📖 W tym dziale — 8 sekcji
Parafia ślesińska jest starsza od miasta. Kiedy w styczniu 1358 roku Kazimierz Wielki pozwalał biskupowi poznańskiemu zamienić wieś Ślesin w miasto, kościół pod wezwaniem świętego Mikołaja stał tu już zapewne od pokoleń — repertorium akt wizytacyjnych archidiecezji gnieźnieńskiej datuje erekcję parafii na przełom XIII i XIV wieku¹. Przez następne sześćset lat była to jedna z tych instytucji, które w miasteczku trwały niezależnie od tego, kto nim akurat rządził: przetrwała biskupów poznańskich i dzierżawców, zabór pruski i rosyjski, degradację miasta w 1870 roku i odzyskanie praw w 1921.
Ten rozdział jest o parafii jako instytucji i o ludziach, którzy nią kierowali. O samym budynku kościoła — o trzech kolejnych świątyniach, o murze z 1604 roku i o wielkiej przebudowie z lat 1900–1910 — opowiada rozdział 2, paragraf 2.23, i nie będziemy tego powtarzać. O tym, jakie wsie do parafii należały i kiedy, mówi rozdział 9. Tutaj: sieć kościelna, poczet plebanów i proboszczów, liczby dusz, i dwa spory, w których parafianie stanęli naprzeciw swojego proboszcza.
⚠️ Jedno zastrzeżenie na wstępie, i to zasadnicze. Nie mieliśmy w ręku ani jednej księgi wizytacyjnej z Archiwum Diecezjalnego we Włocławku — znamy je wyłącznie z repertorium ks. Stanisława Librowskiego, czyli z inwentarza, który mówi, co w danej księdze jest, ale nie przytacza treści¹. Poczet, który niżej podajemy, jest więc zbudowany z czterech rodzajów świadectw pośrednich: regestów ksiąg grodzkich, Liber beneficiorum Łaskiego, urzędowych roczników diecezji kujawsko-kaliskiej i podpisów księży pod aktami stanu cywilnego. Tam, gdzie milczą wszystkie cztery, piszemy, że nie wiadomo.
43.1. Parafia w sieci kościelnej
Położenie Ślesina w strukturach Kościoła było przez pięćset lat dwoiste, i to jest pierwsza rzecz, którą trzeba zrozumieć. Miasteczko należało do biskupów poznańskich — od nadania Konrada mazowieckiego z 1231 roku aż do końca XVIII wieku — ale kościelnie leżało w archidiecezji gnieźnieńskiej². Stąd pleban ślesiński procesował się o dziesięciny przed konsystorzem gnieźnieńskim, stąd Ślesin ma hasło w Liber beneficiorum arcybiskupa gnieźnieńskiego, a nie w księdze uposażeń diecezji poznańskiej³.
Prawo patronatu należało do biskupów poznańskich — to oni przedstawiali kandydata na plebana. Łaski zapisuje to wprost: kościół jest „de iure patronatus et praesentandi domini episcopi Posnaniensis", a urzędujący pleban dzierży go „ex praesentatione domini episcopi Posnaniensis"³. Pan gruntowy miasteczka był więc zarazem patronem jego kościoła — układ prosty i dla parafii korzystny, bo biskup miał interes w tym, żeby jego własne miasto miało porządną świątynię. Wizytacja generalna z lat 1765–1766 przypisuje zresztą fundację kościoła (tego drugiego z kolei, sprzed 1479 roku) biskupowi poznańskiemu Andrzejowi z Bnina¹ — temu samemu, który w 1457 roku uposażył ślesińskiego sołtysa.
Wezwanie: święty Mikołaj Biskup. Poświadczone nieprzerwanie od początku XVI wieku (Łaski: „tituli S. Nicolai")³, przez wizytacje 1759/60 i 1765/66 („pw. św. Mikołaja b.")¹, przez wszystkie roczniki diecezjalne XIX i początku XX wieku („TE. S. Nicol. EC.")⁴, aż po Katalog Zabytków Sztuki z 1952 roku. Dzisiejsza forma — „świętego Mikołaja i Dobrego Pasterza" — pojawia się dopiero w źródłach nowszych: zna ją portal diecezjalny, zna przewodnik koniński z 2012 roku⁵ i zna opracowanie oparte na aktach personalnych z Włocławka⁶. ❓ Kiedy i dlaczego doszedł Dobry Pasterz, nie wiemy; sądząc po milczeniu roczników sprzed 1912 roku, jest to uzupełnienie dwudziestowieczne.
⭐ Warto zauważyć, co patron znaczył w miasteczku nad wodą. Święty Mikołaj był od V wieku opiekunem żeglarzy i przepraw — a Ślesin leży na przesmyku między dwiema połowami jeziora, przy przeprawie i moście poświadczonym już w 1422 roku. Badacze lokalni traktują to patrocinium jako argument za wczesną metryką parafii i za jej związkiem ze szlakiem wodnym; w tym samym kontekście wymieniają dwie kamienne romańskie chrzcielnice w kościele⁷. ⚠️ Chrzcielnic tych sami nie oglądaliśmy i nie datuje ich żadne znane nam opracowanie fachowe — Katalog Zabytków z 1952 roku wymienia z dawnego wyposażenia wyłącznie dwa osiemnastowieczne obrazy. Wiadomość podajemy więc jako cudzą, nie jako ustalenie.
Dekanaty — pięć adresów w ciągu czterystu lat. Ślesin wędrował po mapie kościelnej częściej, niż można by przypuszczać:
- 1608–1609 — dekanat gnieźnieński św. Michała, „nazywany zbarskim"; w tym dekanacie zastaje Ślesin wizytacja archidiakona Wincentego de Sève¹.
- XVIII wiek — dekanat sompoleński, i to z ciekawym szczegółem: w latach 1759–1766 dziekan sompoleński rezyduje nie w Sompolnie, lecz właśnie w Ślesinie¹ (o tym w 43.2).
- od 1818 — bulla Ex imposita Nobis tworzy diecezję kujawsko-kaliską ze stolicą we Włocławku; Ślesin trafia do niej wraz z całą okolicą, ale dekanalnie zostaje jeszcze pół wieku przy sompoleńskim — poświadczenia dziekańskie pod aktami stanu cywilnego parafii tytułują dziekana „Dziekan Foralny Sompoliński" jeszcze w protokole za rok 1867, podpisanym 15 stycznia 1868 roku²⁵. ⚠️ Samej bulli dla Ślesina nie weryfikowaliśmy — datę podajemy za ogólną chronologią diecezji.
- od 1868/1869 — po zmianie przynależności dekanalnej Ślesin trafia do dekanatu konińskiego, w którym trwa przez resztę wieku XIX i XX: najstarsze poświadczenie z tym tytułem, podpisane przez ks. Piotra Boguckiego, nosi datę 1/13 kwietnia 1869 roku (protokół za rok 1868)²⁵, a najstarszy sprawdzony przez nas rocznik diecezjalny — z roku 1869 — już go tam lokuje⁴. Urzędowe roczniki diecezji lokują go odtąd niezmiennie „in Decanatu Coninensi, in Districtu Coninensi, Gubernio Calissiensi"⁴. ⚠️ Sompoleński pozostał osobnym dekanatem co najmniej do 1912 roku (widać to po Wąsoszach, zob. niżej) — Ślesin więc nie „wyszedł" z upadającego dekanatu, tylko został z niego administracyjnie wydzielony.
- od 28 października 1925 — po bulli Vixdum Poloniae unitas parafia należy do diecezji włocławskiej, dekanat koniński⁶.
⚠️ Sąsiedzi zostają gdzie indziej. W okresie, jaki obejmują sprawdzone przez nas roczniki diecezjalne (1869–1912), Wąsosze należą do dekanatu sompoleńskiego, a Ostrowąż — do konińskiego, razem ze Ślesinem⁴. Trzy parafie leżące dziś w jednej gminie miały więc dwa różne adresy dekanalne, i dla szukającego akt to nie jest drobiazg.
⚠️ Nazwa urzędowa brzmi „Sleszyn" albo „Śleszyn". Roczniki diecezjalne przez cały XIX wiek i jeszcze w 1912 roku nie znają w ogóle formy „Ślesin"⁴. Kto szuka parafii w spisach kościelnych po dzisiejszej nazwie, nie znajdzie jej.
43.1a. Sumariusz praw i dokumentów kościoła ślesińskiego (1791)
Archiwum parafii ślesińskiej spłonęło — mówi o tym wprost relacja z 1899 r., przytoczona w rozdziale 2, § 2.23. Ale spis dokumentów, sporządzony jeszcze zanim przepadły, zostawił po sobie ślad w druku, i da się z niego odzyskać trzy rzeczy.
W 1791 roku prowadził w tych stronach wizytację generalną Józef Andrzej Murzynowski, kanonik metropolitalny gnieźnieński, i przy tej okazji ułożono summaryusz praw i dokumentów kościoła ślesińskiego²⁴. Ten sam wizytator objeżdżał wtedy dekanat sompoleński — to jego ręka opisała w 1791 r. spaloną rok wcześniej świątynię w sąsiednim Skulsku.
