parafii i za jej związkiem ze szlakiem wodnym; w tym samym kontekście wymieniają dwie kamienne romańskie chrzcielnice w kościele⁷. ⚠️ Chrzcielnic tych sami nie oglądaliśmy i żadne opracowanie fachowe ich nie datuje — Katalog Zabytków z 1952 roku wymienia z dawnego wyposażenia wyłącznie dwa osiemnastowieczne obrazy. Wiadomość podajemy więc jako cudzą, nie jako ustalenie.

Dekanaty — cztery adresy w ciągu czterystu lat. Ślesin wędrował po mapie kościelnej częściej, niż można by przypuszczać:

• 1608–1609 — dekanat gnieźnieński św. Michała, „nazywany zbarskim"; w tym dekanacie zastaje Ślesin wizytacja archidiakona Wincentego de Sève¹.
• XVIII wiek — dekanat sompoleński, i to z ciekawym szczegółem: w latach 1759–1766 dziekan sompoleński rezyduje nie w Sompolnie, lecz właśnie w Ślesinie¹ (o tym w 43.2).
• od 1818 — bulla Ex imposita Nobis tworzy diecezję kujawsko-kaliską ze stolicą we Włocławku; Ślesin trafia do niej wraz z całą okolicą i zostaje przypisany do dekanatu konińskiego, w którym trwa przez cały wiek XIX. Urzędowe roczniki diecezji lokują go niezmiennie „in Decanatu Coninensi, in Districtu Coninensi, Gubernio Calissiensi"⁴. ⚠️ Samej bulli dla Ślesina nie weryfikowaliśmy — datę podajemy za ogólną chronologią diecezji.
• od 28 października 1925 — po bulli Vixdum Poloniae unitas parafia należy do diecezji włocławskiej, dekanat koniński⁶.

⚠️ Sąsiedzi zostają gdzie indziej. Przez cały wiek XIX Wąsosze należą do dekanatu sompoleńskiego, a Ostrowąż — do konińskiego, razem ze Ślesinem⁴. Trzy parafie leżące dziś w jednej gminie miały więc dwa różne adresy dekanalne, i dla szukającego akt to nie jest drobiazg.

⚠️ Nazwa urzędowa brzmi „Sleszyn" albo „Śleszyn". Roczniki diecezjalne przez cały XIX wiek i jeszcze w 1912 roku nie znają w ogóle formy „Ślesin"⁴. Kto szuka parafii w spisach kościelnych po dzisiejszej nazwie, nie znajdzie jej.

43.2. Poczet plebanów i proboszczów

Jedyny poczet duszpasterzy parafii Ślesin, jaki krąży w obiegu — powtórzony zgodnie w serwisie parafialnym i diecezjalnym — zaczyna się dopiero w 1862 roku i otwiera go ks. Antoni Peterkiewicz z kadencją „1862–1906". Ta lista jest, jak zobaczymy, błędna w pierwszym punkcie. Poniższy poczet zbudowaliśmy od nowa, nazwisko po nazwisku, z podaniem źródła przy każdym.

Przecław — 1413, 1414. Pierwszy pleban ślesiński znany z imienia. W 1413 roku „popierał sprawę o dziesięciny w konsystorzu gnieźnieńskim dawnymi przywilejami"⁸. Rok później widzimy go przy pracy: 1 czerwca 1414 roku, tytułowany praepositus, pożycza pięć grzywien Jakuszowi z Sarnowa i Bogufałowi z Szyszyna — dwóm dziedzicom wsi własnej parafii⁹. ⭐ Pierwszy konkretny obraz ślesińskiej plebanii jest więc taki: proboszcz jest wierzycielem okolicznej szlachty. (Pełny opis dokumentu — rozdział 2, § 2.5.)

Ks. Mikołaj Sobiejucha — 1477, z regestów ksiąg grodzkich¹⁰.

Stanisław z Sarnowa — około 1520. Notuje go Łaski jako urzędującego plebana, „actu presbyter", prezentowanego przez biskupa poznańskiego³. Nazwisko odsyła do Sarnowa — wsi tej samej parafii; pleban był więc z miejscowego rodu.

Ks. Stanisław Sarnowski — 1540 i 1543, „pleban w Sleszynie"¹⁰. ❓ Być może ta sama osoba co poprzednia, ale dwadzieścia lat różnicy i odmienny zapis imienia nie pozwalają tego przesądzić.

Luka: druga połowa XVI i cały XVII wiek. Między 1543 a 1698 rokiem nie znamy ani jednego nazwiska. To sto pięćdziesiąt lat — okres reformacji, wojen szwedzkich i odbudowy — z którego o ślesińskich plebanach nie wiemy nic. Wypełnić tę lukę mogą tylko akta wizytacyjne z Włocławka (najbliższa jest wizytacja z 30 października 1608 roku, `AAG. Wiz. 3`, karty 265–267) i same księgi grodzkie.