⭐⭐ Po pierwsze: rok 1521 jako czas erekcji funduszów kościoła. Sumariusz wiązał ją z rozkazem Jana Łaskiego, arcybiskupa gnieźnieńskiego, pod którego jurysdykcją parafia leżała²⁴. To ten sam rok, którym konwencjonalnie datuje się hasło ślesińskie w Liber beneficiorum (zob. 43.1) — tyle że tu stoi on nie jako data spisu uposażeń, lecz jako data czynności prawnej.
⭐⭐ Po drugie: uposażenie posłużyło w 1799 roku za dowód w sporze o granice parafii. Ówczesnemu plebanowi ślesińskiemu zarzucono przed regencją poznańską, że nieprawnie sprawuje obowiązki duszpasterskie w Lubomyślu, bo wieś ta do jego parafii nie należy. Odpowiedział jednym zdaniem po łacinie: „Juxta erectionem Ecclesiae Ślesinensis Lubomyśle villa ab anno 1521 pertinebat et pertinet ad praedictam Ecclesiam" — „wedle erekcji kościoła ślesińskiego wieś Lubomyśle od roku 1521 należała i należy do rzeczonego kościoła"²⁴. ⇒ Przynależność Lubomyśla do parafii Ślesin była zatem przedmiotem sporu urzędowego w czasach pruskich, a rozstrzygnięto go dokumentem sprzed niemal trzech stuleci. ⭐ Rzecz warta odnotowania także dlatego, że Lubomyśle jest wtedy od dawna wsią podupadłą — a mimo to o jej przynależność parafialną toczy się spór przed pruską regencją.
⭐⭐⭐ Po trzecie: przywilej rybny i data jego oblaty. Sumariusz notował, że 29 kwietnia 1630 r. wniesiono do akt konsystorza gnieźnieńskiego przywilej nadany kościołowi ślesińskiemu przez biskupa poznańskiego Andrzeja — „na dziesiątą rybę z niewodu i wolne łowienie, jakoteż i wędami chwytanie ryb"²⁴. Treść zgadza się co do rzeczy z dokumentem znanym z Kodeksu dyplomatycznego Wielkopolski (zob. rozdział o kanale i jeziorach), ale rok podany jest inny: 17 listopada 1402, a nie 1422.
⚠️ Rozbieżności nie rozstrzygamy ostatecznie, bo mamy tu do czynienia z odpisem odpisu: dokument z XV wieku, oblatowany w 1630 r., streszczony w sumariuszu w 1791 r. i przytoczony w druku w 1899 r. ⭐ Za rokiem 1422 przemawia jednak argument z listy biskupów: Andrzej Łaskarz objął biskupstwo poznańskie dopiero w 1414 roku, a w 1402 r. stolicę poznańską zajmował kto inny — nadanie biskupa Andrzeja nie mogło więc być o dwanaście lat wcześniejsze od jego własnego wyboru. ⇒ Zysk z tego zapisu jest inny i pewny: wiemy, kiedy dokument wciągnięto do akt gnieźnieńskich — 29 kwietnia 1630 r. — a więc wiemy, w której księdze go szukać.
43.2. Poczet plebanów i proboszczów
Jedyny poczet duszpasterzy parafii Ślesin, jaki krąży w obiegu — powtórzony zgodnie w serwisie parafialnym i diecezjalnym — zaczyna się w 1862 roku i otwiera go ks. Antoni Peterkiewicz z kadencją „1862–1906". Poniższy poczet zbudowaliśmy od nowa, nazwisko po nazwisku, z podaniem źródła przy każdym — i w pierwszym punkcie wychodzi z niego co innego, co niżej pokazujemy na samym dokumencie.
Przecław — 1413, 1414. Pierwszy pleban ślesiński znany z imienia. W 1413 roku „popierał sprawę o dziesięciny w konsystorzu gnieźnieńskim dawnymi przywilejami"⁸. Rok później widzimy go przy pracy: 1 czerwca 1414 roku, tytułowany praepositus, pożycza pięć grzywien Jakuszowi z Sarnowa i Bogufałowi z Szyszyna — dwóm dziedzicom wsi własnej parafii⁹. ⭐ Pierwszy konkretny obraz ślesińskiej plebanii jest więc taki: proboszcz jest wierzycielem okolicznej szlachty. (Pełny opis dokumentu — rozdział 2, § 2.5.)
Ks. Mikołaj Sobiejucha — 1477, z regestów ksiąg grodzkich¹⁰.
Stanisław z Sarnowa — około 1520. Notuje go Łaski jako urzędującego plebana, „actu presbyter", prezentowanego przez biskupa poznańskiego³. Nazwisko odsyła do Sarnowa — wsi tej samej parafii; pleban był więc z miejscowego rodu.
Ks. Stanisław Sarnowski — 1540 i 1543, „pleban w Sleszynie"¹⁰. ❓ Być może ta sama osoba co poprzednia, ale dwadzieścia lat różnicy i odmienny zapis imienia nie pozwalają tego przesądzić.
Luka: druga połowa XVI i cały XVII wiek. Między 1543 a 1698 rokiem nie znamy ani jednego nazwiska. To sto pięćdziesiąt lat — okres reformacji, wojen szwedzkich i odbudowy — z którego o ślesińskich plebanach nie wiemy nic. Wypełnić tę lukę mogą tylko akta wizytacyjne z Włocławka (najbliższa jest wizytacja z 30 października 1608 roku, `AAG. Wiz. 3`, karty 265–267) i same księgi grodzkie.
Ks. Franciszek Parol — 1698, „pleb. śleszyń."¹⁰.
Ks. Marcin Radecki — 1728 i 1755, w obu zapisach jako „curatus slesiń."¹⁰. ⚠️ Zbieżność nazwiska z dziewiętnastowiecznym ks. Franciszkiem Radeckim jest zapewne przypadkowa — dzieli ich sto lat i nic ich poza nazwiskiem nie łączy.
⭐⭐ I jest to jedyny ślesiński duchowny epoki przedrozbiorowej, o którym wiemy, z jakiej pochodził rodziny. Regest z 1755 r. wymienia spadkobierców zastawnika wsi Popielewo w parafii skulskiej: są nimi „ks. Marcin, KURAT ŚLESIŃSKI, i Walenty", synowie zmarłego Piotra Radeckiego z Zofii Przysieckiej¹⁰. ⇒ Ksiądz ma więc imiona obojga rodziców i brata z imienia, a przy okazji okazuje się współspadkobiercą sumy zapisanej na wsi po drugiej stronie jeziora — duchowny z drobnej szlachty, której majątek leżał w sąsiedniej parafii. ⚠️ Słowo „kurat" (curatus) może tu oznaczać administratora parafii, a nie plebana z kanoniczną instytucją; różnica jest istotna i jej nie zacieramy.
Ks. Jan Słuszewski — poświadczony 1759–1766, i jest to najlepiej udokumentowany proboszcz ślesiński epoki przedrozbiorowej. Repertorium wizytacji określa go jako „proboszcza par. Ślesin, dziekana sompoleńskiego", a przy wizytacji generalnej 1765/66 dodaje drugą godność: „proboszcz par. Ślesin i kanonik kolegiaty kruszwickiej"¹. To on z polecenia prymasa Władysława Łubieńskiego przeprowadził wizytację całego dekanatu sompoleńskiego: zaczął 4 października 1759 roku, a sprawozdania skończył pisać 10 marca 1760¹.
⭐ Rzecz, dla której Ślesin wszedł do literatury archiwistycznej: Słuszewski wizytował przy tej okazji własną parafię. Librowski używa tego jako przykładu dowodowego w wywodzie o organizacji nadzoru w archidiecezji gnieźnieńskiej — dziekani koniński, łekneński, słupecki i sompoleński opisali własne parafie, bo nikt z góry ich nie wizytował¹. ⚠️ I wniosek uboczny, ale mówiący coś o randze miasteczka: w połowie XVIII wieku siedzibą dekanatu sompoleńskiego był faktycznie Ślesin.
Czterdziestolecie 1766–1806 wypełniają same księgi metrykalne, przeczytane w całości od pierwszej karty z 1728 roku do lat trzydziestych XIX wieku³¹. Dają one nie tylko nazwiska, ale daty objęcia parafii i zgonów, bo kolejni plebani wpisywali je sami. Oto ciąg, jaki z nich wychodzi:
Ks. Michał Minkler — ustąpił z probostwa dobrowolnie przed listopadem 1728; wymienia go nota erekcyjna księgi chrztów³¹.
Ks. Marcin Radecki — instytuowany 21 listopada, wprowadzony 26 listopada 1728; pisze księgę do czerwca 1735, potem trzyma inną parafię i umiera przed październikiem 1739³¹. W lipcu 1736 komendarzem ślesińskim jest ks. Wojciech Sablikiewicz, kurat ostrowąski.
Ks. Kacper Kawczyński — „optento beneficio” 5 sierpnia 1736; zmarł 13 sierpnia 1737, w czasie zarazy, i z własnej woli został pochowany w kościele w Kole przy ołtarzu św. Walentego³¹.
Ks. Błażej Kawczyński — komendarz od listopada 1737, proboszcz od 1738; prowadził księgę dziesięć lat; zmarł 21 grudnia 1747 i spoczął przed wielkim ołtarzem kościoła ślesińskiego, co zapisał „dla pamięci wdzięcznemu następcy” komendarz ks. Augustyn Osięgłowski Złotkowicz (styczeń 1748)³¹.