Ks. Franciszek Parol — 1698, „pleb. śleszyń."¹⁰.

Ks. Marcin Radecki — 1728 i 1755, w obu zapisach jako „curatus slesiń."¹⁰. ⚠️ Zbieżność nazwiska z dziewiętnastowiecznym ks. Franciszkiem Radeckim jest zapewne przypadkowa — dzieli ich sto lat i nic ich poza nazwiskiem nie łączy.

Ks. Jan Słuszewski — poświadczony 1759–1766, i jest to najlepiej udokumentowany proboszcz ślesiński epoki przedrozbiorowej. Repertorium wizytacji określa go jako „proboszcza par. Ślesin, dziekana sompoleńskiego", a przy wizytacji generalnej 1765/66 dodaje drugą godność: „proboszcz par. Ślesin i kanonik kolegiaty kruszwickiej"¹. To on z polecenia prymasa Władysława Łubieńskiego przeprowadził wizytację całego dekanatu sompoleńskiego: zaczął 4 października 1759 roku, a sprawozdania skończył pisać 10 marca 1760¹.

⭐ Rzecz, dla której Ślesin wszedł do literatury archiwistycznej: Słuszewski wizytował przy tej okazji własną parafię. Librowski używa tego jako przykładu dowodowego w wywodzie o organizacji nadzoru w archidiecezji gnieźnieńskiej — dziekani koniński, łekneński, słupecki i sompoleński opisali własne parafie, bo nikt z góry ich nie wizytował¹. ⚠️ I wniosek uboczny, ale mówiący coś o randze miasteczka: w połowie XVIII wieku siedzibą dekanatu sompoleńskiego był faktycznie Ślesin.

Luka: 1766–1819. Pół wieku obejmujące trzeci rozbiór, Prusy Południowe, Księstwo Warszawskie i pierwsze lata Królestwa Polskiego — bez jednego nazwiska.

Ks. Kłomkowski (albo Kłonkowski) — 1819. Podpisuje się pod aktami stanu cywilnego formułą „Proboszcz Slesiński Sprawuiący Obowiązki Urzędnika Stanu Cywilnego"¹¹. ⭐ Najstarszy znany z nazwiska proboszcz ślesiński epoki akt stanu cywilnego — poczet parafialny w ogóle go nie zna. ❓ Odczyt nazwiska niepewny co do jednej litery.

Luka: 1820–1863. Czterdzieści lat, w których parafią kierował ktoś, kogo nie znamy z nazwiska. Zamknąć tę lukę mogą podpisy pod aktami z lat dwudziestych, trzydziestych i pięćdziesiątych — materiał istnieje i czeka na odczyt.

Ks. Franciszek Radecki — 1863–1894, trzydzieści jeden lat, najdłuższa znana kadencja w dziejach parafii. Urodzony 26 września 1833 roku, święcenia 1857, instalowany w Ślesinie w 1863 roku — a więc objął parafię w wieku trzydziestu lat, sześć lat po święceniach⁴. Roczniki diecezjalne mają go nieprzerwanie od 1869 do 1893, podpisy pod aktami — od 1864 do 1894¹¹. W 1864 roku podpisuje się jeszcze po polsku, „X. Franciszek Radecki Komend[arz] Slesinsk[i]", od 1870 roku cyrylicą, a w latach 1893–1894 jako настоятель прихода Слесинъ, czyli proboszcz.

⭐ Trzydzieści jeden lat Radeckiego to całe pokolenie ślesińskich dziejów: powstanie styczniowe i bitwa pod Ignacewem, degradacja miasta w 1870 roku, restauracja kościoła w 1874, pierwszy wielki przyrost parafii. I to jest dokładnie ten okres, który błędna lista przypisuje ks. Peterkiewiczowi.

Ks. Grodecki — 1895, i tylko ten rok. Podpisuje akty małżeństw jako Ксендзъ Гродецкій, Викарій Слесинскій — a więc wikariusz, nie proboszcz¹¹. ⭐ Ten podpis trafia dokładnie w wakat między Radeckim a jego następcą: rocznik na 1893 ma jeszcze Radeckiego, następca ma instalację w 1895 — i przez parafię zarządzał w międzyczasie wikariusz.

Ks. Antoni Peterkiewicz — 1895–1906. Urodzony 15 czerwca 1862 (⚠️ w rocznikach wąsoskich: 15 stycznia 1862 — jeden z dwóch zapisów jest błędny), święcenia 1884, instalacja w Ślesinie 1895⁴. Podpisy pod aktami: 1896–1905¹¹.

⭐⭐ Tu właśnie leży źródło błędu, który od stu lat krąży po opracowaniach. Poczet parafialny daje Peterkiewiczowi kadencję „1862–1906". Tymczasem 1862 to rok jego URODZENIA, wydrukowany w roczniku diecezjalnym tuż po nazwisku — bo tak zbudowana jest tamtejsza rubryka: nazwisko, data urodzenia, rok święceń, rok instalacji. Ktoś kiedyś odczytał ją opacznie i wziął pierwszą liczbę za datę objęcia parafii. Trzydzieści trzy lata cudzej pracy przypisano nie tej osobie, co trzeba.

⭐ Skąd Peterkiewicz przyszedł i dokąd poszedł — te same roczniki pozwalają odtworzyć całą drogę: administrator Wąsosz od 1889 roku → Ślesin od 1895 → parafia w dekanacie wolborskim od 1906 → Stare Miasto pod Koninem od 1911⁴. Proboszcz ślesiński przyszedł więc z drugiej parafii tej samej okolicy, oddalonej o pół godziny drogi.

Ks. Jan Langier (w podpisach cyrylicą czytany jako „Langer") — 1906–1911 i dalej. Urodzony 14 grudnia 1864, święcenia 1894, instalacja 1906⁴; podpisy pod aktami 1907–1911, w 1907 roku z tytułem doktora¹¹. ⚠️ Nazwisko: wszystkie trzy roczniki (1907, 1910, 1912) piszą Langier, tak samo jak poczet parafialny; „Langer" jest wariantem zapisu, nie innym człowiekiem.

⭐ Dwie fazy przebudowy kościoła rozdzielają się między tych dwóch proboszczów: prezbiterium i dwie kaplice z 1900 roku postawił Peterkiewicz, nawę, sklepienie, wieżę i witraże z 1907 roku oraz konsekrację 1910 — Langier (szczegóły w 2.23).

Luka: 1912–1921. Dziesięć lat obejmujących pierwszą wojnę światową i odzyskanie niepodległości — bez nazwiska. Nie wiemy, czy ks. Langier dotrwał na probostwie do końca wojny, czy odszedł wcześniej. Roczników diecezjalnych z tych lat nie mieliśmy w ręku, a odczyt podpisów zaczyna się znów dopiero w 1922 roku.

Ks. Konstanty Jurgiłas — poświadczony 1922–1925. Podpisuje akty w latach 1922 i 1923¹¹; prasa powiatowa nazywa go proboszczem ślesińskim w kwietniu 1924 roku, przy zawiązywaniu w Ślesinie oddziału Towarzystwa Propagandy Budowy Dróg i Budowli Wodnych po wielkiej powodzi¹². ⭐ To za jego probostwa, w 1922 roku, powstała w Ślesinie Kasa Stefczyka — założona, jak wspomina po latach prasa, „mimo usilnych zabiegów byłego proboszcza ks. Konstantego Jurgiłasa i obecnego prezesa, p. Bolesława Mierzyńskiego"; po ośmiu latach miała własny lokal, bibliotekę na ponad osiemset tomów i pierwszy w miasteczku odbiornik radiowy¹³.

Odszedł w sposób nietypowy i dobrze udokumentowany: 20 listopada 1925 roku ks. Jurgiłas i ks. Wacław Rybarski, świeżo mianowany proboszcz Małynia, złożyli wspólną prośbę o zamianę probostw⁶.

Ks. Wacław Rybarski — 27 listopada 1925 – 1940. Urodzony 6 sierpnia 1887 w Osięcinach, święcenia 1912 po seminarium włocławskim; wikariusz w Kowalu, potem Przedecz (1916) i Opatówek (1918), w tym samym roku prokurator seminarium duchownego we Włocławku i kapelan tamtejszej Ochotniczej Straży Pożarnej; administrował dzierżawionym dla seminarium majątkiem w Lubaniu. Proboszczem Małynia został 12 listopada 1925 — i był nim kilkanaście dni, zanim zamiana przeniosła go do Ślesina⁶.

W Ślesinie przybyło mu z czasem obowiązków: od 19 czerwca 1935 roku tymczasowy proboszcz Ostrowąża, a od 25 czerwca do 15 lipca 1937 — administrator Lichenia⁶. To on jest bohaterem dwóch konfliktów opisanych w 43.6.

⚫ Koniec. 26 sierpnia 1940 roku aresztowany przez Niemców; obóz przejściowy, trzy dni później KL Sachsenhausen, 14 grudnia 1940 Dachau. Zmarł w Dachau 23 lutego 1941 roku⁶.

Po 1945 roku pocztu nie prowadzimy. Księży żyjących i najnowszych dziejów parafii ten rozdział nie obejmuje.