Ks. Jan Słuszewski — instytuowany w styczniu 1748 z prezenty kapituły katedralnej poznańskiej (kolator parafii), prepozyt od 1751, dziekan sompoleński od 22 stycznia 1756, kanonik kruszwicki od 1760, prepozyt kolegiaty kruszwickiej 1768; ostatnie wpisy 1769³¹. W latach 1763–1768 parafię prowadził z nim komendarz ks. Jan Osiński, a w 1768–1769 wikariusz ks. Jan Szakalski (odczyt nazwiska niepewny) i ks. Jan Kubalski. Wizytator w 1766 roku stwierdził szlachectwo Słuszewskiego „podwójnym tytułem: urodzenia i urzędu dziekańskiego”³¹.
Ks. Wojciech Szwayczewski — pierwszy wpis w styczniu 1770, kurat ślesiński przez trzydzieści jeden lat, od 1782 także komendarz Wąsoszy; na plebanii mieszkała z nim matka Ewa i krewni; w 1799 trzy miesiące nieobecny, zastępowany przez bernardynów z Kazimierza; ostatnie akty w sierpniu 1801³¹.
Ks. Antoni Płonkowski (w aktach ślubów pisany też Płomkowski) — pisze od września 1801, instalowany 14 lutego 1802, prepozyt od 1805; w 1805 sprawił nowe organy (43.5); ostatni akt 31 października 1826, po dwudziestu pięciu latach³¹. To ta sama osoba, którą akta stanu cywilnego z 1819 roku podpisuje „Proboszcz Slesiński”.
Ks. Antoni Płonkowski — w źródłach drukowanych poświadczony 1807–1817. Pierwszy ślad jest składką: na liście „Dalszego ciągu dobrowolnych ofiar w Departamencie Poznańskim", ogłoszonej w „Gazecie Poznańskiej" pod koniec stycznia 1807 r., figurują obok siebie dwie pozycje — „Jmć Xiądz Płonkowski, Pleban Śleśiński" i „Parafianie miasteczka Ślesina"²⁸. ⇒ U progu Księstwa Warszawskiego proboszcz i parafia składają się na wojsko osobno, każde pod własnym wierszem. ⚠️ Kwot nie podajemy: kolumny liczb rozsypała warstwa tekstowa egzemplarza cyfrowego i trzeba je odczytać ze skanu²⁸.
Drugi ślad jest głośniejszy. To ks. Płonkowski złożył w kancelarii prymasa Ignacego Raczyńskiego zeznanie przeciw dziedzicowi Ślesina Stanisławowi Walknowskiemu, który darował Żydom swój dom przy ulicy Warszawskiej na bożnicę, a proboszcza chciał — i to publicznie — zaprowadzić na jej poświęcenie; całą sprawę, z cytatami, opowiadamy w rozdziale 29, § 29.4²⁹. Zeznanie podpisał „X. Płonkowski Pleban Ślesiński" — i to ono wprowadza go do pocztu.
⭐ Imię i godności rozstrzyga źródło niezależne. Directorium archidiecezji gnieźnieńskiej wymienia w dekanacie skulskim: „Ślesin. Ant. Płonkowski, Cur. Ass. et Exam. Decan." — a więc kurat, zarazem asesor i egzaminator dekanalny³⁰. ⇒ Proboszcz ślesiński epoki Księstwa nie był więc tylko plebanem małego miasteczka: należał do ścisłego aparatu dekanatu, egzaminował i asystował dziekanowi. ⭐ W tej samej rubryce stoją jego sąsiedzi: Skulsk — Sebastian Kaszyński, Wąsosze — Tadeusz Brzostowski³⁰.
Ks. „Kłomkowski” z akt stanu cywilnego 1819 to ten sam Płonkowski: podpisuje się formułą „Proboszcz Slesiński Sprawuiący Obowiązki Urzędnika Stanu Cywilnego”¹¹, a jego ręka prowadzi nieprzerwanie zarówno księgi kościelne, jak i cywilne duplikaty zgonów z lat 1809–1820³².
Po Płonkowskim parafia przez trzy lata nie miała proboszcza. Śluby dają trzech komendarzy: ks. Antoni Faleszyński (listopad 1826 – 1827) i ks. Paweł Połkowski (1827–1829; oba nazwiska odczytane z jednej ręki, niepewnie), a 9 lipca 1829 dziekan wprowadza formalnie ks. Ignacego Krantza, który podpisuje się jako kurat sompoliński, komendarz w Ślesinie, i prowadzi parafię do marca 1835; między marcem a wrześniem 1835 nie ma ani jednego ślubu³¹. Wikariuszami byli w tych latach ks. Bernard Święcicki (1820–1822), ks. Maciej Rowiński (1822), ks. Wojciech Konicki (1832), ks. Jan Rybacki (1834) i ks. Jakub Samulski (1835)³¹. Z not późniejszych wiadomo jeszcze, że w 1836 roku komendarzem Ślesina i zarazem dziekanem konińskim był ks. Józef Magowski, a w latach 1845–1854 komendarzem ks. Wiktor Piński, który „staraniem i kosztem” swoim sporządził skorowidze starych ksiąg³¹.
Luka: 1854–1863. Dziesięć lat do instalacji ks. Radeckiego — do wypełnienia z podpisów pod aktami z tych roczników.
Ks. Franciszek Radecki — 1863–1894, trzydzieści jeden lat, najdłuższa znana kadencja w dziejach parafii. Urodzony 26 września 1833 roku, święcenia 1857, instalowany w Ślesinie w 1863 roku — a więc objął parafię w wieku trzydziestu lat, sześć lat po święceniach⁴. Roczniki diecezjalne mają go nieprzerwanie od 1869 do 1893, podpisy pod aktami — od 1864 do 1894¹¹. W 1864 roku podpisuje się jeszcze po polsku, „X. Franciszek Radecki Komend[arz] Slesinsk[i]", od 1870 roku cyrylicą, a w latach 1893–1894 jako настоятель прихода Слесинъ, czyli proboszcz.
⭐ Trzydzieści jeden lat Radeckiego to całe pokolenie ślesińskich dziejów: powstanie styczniowe i bitwa pod Ignacewem, degradacja miasta w 1870 roku, restauracja kościoła w 1874, pierwszy wielki przyrost parafii. I to jest dokładnie ten okres, który błędna lista przypisuje ks. Peterkiewiczowi.
Ks. Grodecki — 1895, i tylko ten rok. Podpisuje akty małżeństw jako Ксендзъ Гродецкій, Викарій Слесинскій — a więc wikariusz, nie proboszcz¹¹. ⭐ Ten podpis trafia dokładnie w wakat między Radeckim a jego następcą: rocznik na 1893 ma jeszcze Radeckiego, następca ma instalację w 1895 — i przez parafię zarządzał w międzyczasie wikariusz.
Ks. Antoni Peterkiewicz — 1895–1906. Urodzony 15 czerwca 1862 (⚠️ w rocznikach wąsoskich: 15 stycznia 1862 — jeden z dwóch zapisów jest błędny), święcenia 1884, instalacja w Ślesinie 1895⁴. Podpisy pod aktami: 1896–1905¹¹.
⭐⭐ Tu warto pokazać samą rubrykę rocznika. Poczet krążący w obiegu daje Peterkiewiczowi kadencję „1862–1906". Rocznik diecezjalny buduje wiersz tak: nazwisko, data urodzenia, rok święceń, rok instalacji — przy Peterkiewiczu stoi „15 Jun. 1862, 84, 95". 1862 jest więc datą urodzenia, a instalacja przypada na rok 1895 — co potwierdzają niezależnie podpisy pod aktami (Radecki do 1894, Peterkiewicz od 1896). Trzydzieści trzy lata pracy ks. Franciszka Radeckiego przypadają zatem na jego własny wiersz w poczcie.
⭐ Skąd Peterkiewicz przyszedł i dokąd poszedł — te same roczniki pozwalają odtworzyć całą drogę: administrator Wąsosz od 1889 roku → Ślesin od 1895 → parafia w dekanacie wolborskim od 1906 → Stare Miasto pod Koninem od 1911⁴. Proboszcz ślesiński przyszedł więc z drugiej parafii tej samej okolicy, oddalonej o pół godziny drogi.
Ks. Jan Langier (w podpisach cyrylicą czytany jako „Langer") — 1906–1911 i dalej. Urodzony 14 grudnia 1864, święcenia 1894, instalacja 1906⁴; podpisy pod aktami 1907–1911, w 1907 roku z tytułem doktora¹¹. ⚠️ Nazwisko: wszystkie trzy roczniki (1907, 1910, 1912) piszą Langier, tak samo jak poczet parafialny; „Langer" jest wariantem zapisu, nie innym człowiekiem.
⭐ Dwie fazy przebudowy kościoła rozdzielają się między tych dwóch proboszczów: prezbiterium i dwie kaplice z 1900 roku postawił Peterkiewicz, nawę, sklepienie, wieżę i witraże z 1907 roku oraz konsekrację 1910 — Langier (szczegóły w 2.23).