Poczet w skrócie

Piętnaście nazwisk na sześćset lat — i pięć luk, z których każda ma po kilkadziesiąt lat:

Przecław (1413–1414) · Mikołaj Sobiejucha (1477) · Stanisław z Sarnowa (ok. 1520) · Stanisław Sarnowski (1540, 1543) · luka 1543–1698 · Franciszek Parol (1698) · Marcin Radecki (1728, 1755) · Jan Słuszewski (1759–1766) · luka 1766–1819 · Kłomkowski (1819) · luka 1820–1863 · Franciszek Radecki (1863–1894) · Grodecki, wikariusz (1895) · Antoni Peterkiewicz (1895–1906) · Jan Langier (1906–1911+) · luka 1912–1921 · Konstanty Jurgiłas (1922–1925) · Wacław Rybarski (1925–1940).

⭐ Metodyczne dopowiedzenie, bo jest ono pouczające. Poczet zbudowany z podpisów pod aktami metrykalnymi i poczet zbudowany z urzędowych roczników diecezji zgodziły się co do jednego roku we wszystkich pięciu przypadkach, w których da się je zestawić (Radecki, Grodecki, Peterkiewicz, Langier — plus zgodne milczenie o Kłomkowskim)⁴ ¹¹. Dwa niezależne źródła, dwie zupełnie różne drogi dojścia, jeden wynik. Wobec tego lista bez aparatu naukowego ustąpić musi.

43.3. Wikariusze, prefekci i służba kościelna

O tych, którzy proboszczom pomagali, wiemy nieporównanie mniej — ale nie nic.

Około 1520 roku obsada kościoła liczyła trzy osoby. Łaski notuje, że rektor kościoła „ku pomocy sobie i duszpasterstwu utrzymuje jednego wikariusza najemnego i sługę kościelnego (servat unum vicarium manualem et ministrum), i opłaca ich wedle możności"³. Wikariusz najemny — czyli opłacany przez plebana, bez własnego beneficjum — i minister, sługa kościelny: dzwonnik, zakrystianin, człowiek od świec i grobów. ⚠️ Łaski nie wymienia w Ślesinie ani szkoły, ani jej rektora — inaczej niż w sąsiednich Lisewie, Ostrowążu i Lubstowie³.

A sto lat wcześniej szkoła była. Pod dokumentem wystawionym w Ślesinie 1 czerwca 1414 roku podpisali się jako świadkowie „Andreas rector scole et Iohannes clericus de Slessyno" — Andrzej, rektor szkoły, i Jan, kleryk ślesiński⁹. To dwa najstarsze imiona ludzi Kościoła ślesińskiego po plebanie i jedyne poświadczenie średniowiecznej szkoły parafialnej. ❓ Czy przetrwała, nie wiadomo: ani Łaski około 1520 roku, ani inwentarz biskupi z 1564 jej nie znają (rozdz. 2, § 2.5 i 2.10).

Szkoła elementarna przy parafii wraca w źródłach dopiero pod koniec XIX wieku. Roczniki diecezjalne od 1893 roku odnotowują przy Ślesinie „Sch. elem. in loco" — szkołę elementarną na miejscu⁴; przewodnik krajoznawczy z 1909 roku nazywa ślesińską szkółkę początkową „jedyną oazą w tej mieścinie"¹⁴.

Wikariusze międzywojenni — pięć nazwisk, znanych z akt personalnych: ks. Wiktor Baranowski, ks. Stanisław Zwierz, ks. Stanisław Olejnik, ks. Jan Modo i ks. Jan Kłukczyński⁶ (tego ostatniego prasa z 1936 roku nazywa prefektem i pisze jego nazwisko „Klukaczyński"¹⁵).

Prefekt — czyli ksiądz uczący religii w szkole — jest w międzywojennym Ślesinie osobną, stałą figurą. W sierpniu 1934 roku kompania odpustowa ze Ślesina idzie do Lichenia „z księdzem proboszczem i księdzem prefektem"¹⁶; w grudniu 1936 to prefekt zastępuje proboszcza przy poświęceniu (43.6).

O organistach, kościelnych i grabarzach ślesińskich nie wiemy dotąd nic — żadne z przejrzanych źródeł ich nie wymienia z nazwiska. To luka do wypełnienia z akt metrykalnych: organista bywa świadkiem chrztów i ślubów częściej niż ktokolwiek inny w parafii, więc nazwiska znajdą się przy systematycznym odczycie ksiąg.

⭐ Bractwa i stowarzyszenia. Roczniki 1892 i 1893 wyliczają przy Ślesinie trzy bractwa — Różańcowe Najświętszej Marii Panny, świętego Mikołaja i świętego Walentego — wszystkie z adnotacją „ab immemorabili tempore", od niepamiętnych czasów⁴. Te same dwa patrociniá noszą dwa obrazy z drugiej połowy XVIII wieku, jedyne zachowane wyposażenie sprzed neogotyku (2.23). W międzywojniu lista jest już znacznie dłuższa: do Różańcowego, świętego Mikołaja i świętego Walentego dochodzą Bractwo Niepokalanego Poczęcia NMP, III Zakon świętego Franciszka, Żywy Różaniec, Papieskie Dzieło Rozkrzewiania Wiary, Dzieło świętego Dziecięctwa oraz męskie i żeńskie Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej⁶.

Odpusty: święty Mikołaj oraz rocznica poświęcenia kościoła (1 października), a od 1896 roku osobno także święty Walenty⁴.

Księża rodem ze Ślesina

Parafia nie tylko przyjmowała księży, ale i ich dawała. Dwóch znamy z nazwiska.

⭐⭐ Ks. Teodor Rogoziński — najwybitniejszy ksiądz, jakiego wydał Ślesin. Urodził się 22 października 1822 roku w Ślesinie²². Seminarium ukończył we Włocławku, gdzie w 1845 roku przyjął święcenia i został wikariuszem w Koninie — a więc całą młodość kapłańską spędził w rodzinnych stronach. W 1857 roku dostał od Jana Zamoyskiego prezentę na probostwo w Tuliszkowie²².

W powstaniu styczniowym był rewolucyjnym naczelnikiem czwartego okręgu powiatu konińskiego, a następnie całego powiatu — w wykazie naczelników cywilnych całej diecezji kujawsko-kaliskiej figuruje jako „naczelnik powiatu konińskiego", jeden z dziesięciu księży pełniących wtedy takie urzędy²². Utrzymywał stałe kontakty z oddziałami powstańczymi, głównie z korpusem Taczanowskiego, i zbierał pieniądze na ich wyposażenie.

Aresztowano go na przełomie 1863 i 1864 roku. Wyrokiem Polowego Audytorium z 10 października 1864 roku został skazany na karę śmierci; naczelnik Królestwa Polskiego na prośbę biskupa kujawsko-kaliskiego zamienił wyrok na cztery lata katorgi w fabrykach syberyjskich²².

Dalsza droga jest drogą całego pokolenia księży-zesłańców: kopalnia w Nerczyńsku, od 1865 roku warzelnie soli w Usolu, stamtąd — razem z innymi duchownymi — do Tunki, wsi, w której carat zgromadził księży z całego Królestwa. W styczniu 1869 roku pełnił w Tunce funkcję starosty, czyli zwierzchnika tamtejszej kolonii zesłańców. Po odbyciu kary, w 1874 roku, zesłano go do Halicza, a stamtąd do Spuska. Dopiero około 1883 roku pozwolono mu wrócić do kraju. Osiadł w Krakowie, gdzie był kaznodzieją i spowiednikiem sióstr wizytek. Zmarł 22 lipca 1896 roku i spoczął na cmentarzu Rakowickim²².

⭐ Jego pamięć żyła w okolicy jeszcze siedemdziesiąt lat później: w listopadzie 1937 roku przy odsłonięciu pomnika powstańców w Tuliszkowie mówiono o nim publicznie jako o „księdzu Teodorze Rogozińskim rodem ze Ślesina"¹⁷. ⚠️ Ta mowa pomnikowa, przekazana przez prasę powiatową, w jednym punkcie rozmija się z ustaleniami archiwalnymi: przypisywała ułaskawienie staraniom dziedzica Tuliszkowa, podczas gdy o zamianę wyroku wystąpił biskup. ⇒ Zamoyski dał mu probostwo — biskup uratował mu życie.

Ks. Stanisław Bartczak — 29 czerwca 1932 roku odprawił w kościele parafialnym w Ślesinie prymicje, czyli pierwszą mszę po święceniach; prasa zaznacza, że pochodził ze Ślesina¹⁸. Nazwisko Bartczak należy do rodzin ślesińskich poświadczonych w tym samym czasie wielokrotnie — w radzie miejskiej, wśród ofiarodawców i w rejestrach komorniczych.

43.4. Liczba dusz i skład parafii

Urzędowe roczniki diecezji kujawsko-kaliskiej drukują przy każdej parafii liczbę dusz (numerus animarum), a od 1892 roku także pełny wykaz należących do niej miejscowości. Przejrzeliśmy czternaście roczników z lat 1869–1912⁴. Skład parafii wieś po wsi omawia rozdział 9 — tutaj same liczby i to, co z nich wynika.

⭐ Parafia ślesińska rośnie w ciągu trzydziestu ośmiu lat z 1954 do 3540 dusz — o osiemdziesiąt jeden procent. To nie jest wzrost samego miasteczka: Ślesin jako osada liczył wtedy „nieco więcej niż tysiąc dusz"¹⁴. Rośnie wieś wokół miasteczka — kolonie, holendry, parcelowane folwarki.

⚠️ Dwa skoki są jednak zbyt duże na sam przyrost naturalny. Pierwszy — z 2500 (1886) na 3200 (1892) — pokrywa się z przesunięciami wsi między parafiami: między rocznikiem 1892 a 1893 dopisano do Ślesina Szyszyn, oba Szyszyńskie Holendry, Ostrowy i Krzyżkę, i parafia urosła z czternastu miejscowości do dziewiętnastu⁴ (rozdz. 9). Drugi skok — z 3048 (1903) na 3540 (1907) — pozostaje niewyjaśniony; nie towarzyszy mu żadna znana zmiana granic.