Luka: 1912–1921. Dziesięć lat obejmujących pierwszą wojnę światową i odzyskanie niepodległości — bez nazwiska. Nie wiemy, czy ks. Langier dotrwał na probostwie do końca wojny, czy odszedł wcześniej. Roczników diecezjalnych z tych lat nie mieliśmy w ręku, a odczyt podpisów zaczyna się znów dopiero w 1922 roku.
Ks. Konstanty Jurgiłas — poświadczony 1922–1925. Podpisuje akty w latach 1922 i 1923¹¹; prasa powiatowa nazywa go proboszczem ślesińskim w kwietniu 1924 roku, przy zawiązywaniu w Ślesinie oddziału Towarzystwa Propagandy Budowy Dróg i Budowli Wodnych po wielkiej powodzi¹². ⭐ To za jego probostwa, w 1922 roku, powstała w Ślesinie Kasa Stefczyka — założona, jak wspomina po latach prasa, „mimo usilnych zabiegów byłego proboszcza ks. Konstantego Jurgiłasa i obecnego prezesa, p. Bolesława Mierzyńskiego"; po ośmiu latach miała własny lokal, bibliotekę na ponad osiemset tomów i pierwszy w miasteczku odbiornik radiowy¹³.
Odszedł w sposób nietypowy i dobrze udokumentowany: 20 listopada 1925 roku ks. Jurgiłas i ks. Wacław Rybarski, świeżo mianowany proboszcz Małynia, złożyli wspólną prośbę o zamianę probostw⁶.
Ks. Wacław Rybarski — 27 listopada 1925 – 1940. Urodzony 6 sierpnia 1887 w Osięcinach, święcenia 1912 po seminarium włocławskim; wikariusz w Kowalu, potem Przedecz (1916) i Opatówek (1918), w tym samym roku prokurator seminarium duchownego we Włocławku i kapelan tamtejszej Ochotniczej Straży Pożarnej; administrował dzierżawionym dla seminarium majątkiem w Lubaniu. Proboszczem Małynia został 12 listopada 1925 — i był nim kilkanaście dni, zanim zamiana przeniosła go do Ślesina⁶.
W Ślesinie przybyło mu z czasem obowiązków: od 19 czerwca 1935 roku tymczasowy proboszcz Ostrowąża, a od 25 czerwca do 15 lipca 1937 — administrator Lichenia⁶. To on jest bohaterem dwóch konfliktów opisanych w 43.6.
⚫ Koniec. 26 sierpnia 1940 roku aresztowany przez Niemców; obóz przejściowy, trzy dni później KL Sachsenhausen, 14 grudnia 1940 Dachau. Zmarł w Dachau 23 lutego 1941 roku⁶.
Po 1945 roku pocztu nie prowadzimy. Księży żyjących i najnowszych dziejów parafii ten rozdział nie obejmuje.
Poczet w skrócie
Dwadzieścia sześć nazwisk na sześćset lat — i trzy luki:
Przecław (1413–1414) · Mikołaj Sobiejucha (1477) · Stanisław z Sarnowa (ok. 1520) · Stanisław Sarnowski (1540, 1543) · luka 1543–1698 · Franciszek Parol (1698) · Michał Minkler (do 1728) · Marcin Radecki (1728–1735) · Kacper Kawczyński (1736–1737) · Błażej Kawczyński (1737–1747) · Jan Słuszewski (1748–1769) · Wojciech Szwayczewski (1770–1801) · Antoni Płonkowski (1801–1826) · komendarze Faleszyński i Połkowski (1826–1829) · Ignacy Krantz (1829–1835) · Józef Magowski (1836) · Wiktor Piński (1845–1854) · luka 1854–1863 · Franciszek Radecki (1863–1894) · Grodecki, wikariusz (1895) · Antoni Peterkiewicz (1895–1906) · Jan Langier (1906–1911+) · luka 1912–1921 · Konstanty Jurgiłas (1922–1925) · Wacław Rybarski (1925–1940).
⭐ Metodyczne dopowiedzenie, bo jest ono pouczające. Poczet zbudowany z podpisów pod aktami metrykalnymi i poczet zbudowany z urzędowych roczników diecezji zgodziły się z dokładnością do roku we wszystkich trzech przypadkach, w których da się je rzeczywiście zestawić (Radecki, Peterkiewicz, Langier)⁴ ¹¹. Dwa niezależne źródła, dwie zupełnie różne drogi dojścia, jeden wynik — i na nim opieramy poczet podany wyżej.
43.3. Wikariusze, prefekci i służba kościelna
O tych, którzy proboszczom pomagali, wiemy nieporównanie mniej — ale nie nic.
Około 1520 roku obsada kościoła liczyła trzy osoby. Łaski notuje, że rektor kościoła „ku pomocy sobie i duszpasterstwu utrzymuje jednego wikariusza najemnego i sługę kościelnego (servat unum vicarium manualem et ministrum), i opłaca ich wedle możności"³. Wikariusz najemny — czyli opłacany przez plebana, bez własnego beneficjum — i minister, sługa kościelny: dzwonnik, zakrystianin, człowiek od świec i grobów. ⚠️ Łaski nie wymienia w Ślesinie ani szkoły, ani jej rektora — inaczej niż w sąsiednich Lisewie, Ostrowążu i Lubstowie³.
A sto lat wcześniej szkoła była. Pod dokumentem wystawionym w Ślesinie 1 czerwca 1414 roku podpisali się jako świadkowie „Andreas rector scole et Iohannes clericus de Slessyno" — Andrzej, rektor szkoły, i Jan, kleryk ślesiński⁹. To dwa najstarsze imiona ludzi Kościoła ślesińskiego po plebanie i jedyne poświadczenie średniowiecznej szkoły parafialnej. ❓ Czy przetrwała, nie wiadomo: ani Łaski około 1520 roku, ani inwentarz biskupi z 1564 jej nie znają (rozdz. 2, § 2.5 i 2.10).
Szkoła elementarna przy parafii wraca w źródłach dopiero pod koniec XIX wieku. Roczniki diecezjalne od 1893 roku odnotowują przy Ślesinie „Sch. elem. in loco" — szkołę elementarną na miejscu⁴; przewodnik krajoznawczy z 1909 roku nazywa ślesińską szkółkę początkową „jedyną oazą w tej mieścinie"¹⁴.
Wikariusze międzywojenni — pięć nazwisk, znanych z akt personalnych: ks. Wiktor Baranowski, ks. Stanisław Zwierz, ks. Stanisław Olejnik, ks. Jan Modo i ks. Jan Kłukczyński⁶ (tego ostatniego prasa z 1936 roku nazywa prefektem i pisze jego nazwisko „Klukaczyński"¹⁵).
Prefekt — czyli ksiądz uczący religii w szkole — jest w międzywojennym Ślesinie osobną, stałą figurą. W sierpniu 1934 roku kompania odpustowa ze Ślesina idzie do Lichenia „z księdzem proboszczem i księdzem prefektem"¹⁶; w grudniu 1936 to prefekt zastępuje proboszcza przy poświęceniu (43.6).
Organistów, kościelnych i akuszerki znamy z ksiąg metrykalnych, w których bywają świadkami częściej niż ktokolwiek³¹. Poczet organistów ślesińskich: Wojciech Domiński (1733–1735; ślub 1734), Maciej (zmarł nagle 11 czerwca 1739), Wojciech Rumiński (1739–1745; jego córki „organiścianki” wychodziły za mąż w 1743 i 1747), Franciszek Leśniewicz (poświadczony ośmiokrotnie 1764–1783), Melchior Świrski (1784 – styczeń 1815; proboszcz był chrzestnym jego córki, a córka Agnieszka wyszła w 1822 za „żołnierza emeryta, zwanego żandarm”), Józef Osuchowski (od czerwca 1815), Stanisław Zaraczyński (1808), Mateusz Szczepański (1832–1835) z kantorem Jakubem Rogozińskim. Dzwonnikiem kościoła był w 1788 roku osiemdziesięcioletni Walenty Karwoski, dziadem kościelnym w 1787 siedemdziesięcioletni Szymon; w 1773 roku działał „szpital”, czyli przytułek św. Wawrzyńca z dwiema „babkami szpitalnymi”, a w 1805 jałmużnik; akuszerki z imienia: „Maria Egipcjanka, położna” (1800) i Marianna Olszewska, „Baba”, zmarła w 1811 w wieku pięćdziesięciu lat³¹ ³². Grabarz pojawia się raz, bez nazwiska, w rachunku pogrzebu z 1748 roku: „ten, który kopał dół, dostał dwa szóstaki”³¹.
⭐ Szkoła. W 1802 roku ewangelicki bakałarz Efraim Mews uczył w Szyszyńskich Holendrach, w 1804 akta chrztów wymieniają trzy szkoły w parafii, w 1815 bakałarzem w Holendrach był Krystian Esner, a 29 listopada 1821 roku świadkiem ślubu jest „Kazimierz Brzechowski, nauczyciel szkoły elementarnej ze Ślesina” (director elementaris), poświadczony na tym stanowisku jeszcze w 1828 roku³¹. Szkoła elementarna w miasteczku jest więc o siedemdziesiąt lat starsza, niż wynika z roczników diecezjalnych.
⭐ Bractwa i stowarzyszenia. Roczniki 1892 i 1893 wyliczają przy Ślesinie trzy bractwa — Różańcowe Najświętszej Marii Panny, świętego Mikołaja i świętego Walentego — wszystkie z adnotacją „ab immemorabili tempore", od niepamiętnych czasów⁴. Te same dwa patrociniá noszą dwa obrazy z drugiej połowy XVIII wieku, jedyne zachowane wyposażenie sprzed neogotyku (2.23). W międzywojniu lista jest już znacznie dłuższa: do Różańcowego, świętego Mikołaja i świętego Walentego dochodzą Bractwo Niepokalanego Poczęcia NMP, III Zakon świętego Franciszka, Żywy Różaniec, Papieskie Dzieło Rozkrzewiania Wiary, Dzieło świętego Dziecięctwa oraz męskie i żeńskie Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej⁶.
Odpusty: święty Mikołaj oraz rocznica poświęcenia kościoła (1 października), a od 1896 roku osobno także święty Walenty⁴.
Księża rodem ze Ślesina
Parafia nie tylko przyjmowała księży, ale i ich dawała. Dwóch znamy z nazwiska.
⭐⭐ Ks. Teodor Rogoziński — najwybitniejszy ksiądz, jakiego wydał Ślesin. Urodził się 22 października 1822 roku w Ślesinie²². Seminarium ukończył we Włocławku, gdzie w 1845 roku przyjął święcenia i został wikariuszem w Koninie — a więc całą młodość kapłańską spędził w rodzinnych stronach. W 1857 roku dostał od Jana Zamoyskiego prezentę na probostwo w Tuliszkowie²².
W powstaniu styczniowym był rewolucyjnym naczelnikiem czwartego okręgu powiatu konińskiego, a następnie całego powiatu — w wykazie naczelników cywilnych całej diecezji kujawsko-kaliskiej figuruje jako „naczelnik powiatu konińskiego", jeden z dziesięciu księży pełniących wtedy takie urzędy²². Utrzymywał stałe kontakty z oddziałami powstańczymi, głównie z korpusem Taczanowskiego, i zbierał pieniądze na ich wyposażenie.
Aresztowano go na przełomie 1863 i 1864 roku. Wyrokiem Polowego Audytorium z 10 października 1864 roku został skazany na karę śmierci; naczelnik Królestwa Polskiego na prośbę biskupa kujawsko-kaliskiego zamienił wyrok na cztery lata katorgi w fabrykach syberyjskich²².
Dalsza droga jest drogą całego pokolenia księży-zesłańców: kopalnia w Nerczyńsku, od 1865 roku warzelnie soli w Usolu, stamtąd — razem z innymi duchownymi — do Tunki, wsi, w której carat zgromadził księży z całego Królestwa. W styczniu 1869 roku pełnił w Tunce funkcję starosty, czyli zwierzchnika tamtejszej kolonii zesłańców. Po odbyciu kary, w 1874 roku, zesłano go do Halicza, a stamtąd do Spuska. Dopiero około 1883 roku pozwolono mu wrócić do kraju. Osiadł w Krakowie, gdzie był kaznodzieją i spowiednikiem sióstr wizytek. Zmarł 22 lipca 1896 roku i spoczął na cmentarzu Rakowickim²².
⭐ Jego pamięć żyła w okolicy jeszcze siedemdziesiąt lat później: w listopadzie 1937 roku przy odsłonięciu pomnika powstańców w Tuliszkowie mówiono o nim publicznie jako o „księdzu Teodorze Rogozińskim rodem ze Ślesina"¹⁷. ⚠️ Ta mowa pomnikowa, przekazana przez prasę powiatową, w jednym punkcie rozmija się z ustaleniami archiwalnymi: przypisywała ułaskawienie staraniom dziedzica Tuliszkowa, podczas gdy o zamianę wyroku wystąpił biskup. ⇒ Zamoyski dał mu probostwo — biskup uratował mu życie.
Ks. Stanisław Bartczak — 29 czerwca 1932 roku odprawił w kościele parafialnym w Ślesinie prymicje, czyli pierwszą mszę po święceniach; prasa zaznacza, że pochodził ze Ślesina¹⁸. Nazwisko Bartczak należy do rodzin ślesińskich poświadczonych w tym samym czasie wielokrotnie — w radzie miejskiej, wśród ofiarodawców i w rejestrach komorniczych.
43.4. Liczba dusz i skład parafii
Urzędowe roczniki diecezji kujawsko-kaliskiej drukują przy każdej parafii liczbę dusz (numerus animarum), a od 1892 roku także pełny wykaz należących do niej miejscowości. Przejrzeliśmy czternaście roczników z lat 1869–1912⁴. Skład parafii wieś po wsi omawia rozdział 9 — tutaj same liczby i to, co z nich wynika.
| Rocznik | Ślesin | Wąsosze | Ostrowąż |
|---|---|---|---|
| 1869 | 1954 | 1248 | 1386 |
| 1870 | 1937 | 1312 | 1362 |
| 1871 | 1942 | 1816 | 1359 |
| 1877 | — | 1410 | — |
| 1883–1886 | 2500 | 1800 | 1620 |
| 1892 | 3200 | 1888 | 1859 |
| 1893 | 3084 | 1845 | 1859 |
| 1896–1903 | 3048 | 1845 | 1859 |
| 1907 | 3540 | 1845 | 2100 |
| 1910 | 3540 | 2000 | 2010 |
| 1912 | 3540 | 2140 | 2010 |
⭐ Parafia ślesińska rośnie w ciągu trzydziestu ośmiu lat z 1954 do 3540 dusz — o osiemdziesiąt jeden procent. To nie jest wzrost samego miasteczka: Ślesin jako osada liczył wtedy „nieco więcej niż tysiąc dusz"¹⁴. Rośnie wieś wokół miasteczka — kolonie, holendry, parcelowane folwarki.
⚠️ Dwa skoki są jednak zbyt duże na sam przyrost naturalny. Pierwszy — z 2500 (1886) na 3200 (1892) — pokrywa się z przesunięciami wsi między parafiami: między rocznikiem 1892 a 1893 dopisano do Ślesina Szyszyn, oba Szyszyńskie Holendry, Ostrowy i Krzyżkę, i parafia urosła z czternastu miejscowości do dziewiętnastu⁴ (rozdz. 9). Drugi skok — z 3048 (1903) na 3540 (1907) — pozostaje niewyjaśniony; nie towarzyszy mu żadna znana zmiana granic.
⚠️ I ostrzeżenie o samej wiarygodności rubryki: liczba 2500 stoi niezmieniona przez roczniki 1883, 1884 i 1886, liczba 3048 przez 1896, 1898 i 1903, a 3540 przez 1907, 1910 i 1912. Redakcja przepisywała ją z rocznika na rocznik i aktualizowała skokowo, zapewne po wizytacji. Te liczby są dobre jako rząd wielkości i jako punkty zwrotne — nie jako dane roczne. Ta sama ostrożność dotyczy Wąsosz, gdzie liczba dusz skacze z 1816 (1871) na 1410 (1877) i z powrotem na 1800 (1886) — wahanie zbyt gwałtowne, by było demografią.
Sąsiedzi w liczbach. Ślesin jest przez cały ten okres największą z trzech parafii dzisiejszej gminy — przy czym w 1869 roku był większy od Wąsosz o połowę, a w 1912 już o dwie trzecie. Ostrowąż, mimo drewnianego kościoła i częstych zmian proboszcza (ośmiu w czterdzieści lat), trzyma się blisko Wąsosz⁴.
⭐ Międzywojnie — skok dwukrotny. Akta personalne włocławskie podają dla parafii Ślesin 5357 katolików w 1931 roku i około 6000 w 1939⁶. Wobec 3540 z 1907 roku to wzrost o połowę w ćwierć wieku, a wobec 1954 z 1869 — potrojenie w siedemdziesiąt lat. ⚠️ Część tego wzrostu to zapewne kolejne przesunięcia granic parafii, których nie prześledziliśmy.
⭐⭐ I rzecz najciekawsza z całego zestawu: parafia ślesińska w 1931 roku nie była jednowyznaniowa. Te same akta wyliczają obok 5357 katolików: Żydów — 270, protestantów — 323, anabaptystów — 1, „schizmatyków" (prawosławnych) — 3⁶. Czyli blisko sześćset osób innych wyznań na obszarze jednej parafii — a więc mniej więcej co dziesiąty mieszkaniec. O tych ludziach mówią osobno rozdział 29 (Żydzi ślesińscy) i rozdział 38 (ewangelicy i olędrzy). Tutaj warto tylko odnotować, że proboszcz ślesiński miał sąsiadów, nie monopol — i że repertorium włocławskie notuje w Ślesinie luterańską placówkę duszpasterską już od 1809 roku¹.
Poczta i odległości. Skorowidze parafialne podają dla Śleszyna pocztę Kleczew, a odległość od Włocławka — 33 wiorsty w 1883 roku, 35 w 1896, 44 w 1907 i 46 w 1910 i 1912⁴. ⚠️ Zmienia się nie odległość, tylko sposób jej liczenia.