⚠️ I ostrzeżenie o samej wiarygodności rubryki: liczba 2500 stoi niezmieniona przez roczniki 1883, 1884 i 1886, liczba 3048 przez 1896, 1898 i 1903, a 3540 przez 1907, 1910 i 1912. Redakcja przepisywała ją z rocznika na rocznik i aktualizowała skokowo, zapewne po wizytacji. Te liczby są dobre jako rząd wielkości i jako punkty zwrotne — nie jako dane roczne. Ta sama ostrożność dotyczy Wąsosz, gdzie liczba dusz skacze z 1816 (1871) na 1410 (1877) i z powrotem na 1800 (1886) — wahanie zbyt gwałtowne, by było demografią.

Sąsiedzi w liczbach. Ślesin jest przez cały ten okres największą z trzech parafii dzisiejszej gminy — przy czym w 1869 roku był większy od Wąsosz o połowę, a w 1912 już o dwie trzecie. Ostrowąż, mimo drewnianego kościoła i częstych zmian proboszcza (ośmiu w czterdzieści lat), trzyma się blisko Wąsosz⁴.

⭐ Międzywojnie — skok dwukrotny. Akta personalne włocławskie podają dla parafii Ślesin 5357 katolików w 1931 roku i około 6000 w 1939⁶. Wobec 3540 z 1907 roku to wzrost o połowę w ćwierć wieku, a wobec 1954 z 1869 — potrojenie w siedemdziesiąt lat. ⚠️ Część tego wzrostu to zapewne kolejne przesunięcia granic parafii, których nie prześledziliśmy.

⭐⭐ I rzecz najciekawsza z całego zestawu: parafia ślesińska w 1931 roku nie była jednowyznaniowa. Te same akta wyliczają obok 5357 katolików: Żydów — 270, protestantów — 323, anabaptystów — 1, „schizmatyków" (prawosławnych) — 3⁶. Czyli blisko sześćset osób innych wyznań na obszarze jednej parafii — a więc mniej więcej co dziesiąty mieszkaniec. O tych ludziach mówią osobno rozdział 29 (Żydzi ślesińscy) i rozdział 38 (ewangelicy i olędrzy). Tutaj warto tylko odnotować, że proboszcz ślesiński miał sąsiadów, nie monopol — i że repertorium włocławskie notuje w Ślesinie luterańską placówkę duszpasterską już od 1809 roku¹.

Poczta i odległości. Skorowidze parafialne podają dla Śleszyna pocztę Kleczew, a odległość od Włocławka — 33 wiorsty w 1883 roku, 35 w 1896, 44 w 1907 i 46 w 1910 i 1912⁴. ⚠️ Zmienia się nie odległość, tylko sposób jej liczenia.

43.5. Budynek — czego nie ma w rozdziale 2

Dzieje samej świątyni — trzy kolejne kościoły, mur z 1604 roku, restauracja 1874, przebudowa w dwóch fazach 1900 i 1907, konsekracja 18 sierpnia 1910 przez biskupa Stanisława Zdzitowieckiego — opisuje rozdział 2, § 2.23, razem z rozbiorem sześciu sprzecznych chronologii krążących w obiegu. Tu dopisujemy cztery rzeczy, których tam nie ma.

⚠️ Po pierwsze: rocznik diecezjalny nie jest źródłem do historii budowlanej. Przez czterdzieści lat — od 1883 do 1912 — drukuje przy Ślesinie niezmiennie „mur. aedif. a. 1604". Nawet w roczniku na 1912 rok nie ma ani słowa o przebudowie z 1900, ani o tej z 1907, ani o konsekracji z 1910⁴. Raz wpisana data żyła w tych drukach własnym życiem. Ta sama publikacja jest przy tym doskonała do proboszczów, do liczby dusz i do składu parafii — i ta asymetria jest ostrzeżeniem metodycznym o szerszym zasięgu: urzędowy druk bywa rzetelny w jednej rubryce i martwy w sąsiedniej.

⚠️ Po drugie: ta sama rubryka zawodzi u sąsiadów, i tam widać to jeszcze wyraźniej. Kościół w Wąsoszach roczniki 1883–1896 i 1912 opisują jako murowany „ex saec. XV" — z XV wieku; roczniki 1907 i 1910 jako „lap. circa a. 1860 aedif." — murowany, zbudowany około 1860 roku⁴. ⭐ Rozbieżność da się wytłumaczyć: mury piętnastowieczne, gruntownie przebudowane około 1860 roku, a redakcja przez kilka lat brała przebudowę za budowę. ⭐⭐ Przy okazji rocznik 1912 podaje fakt, którego nie ma nigdzie indziej w druku: kościół w Wąsoszach konsekrował 6 grudnia 1602 roku Jan Gniazdowski, sufragan gnieźnieński — i tę samą datę z tym samym biskupem notuje niezależnie repertorium wizytacji przy opisie wizytacji z 1765 roku¹ ⁴. Dwa źródła, dwie drogi, data pewna.