43.5. Budynek — czego nie ma w rozdziale 2
Dzieje samej świątyni — trzy kolejne kościoły, mur z 1604 roku, restauracja 1874, przebudowa w dwóch fazach 1900 i 1907, konsekracja 18 sierpnia 1910 przez biskupa Stanisława Zdzitowieckiego — opisuje rozdział 2, § 2.23, razem z rozbiorem sześciu sprzecznych chronologii krążących w obiegu. Tu dopisujemy cztery rzeczy, których tam nie ma.
⚠️ Po pierwsze: rocznik diecezjalny nie jest źródłem do historii budowlanej. Przez czterdzieści lat — od 1883 do 1912 — drukuje przy Ślesinie niezmiennie „mur. aedif. a. 1604". Nawet w roczniku na 1912 rok nie ma ani słowa o przebudowie z 1900, ani o tej z 1907, ani o konsekracji z 1910⁴. Raz wpisana data żyła w tych drukach własnym życiem. Ta sama publikacja jest przy tym doskonała do proboszczów, do liczby dusz i do składu parafii — i ta asymetria jest ostrzeżeniem metodycznym o szerszym zasięgu: urzędowy druk bywa rzetelny w jednej rubryce i martwy w sąsiedniej.
⚠️ Po drugie: ta sama rubryka zawodzi u sąsiadów, i tam widać to jeszcze wyraźniej. Kościół w Wąsoszach roczniki 1883–1896 i 1912 opisują jako murowany „ex saec. XV" — z XV wieku; roczniki 1907 i 1910 jako „lap. circa a. 1860 aedif." — murowany, zbudowany około 1860 roku⁴. ⭐ Rozbieżność da się wytłumaczyć: mury piętnastowieczne, gruntownie przebudowane około 1860 roku, a redakcja przez kilka lat brała przebudowę za budowę. ⭐⭐ Przy okazji rocznik 1912 podaje fakt, którego nie ma nigdzie indziej w druku: kościół w Wąsoszach konsekrował 6 grudnia 1602 roku Jan Gniazdowski, sufragan gnieźnieński — i tę samą datę z tym samym biskupem notuje niezależnie repertorium wizytacji przy opisie wizytacji z 1765 roku¹ ⁴. Dwa źródła, dwie drogi, data pewna.
Po trzecie: tablica pamiątkowa z kościoła ślesińskiego, której jeszcze nie odczytaliśmy. Wojciech Józef Skowroński (1904–1978) wpisał do swoich zeszytów genealogicznych, obok wypisów metrykalnych, osobny dział zatytułowany „Tablica pamiątkowa w kościele w Ślesinie"¹⁹. Rękopis leży w Bibliotece Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (Rkp. 1615) i jest dostępny cyfrowo, ale nie ma warstwy tekstowej — trzeba go czytać okiem, karta po karcie. Dział ślesiński (strony 43–64) i strona z tablicą (120) czekają na odczyt.
⭐⭐ A oto czwarta rzecz, i jest to jedyny znany nam zapis testamentowy na rzecz tego kościoła w XIX wieku — uczyniony przez kalwinistę. W styczniu 1860 r. wśród zapisów zatwierdzonych przez Radę Administracyjną Królestwa ogłoszono legaty Andrzeja Żychlińskiego: „a) rs. 600 dla kościoła reformowanego w Żychlinie, b) rs. 300 dla kościoła katolickiego w Skulsku, c) rs. 300 dla kościoła w Ślesinie, d) rs. 450 dla kościoła Ś-go Ducha w Koninie, e) rs. 450 dla domu schronienia w Żychlinie, f) rs. 45 dla domu schronienia na Holendrach pod nazwą Ś-go Andrzeja"²³. ➡️ Trzysta rubli to w tej okolicy suma poważna — mniej więcej tyle, ile wynosiła wtedy cena wywoławcza rocznej dzierżawy dochodu konsumpcyjnego całego miasteczka tej wielkości. ⭐ Ważniejsze jest jednak, kto i komu daje: ziemianin wyznania ewangelicko-reformowanego, dziedzic dóbr Skulsko w sąsiedniej parafii, zapisuje własnemu zborowi sześćset rubli, a trzem kościołom katolickim — Skulskowi, Ślesinowi i konińskiemu Świętemu Duchowi — razem tysiąc pięćdziesiąt. ⇒ Ślesin nie był więc dla niego parafią obcą, tylko sąsiedzką. ⚠️ Ogłoszenie podaje samo imię i nazwisko, bez tytulatury i bez majątku; że chodzi o Andrzeja Bogusława Żychlińskiego, nabywcę dóbr Skulsko (zm. 1857), wynika ze zbieżności imienia, wyznania i kręgu obdarowanych świątyń — pewności bez samego testamentu nie mamy. Czy i na co parafia te pieniądze wydała — nie wiemy; kwerenda należy do akt konsystorskich.
⭐⭐⭐ I rzecz piąta, najstarsza: jedyny znany opis wyposażenia sprawionego dla drewnianego kościoła sprzed dzisiejszego. Na karcie rubrykowej księgi chrztów, w kolumnie uwag ogólnych, ks. Antoni Płonkowski zapisał piętnaście wierszy po łacinie: „Roku Pańskiego 1805, dnia 2 stycznia, ja, Antoni Płonkowski, prepozyt i kurat kościoła parafialnego w Ślesinie, na chwałę Boga Wszechmogącego sprawiłem dla tegoż kościoła nowe organy, w kolorze białym, dopasowane do wielkiego ołtarza, malowane, w niektórych partiach złocone, zawierające w sobie siedem oddzielnych głosów. Powstały one częściowo z moich własnych nakładów, częściowo przy współudziale ludzi z parafii i innych dobrodziejów. Wykonawcą był Tomasz Letnieski, organmistrz, mieszkaniec Kostrzyna. Roku i dnia wyżej podanego zostały wniesione na chór, wyregulowane i nastrojone. Niech przynajmniej pobożnym modlitwom polecani będą fundatorzy, a także proboszcz. Również tegoż roku posąg Zmartwychwstania Pana naszego Jezusa Chrystusa oraz św. Jana Chrzciciela do chrzcielnicy, przeze mnie jako znaki na nowo sprawione. Również cmentarz wokół kościoła ogrodzony z wierzb”³³. Organmistrz z Kostrzyna był rok później w Ślesinie chrzestnym³¹. ⇒ Siedmiogłosowe organy to instrument wiejski, ale pierwszy, o którym cokolwiek wiemy; nota mówi też o cmentarzu przykościelnym, który w XVIII wieku orientowano według stron świata (rozdział 44).
43.6. Parafianie a proboszcz: 1928–1936
Osiem lat międzywojnia pokazuje parafię od strony, której poczty proboszczów nie pokazują nigdy — od strony napięcia między plebanią a miasteczkiem. Wszystkie te sprawy dotyczą ks. Wacława Rybarskiego i wszystkie znamy ze źródeł niezależnych od parafii: z jego teczki personalnej w archiwum diecezjalnym i z prasy powiatowej.
Skarga stu pięćdziesięciu czterech parafian, 6 czerwca 1929
Sprawa zaczęła się wcześniej. Już w październiku 1928 roku biskup włocławski Władysław Krynicki żądał od proboszcza wyjaśnień — zarzucano mu nieodwiedzanie chorych i przytyki z ambony. Odpowiedź ks. Rybarskiego, pisana 7 grudnia 1928 roku (w dniu śmierci biskupa), daje przy okazji obraz obyczajowy miasteczka: wylicza incydent z 21 grudnia 1925 roku, przypomina, że 6 grudnia 1926, w odpust świętego Mikołaja, wysłannicy adwentystów rozpoczęli w Ślesinie kolportaż, że „badacze Pisma Świętego" próbowali założyć tu stałą placówkę, i że przy wizycie duszpasterskiej 3 grudnia „odnalazł dwa konkubinaty i jedno kazirodztwo"²⁰.
6 czerwca 1929 roku parafianie napisali do nowego biskupa, Karola Mieczysława Radońskiego. Pod skargą podpisały się 154 osoby. Zarzutów było pięć²⁰:
1. zniszczenie gniazda „Sokoła" — proboszcz miał grozić odmową rozgrzeszenia matkom zapisującym córki do towarzystwa;
2. prześladowanie Straży Pożarnej — cicha suma „na znak żałoby", zamykanie drzwi kościoła przed strażą;
3. chełpienie się protekcją zmarłego biskupa Zdzitowieckiego;
4. prześladowanie lekarza sprowadzonego staraniem Magistratu przy jednoczesnym wynoszeniu felczera;
5. kazania tylko na odpustach, a od proboszcza „same obelgi".
⭐ Wśród sygnatariuszy są nazwiska, które w tym projekcie wracają na każdym kroku — między innymi Józef Dorywalski (nazwisko autora monografii Ślesina z 1914 roku) i M. Roszak; dalej Muzykiewiczowie — Stefan, Stanisław i W. — Bryzgalscy, Ślesińscy, Szczepańscy, Figurscy²⁰. ⚠️ Czytelnych jest osiemdziesiąt siedem podpisów ze stu pięćdziesięciu czterech — reszty nie dało się odczytać. Nawet w tej postaci jest to jednak datowana lista dorosłych ślesinian z czerwca 1929 roku, jeden z najlepszych spisów imiennych, jakie dla międzywojennego Ślesina mamy, i wszystkie odczytane nazwiska wchodzą do wyszukiwarki genealogicznej.