Po trzecie: tablica pamiątkowa z kościoła ślesińskiego, której jeszcze nie odczytaliśmy. Wojciech Józef Skowroński (1904–1978) wpisał do swoich zeszytów genealogicznych, obok wypisów metrykalnych, osobny dział zatytułowany „Tablica pamiątkowa w kościele w Ślesinie"¹⁹. Rękopis leży w Bibliotece Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (Rkp. 1615) i jest dostępny cyfrowo, ale nie ma warstwy tekstowej — trzeba go czytać okiem, karta po karcie. Dział ślesiński (strony 43–64) i strona z tablicą (120) czekają na odczyt.

⭐⭐ A oto czwarta rzecz, i jest to jedyny znany nam zapis testamentowy na rzecz tego kościoła w XIX wieku — uczyniony przez kalwinistę. W styczniu 1860 r. wśród zapisów zatwierdzonych przez Radę Administracyjną Królestwa ogłoszono legaty Andrzeja Żychlińskiego: „a) rs. 600 dla kościoła reformowanego w Żychlinie, b) rs. 300 dla kościoła katolickiego w Skulsku, c) rs. 300 dla kościoła w Ślesinie, d) rs. 450 dla kościoła Ś-go Ducha w Koninie, e) rs. 450 dla domu schronienia w Żychlinie, f) rs. 45 dla domu schronienia na Holendrach pod nazwą Ś-go Andrzeja"²³. ➡️ Trzysta rubli to w tej okolicy suma poważna — mniej więcej tyle, ile wynosiła wtedy cena wywoławcza rocznej dzierżawy dochodu konsumpcyjnego całego miasteczka tej wielkości. ⭐ Ważniejsze jest jednak, kto i komu daje: ziemianin wyznania ewangelicko-reformowanego, dziedzic dóbr Skulsko w sąsiedniej parafii, zapisuje własnemu zborowi sześćset rubli, a trzem kościołom katolickim — Skulskowi, Ślesinowi i konińskiemu Świętemu Duchowi — razem tysiąc pięćdziesiąt. ⇒ Ślesin nie był więc dla niego parafią obcą, tylko sąsiedzką. ⚠️ Ogłoszenie podaje samo imię i nazwisko, bez tytulatury i bez majątku; że chodzi o Andrzeja Bogusława Żychlińskiego, nabywcę dóbr Skulsko (zm. 1857), wynika ze zbieżności imienia, wyznania i kręgu obdarowanych świątyń — pewności bez samego testamentu nie mamy. Czy i na co parafia te pieniądze wydała — nie wiemy; kwerenda należy do akt konsystorskich.

43.6. Parafianie a proboszcz: 1929 i 1936

Dwie sprawy z międzywojnia pokazują parafię od strony, której poczty proboszczów nie pokazują nigdy — od strony napięcia między plebanią a miasteczkiem. Obie dotyczą ks. Wacława Rybarskiego i obie znamy ze źródeł niezależnych od parafii.

Skarga stu pięćdziesięciu czterech parafian, 6 czerwca 1929

Sprawa zaczęła się wcześniej. Już w październiku 1928 roku biskup włocławski Władysław Krynicki żądał od proboszcza wyjaśnień — zarzucano mu nieodwiedzanie chorych i przytyki z ambony. Odpowiedź ks. Rybarskiego, pisana 7 grudnia 1928 roku (w dniu śmierci biskupa), daje przy okazji obraz obyczajowy miasteczka: wylicza incydent z 21 grudnia 1925 roku, przypomina, że 6 grudnia 1926, w odpust świętego Mikołaja, wysłannicy adwentystów rozpoczęli w Ślesinie kolportaż, że „badacze Pisma Świętego" próbowali założyć tu stałą placówkę, i że przy wizycie duszpasterskiej 3 grudnia „odnalazł dwa konkubinaty i jedno kazirodztwo"²⁰.

6 czerwca 1929 roku parafianie napisali do nowego biskupa, Karola Mieczysława Radońskiego. Pod skargą podpisały się 154 osoby. Zarzutów było pięć²⁰:

⭐ Wśród sygnatariuszy są nazwiska, które w tym projekcie wracają na każdym kroku — między innymi Józef Dorywalski (nazwisko autora monografii Ślesina z 1914 roku) i M. Roszak; dalej Muzykiewiczowie — Stefan, Stanisław i W. — Bryzgalscy, Ślesińscy, Szczepańscy, Figurscy²⁰. To jest zarazem datowana lista stu pięćdziesięciu czterech dorosłych ślesinian, jeden z najlepszych spisów imiennych, jakie dla międzywojennego Ślesina mamy.

Dalszy ciąg był dla skarżących niepomyślny. Biskup zlecił zbadanie sprawy dziekanowi kleczewskiemu, proboszczowi Wilczyna ks. Stanisławowi Dziennickiemu (licencjat Louvain/Paryż, posłowi na Sejm Ustawodawczy), a ten w odpowiedzi z 3 lutego 1930 roku oddalił zarzuty punkt po punkcie²⁰: „Sokoła" proboszcz nie zwalczał, a jedynie napominał matki w sprawie wieczornych zebrań — i sam w czerwcu 1929 zakładał konkurencyjne Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej; zatarg ze strażą miał źródło w naczelniku Moszczeńskim, który przeszedł na kalwinizm dla zawarcia ślubu, wobec czego proboszcz złożył mandat prezesa straży i nie zgadzał się, by naczelnik asystował przy procesjach — a Zarząd Okręgu Straży Pożarnych w Koninie zbadał skargi, uznał je za niesłuszne i osobiście przeprosił księdza; „lekarzem" zaś była lekarka, prawosławna z Rosji, podejrzewana o nielegalne praktyki. Dziekan dodał, że wielu sygnatariuszy przychodziło potem przepraszać proboszcza, twierdząc, że podpisy wyłudzono podstępem, a zbierający je miał dostać sto złotych.

Biskup Radoński ograniczył się do dwóch upomnień pod adresem proboszcza — z 8 lutego 1930 („by nieco z większym umiarem i łagodnością karcił wszelkie wykroczenia") i z 9 kwietnia 1930 („by w stosunkach z parafianami unikał wszystkiego, co może ich niepotrzebnie drażnić i odstręczać od Kościoła")²⁰. W maju 1931 wpłynęło jeszcze jedno zażalenie, od Fulgencji Spławskiej, o pomówienie z ambony i wykluczenie z kółek różańcowych²⁰.

⚠️ Jak to czytać. Cała sprawa znana jest z jednej teczki — akt personalnych ks. Rybarskiego w Archiwum Diecezjalnym we Włocławku²⁰. To znaczy, że słyszymy w niej głos parafian tylko przez to, co do teczki trafiło, a głos proboszcza i dziekana — w pełni. Nie rozstrzygamy, kto miał rację. Odnotowujemy natomiast rzecz, której nikt nie kwestionuje: w czerwcu 1929 roku stu pięćdziesięciu czterech ślesinian uznało, że ma z własnym proboszczem konflikt wart listu do biskupa.

Poświęcenie, którego nie było: grudzień 1936

Rok 1936 zastał Ślesin w zapaści. Handel drobiem na eksport, „którym w Ślesinie zajmowała się olbrzymia większość mieszkańców, prawie zupełnie zamarł" — i miasteczko do niedawna zamożne znalazło się, jak pisała prasa powiatowa, „w warunkach materialnych daleko trudniejszych niż inne podobne miasteczka"¹⁵. Miejscowe Koło Rodziny Policyjnej uchwaliło 12 listopada uruchomić kuchnię dla najbiedniejszych. Ruszyła 1 grudnia 1936 roku: planowano dwadzieścia obiadów dziennie, pierwszego dnia jadło siedemdziesiąt osób, ustaliło się na pięćdziesięciu pięciu. ⭐ Ślesin dożywiał wtedy więcej dzieci niż Konin — pięćdziesiąt pięć wobec czterdziestu dwóch, najwięcej w całym powiecie²¹.

I tu prasa odnotowuje zdanie, które w tekście o kuchni dla ubogich brzmi jak uderzenie: ks. proboszcz Rybarski odmówił poświęcenia lokalu kuchni — święcąc w tym samym czasie lokal handlu wódek pana Garncarza. Poświęcenia dokonał zastępczo ks. prefekt Jan Klukaczyński¹⁵.

⚠️ To jest relacja prasowa, jednostronna i bez wysłuchania proboszcza — „Głos Koniński" był organem Sejmiku Powiatowego, a inicjatywa wyszła od Rodziny Policyjnej, czyli od środowiska, z którym Rybarski już raz się poróżnił. Nie wiemy, czym odmowę uzasadnił ani czy uzasadnił ją w ogóle. ⭐ Ale sam fakt, że gazeta powiatowa uznała za stosowne to wydrukować — i że zastąpił proboszcza jego własny prefekt — mówi o stosunkach w parafii tyle, ile cała skarga z 1929 roku.

⚫ Epilog jest krótki i ponury. Cztery lata później ks. Wacław Rybarski został aresztowany przez Niemców i wywieziony — przez Sachsenhausen do Dachau, gdzie zmarł 23 lutego 1941 roku⁶. Ślesin stracił proboszcza, o którego spierał się przez piętnaście lat, w sposób, który wszystkie tamte spory unieważnił.

Przypisy