Dalszy ciąg był dla skarżących niepomyślny. Biskup zlecił zbadanie sprawy dziekanowi kleczewskiemu, proboszczowi Wilczyna ks. Stanisławowi Dziennickiemu (licencjat Louvain/Paryż, posłowi na Sejm Ustawodawczy), a ten w odpowiedzi z 3 lutego 1930 roku oddalił zarzuty punkt po punkcie²⁰: „Sokoła" proboszcz nie zwalczał, a jedynie napominał matki w sprawie wieczornych zebrań — i sam w czerwcu 1929 zakładał konkurencyjne Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej; zatarg ze strażą miał źródło w naczelniku Moszczeńskim, który przeszedł na kalwinizm dla zawarcia ślubu, wobec czego proboszcz złożył mandat prezesa straży i nie zgadzał się, by naczelnik asystował przy procesjach — a Zarząd Okręgu Straży Pożarnych w Koninie zbadał skargi, uznał je za niesłuszne i osobiście przeprosił księdza; „lekarzem" zaś była lekarka, prawosławna z Rosji, podejrzewana o nielegalne praktyki. Dziekan dodał, że wielu sygnatariuszy przychodziło potem przepraszać proboszcza, twierdząc, że podpisy wyłudzono podstępem, a zbierający je miał dostać sto złotych.
Biskup Radoński ograniczył się do dwóch upomnień pod adresem proboszcza — z 8 lutego 1930 („by nieco z większym umiarem i łagodnością karcił wszelkie wykroczenia") i z 9 kwietnia 1930 („by w stosunkach z parafianami unikał wszystkiego, co może ich niepotrzebnie drażnić i odstręczać od Kościoła")²⁰. Do parafian nie poszło ani jedno pismo; cała sprawa rozegrała się między biskupem, dziekanem i proboszczem.
⚠️ Jak to czytać. Cała sprawa znana jest z jednej teczki — akt personalnych ks. Rybarskiego w Archiwum Diecezjalnym we Włocławku²⁰. To znaczy, że słyszymy w niej głos parafian tylko przez to, co do teczki trafiło, a głos proboszcza i dziekana — w pełni. Nie rozstrzygamy, kto miał rację. Odnotowujemy natomiast rzecz, której nikt nie kwestionuje: w czerwcu 1929 roku stu pięćdziesięciu czterech ślesinian uznało, że ma z własnym proboszczem konflikt wart listu do biskupa.
Nie jedna skarga: 1931 i 1936
Rok 1931 przyniósł do Włocławka cztery kolejne pisma ze Ślesina²⁶. 4 maja poskarżył się burmistrz miasta Władysław Muzykiewicz, 19 maja — sekretarz gminy Sławoszewek Władysław Szmidt; obaj to nazwiska z pierwszego szeregu miejscowych notabli, znane skądinąd z zarządu Kasy Stefczyka i z kroniki powiatowej (2.27a, 2.27b). 26 maja pisała Fulgencja Spławska — że proboszcz pomawiał ją z ambony i wykluczył z kółek różańcowych. 20 października Marianna Fryska zarzuciła mu, że nie ochrzcił jej nieślubnego dziecka²⁶.
⭐⭐ I dopiero na tym ostatnim piśmie zapisała się ocena samego biskupa. Radoński skreślił na nim ręcznie, że „zbyt często wpływają skargi na szorstkie i twarde postępowanie ks. proboszcza", i zażądał, by okazał „więcej serca"²⁶. ➡️ To już nie jest upomnienie proceduralne jak dwa poprzednie, tylko sąd o człowieku — wypowiedziany w miejscu, którego skarżący nigdy nie zobaczyli: na cudzym podaniu, w teczce personalnej.
Sprawy szły też w drugą stronę. 15 kwietnia 1931 kuria poleciła ks. Rybarskiemu, by przed wystąpieniem na drogę sądową przeciwko inspektorowi szkolnemu powiatu konińskiego najpierw przedstawił rzecz ordynariuszowi na piśmie i uzyskał zezwolenie²⁶ — proboszcz ślesiński był więc o krok od procesu z powiatową władzą oświatową. A w maju 1934 sam pisał do biskupa o tym, z czym się w parafii mocuje: pijaństwo, bijatyki, a nawet nożownictwo w miejscowej straży²⁶.
Ostatnie znane zażalenie jest z kwietnia 1936 i przyszło od Związku Strzeleckiego. Zarząd Oddziału w Ślesinie doniósł kurii, że proboszcz nie przyjął do spowiedzi dwóch strzelców — K. Wasickiego i Franciszka Andrzejczaka — sugerując im, żeby najpierw wypisali się ze Związku²⁶. ⭐ Przy okazji pismo podaje imienny skład zarządu ślesińskiego Strzelca: J. Wiśniewski (prezes), Władysław Szmidt (wiceprezes — ten sam sekretarz gminy Sławoszewek), Fr. Mały (sekretarz), Władysław Muzykiewicz (skarbnik — burmistrz), J. Jaroszyk (komendant oddziału), R. Oleksiewicz (szef oddziału) i Ant. Gołębiewski (kierownik drużyny przysposobienia wojskowego)²⁶. ➡️ Ci sami ludzie, którzy prowadzą magistrat, gminę i Kasę Stefczyka, prowadzą też Strzelca — i to oni piszą do biskupa.
⭐⭐ A teraz rzecz, która odwraca cały obraz. W styczniu 1937 roku biskup Radoński pisał do wojewody łódzkiego Aleksandra Hauke-Nowaka w obronie ks. Rybarskiego i wyliczał, co ten zrobił dla Ślesina: przez dwa lata prezesował miejscowej straży pożarnej, przeprowadził remont budynku straży, skompletował tabor i umundurowanie strażaków, a kapelmistrza zatrudnił na stałe²⁷. ➡️ Ksiądz, którego stu pięćdziesięciu czterech parafian oskarżyło o prześladowanie straży, był wcześniej jej prezesem i gospodarzem remizy — a mandat prezesa złożył dopiero wtedy, gdy naczelnik przeszedł na kalwinizm. Obie rzeczy są prawdziwe naraz i to jest najuczciwszy opis tego konfliktu, na jaki nas stać.
Poświęcenie, którego nie było: grudzień 1936
Rok 1936 zastał Ślesin w zapaści. Handel drobiem na eksport, „którym w Ślesinie zajmowała się olbrzymia większość mieszkańców, prawie zupełnie zamarł" — i miasteczko do niedawna zamożne znalazło się, jak pisała prasa powiatowa, „w warunkach materialnych daleko trudniejszych niż inne podobne miasteczka"¹⁵. Miejscowe Koło Rodziny Policyjnej uchwaliło 12 listopada uruchomić kuchnię dla najbiedniejszych. Ruszyła 1 grudnia 1936 roku: planowano dwadzieścia obiadów dziennie, pierwszego dnia jadło siedemdziesiąt osób, ustaliło się na pięćdziesięciu pięciu. ⭐ Ślesin dożywiał wtedy więcej dzieci niż Konin — pięćdziesiąt pięć wobec czterdziestu dwóch, najwięcej w całym powiecie²¹.
I tu prasa odnotowuje zdanie, które w tekście o kuchni dla ubogich brzmi jak uderzenie: ks. proboszcz Rybarski odmówił poświęcenia lokalu kuchni — święcąc w tym samym czasie lokal handlu wódek pana Garncarza. Poświęcenia dokonał zastępczo ks. prefekt Jan Klukaczyński¹⁵.
⚠️ To jest relacja prasowa, jednostronna i bez wysłuchania proboszcza — „Głos Koniński" był organem Sejmiku Powiatowego, a inicjatywa wyszła od Rodziny Policyjnej, czyli od środowiska, z którym Rybarski już raz się poróżnił. Nie wiemy, czym odmowę uzasadnił ani czy uzasadnił ją w ogóle. ⭐ Ale sam fakt, że gazeta powiatowa uznała za stosowne to wydrukować — i że zastąpił proboszcza jego własny prefekt — mówi o stosunkach w parafii tyle, ile cała skarga z 1929 roku.
⚫ Epilog jest krótki i ponury. Cztery lata później, 26 sierpnia 1940 roku, ks. Wacław Rybarski został aresztowany przez Niemców i osadzony w obozie przejściowym w Strzeglinie; trzy dni potem trafił do Sachsenhausen, 14 grudnia 1940 do Dachau, i tam zmarł 23 lutego 1941 roku⁶. ⚠️ Przyczyna zgonu nie jest pewna: Polski Czerwony Krzyż podawał chorobę serca, a dokumentacja Miejsca Pamięci Dachau odnotowuje, że 17 lutego 1941 przeszedł operację wrzodu dwunastnicy — związku jednego z drugim nikt nie rozstrzygnął²⁷. Ślesin stracił proboszcza, o którego spierał się przez piętnaście lat, w sposób, który wszystkie tamte spory unieważnił.
Przypisy
1. Ks. Stanisław Librowski, Repertorium akt wizytacji kanonicznych dawnej archidiecezji gnieźnieńskiej (i akt włocławskich), publikowane w „Archiwach, Bibliotekach i Muzeach Kościelnych" (ABMK), Lublin, KUL, wieloczęściowo, z osobnym indeksem geograficznym w cz. 4. Hasło „ŚLESIN, daw. Szleszyno, miasto i parafia w dek. sompoleńskim. Par. założ. na przeł. XIII i XIV w. 1. Kościół parafialny pt. św. Mikołaja b. Drugi z kolei kościół zbud. przed r. 1479, trzeci w 1604. S. 84, 249, 326, 451, 604. 2. Luterańska placówka duszp. utworz. w Ś. w r. 1809. S. 604." — indeks geograficzny, cz. 4. Wizytacja 1608–1609: ADW, AAG. Wiz. 3, wizytator archidiakon gnieźnieński Wincenty de Sève, Ślesin wizytowany 30 X 1608, k. 265–267, 451v–452, 526v–527, dekanat gnieźnieński św. Michała „nazywany zbarskim", kościół parafialny nie konsekrowany. Wizytacja dziekańska 1759–1760: ADW, AAG. Wiz. 40, „Visitatio Decanatus Sąmpolnensis, 1760", Ślesin s. 21–23; identyfikacja wizytatora — „Ks. Jan Słuszewski, proboszcz par. Ślesin, dziekan sompoleński" (tamże, s. 21, 23); rozpoczęcie wizytacji 4 X 1759, zakończenie pisania sprawozdań 10 III 1760. Wizytacja generalna 1765–1766: ADW, AAG. Wiz. 63, Ślesin wizytowany 1 I 1766, s. 247–252 („Slesino i Sleszyno, miasto. Kościół par. zbud. przez bpa pozn. Andrzeja z Bnina † 1479, pw. św. Mikołaja b."), Wąsosze 30 XII 1765, s. 243–247 (kościół konsekr. 6 XII 1602 przez sufr. gnieź. Gniazdowskiego). Uwaga o dziekanach opisujących własne parafie (Konin, Szubin, Słupca, Ślesin) — tamże, część wstępna. ⚠️ Repertorium jest inwentarzem, nie edycją: podaje, co w księdze jest, ale nie przytacza jej treści. Samych ksiąg wizytacyjnych nie mieliśmy w ręku. Czasopismo ABMK w otwartym dostępie: https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk
2. Przynależność Ślesina do biskupów poznańskich od nadania Konrada mazowieckiego z 1231 r.: Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. I, Poznań 1877, nr 134, s. 119. Przynależność kościelna do archidiecezji gnieźnieńskiej wynika z obecności Ślesina w Liber beneficiorum arcybiskupa gnieźnieńskiego (przypis 3) oraz z procesu plebana Przecława przed konsystorzem gnieźnieńskim (przypis 8). Szerzej: rozdział 2, § 2.2 i 2.6.
3. Jan Łaski, Liber beneficiorum archidioecesis Gnesnensis, wyd. Jan Łukowski, t. I, Gniezno 1880 (karta tytułowa 1881), s. 209–210, hasło nr 108: „SZLYESZYNO, OPPIDUM". Cytowane zwroty: „In eodem ecclesia parochialis murata, tituli S. Nicolai, de iure patronatus et praesentandi domini episcopi Posnaniensis, quam modo obtinet honorabilis d. Stanislaus de Szarnowo, actu presbyter, ex praesentatione domini episcopi Posnaniensis. Cuius ecclesiae rector pro sui pastoralisque curae subsidio servat unum vicarium manualem et ministrum, et quos salariat pro posse." Przypis wydawcy przy plebanie: „Stanisław z Sarnowa, pleban". Brak wzmianki o szkole ślesińskiej — przy sąsiednich Lisewie, Ostrowążu i Lubstowie Łaski notuje area pro schola / situs scholae. Dzieło powstawało w latach 1511–1523; konwencjonalnie cytuje się rok 1521. Egzemplarz cyfrowy z warstwą tekstową — Polona: https://polona.pl/preview/8b5cc1ff-2d02-4bb3-a29e-5e4d2c8fbf0f
4. „Elenchus universi cleri saecularis et regularis dioecesis Vladislaviensis seu Calissiensis" (roczniki 1869–1871) oraz „Ordo Divini Officii ac Missarum ad usum dioecesis Vladislaviensis seu Calissiensis" (roczniki od 1872), Włocławek — urzędowy rocznik diecezji kujawsko-kaliskiej. Przejrzano czternaście roczników: 1869, 1870, 1871, 1883, 1884, 1886, 1892, 1893, 1896, 1898, 1903, 1907, 1910, 1912, oraz — dla Wąsosz i wykazu dziekanów — rocznik 1877. Budowa wiersza: nazwa parafii, `TE.` (titulus ecclesiae), materiał (`lig.` drewniany, `lap.`/`mur.` murowany), rok budowy, `n. a.` (numerus animarum); w następnym wierszu rządca (`Adm.`, `Cur.`, `Praep.`) i trzy liczby: data urodzenia, rok święceń, rok instalacji w tej parafii. Stąd: Radecki „26 Sept. 1833, 57, 63"; Peterkiewicz „15 Jun. 1862, 84, 95" (w Wąsoszach „15 Jan. 1862, 84, 89" — ⚠️ jedna z dwóch dat urodzenia błędna); Langier „14 Dec. 1864, 94, 06". Kościół: „19. Sleszyn, os. TE. S. Nicol. EC. mur. aedif. a. 1604" (1892), „19. Śleszyn, os. TE. S. Nicolaus EC., lap. aed. an. 1604" (1907) — formuła niezmieniona do 1912 włącznie. Bractwa i odpusty: „Solem. S. Nicolai, Dedic. Eccl. (D. 1 Oct.). Confr. S. Rosar. BV., S. Nicolai, S. Valent. (ab imm. temp.) — Sch. elem. in loco" (1892, 1893). Wykaz miejscowości parafii (`lp. pp.`) — od rocznika 1892; zmiana składu między 1892 a 1893 (dopisane Szyszyn, Holendry Szyszyńskie Stare i Nowe, Ostrowy, Krzyżka). Wąsosze 1877: „18. Wąsosze p. TE. OO. SSorum. lap. saec. XV n. a. 1,410. Adm. Valent. Kuroch, 9 Febr. 1834, 1861, 1874"; Wąsosze 1912: „lap. ex saec. XV die 6 Dec. 1602 a. consecr. per Joan. Gniazdowski Suffr. Gnesn.; n. a. 2,140". Dziekani konińscy w rocznikach 1875 i 1877: ks. Piotr Bogucki. ⚠️ Roczniki 1872–1875, 1878–1880 i 1888–1891 w dostępnych nam egzemplarzach cyfrowych zawierają wyłącznie kalendarz liturgiczny, bez wykazu parafii i duchowieństwa — nie ma w nich ani Ślesina, ani nawet słowa Decanatus; luk poczetu nie da się nimi domknąć. Egzemplarze cyfrowe: Polona i Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa.
5. Piotr Maluśkiewicz, Krzysztof Wiśniewski, przewodnik po Koninie, Licheniu i Ślesinie, Konin 2012: kościół „pod wezwaniem św. Mikołaja i Dobrego Pasterza", „rozbudowany w [190?]–1907 na fundamentach gotyckiej świątyni z 1604", w ołtarzach bocznych „barokowe obrazy św. Mikołaja i Walentego". ⚠️ W tym samym przewodniku kościół nazwano w innym miejscu „neogotycką budowlą z 1358 r." — a 1358 to data lokacji miasta, nie data budowy.
6. Jacek Biskupski, Skarga parafian ślesińskich na proboszcza Wacława Rybarskiego z roku 1929, „Polonia Maior Orientalis" t. VIII (2021), s. 281–292, DOI 10.4467/27204006PMO.21.015.15466. Podstawa źródłowa: Archiwum Diecezjalne we Włocławku, Akta personalne ks. Wacława Rybarskiego, sygn. 293. Stąd: biogram ks. Rybarskiego (ur. 6 VIII 1887 w Osięcinach; święcenia 1912; Kowal, Przedecz 1916, Opatówek 1918; prokurator seminarium włocławskiego i kapelan OSP we Włocławku; majątek w Lubaniu dzierżawiony dla seminarium od 29 XI 1922; nominacja na Małyń 12 XI 1925; wspólna prośba z ks. Konstantym Jurgiłasem o zamianę probostw 20 XI 1925; objęcie Ślesina 27 XI 1925; tymczasowy proboszcz Ostrowąża od 19 VI 1935; administrator Lichenia 25 VI – 15 VII 1937; aresztowanie 26 VIII 1940, Sachsenhausen, od 14 XII 1940 Dachau, † 23 II 1941 w Dachau); dane o parafii (wezwanie św. Mikołaja Biskupa i Dobrego Pasterza; przynależność do diecezji kujawsko-kaliskiej, dekanat koniński, 1918–1925, od 28 X 1925 diecezja włocławska; 5357 katolików w 1931 r., ok. 6000 w 1939; w 1931 r. Żydów 270, protestantów 323, anabaptystów 1, „schizmatyków" 3); wikariusze (ks. Wiktor Baranowski, ks. Stanisław Zwierz, ks. Stanisław Olejnik, ks. Jan Modo, ks. Jan Kłukczyński); bractwa i stowarzyszenia międzywojenne.
7. Paweł Pachulski, Gęsiarka, czyli kilka słów na temat tradycji handlowych w Ślesinie w pierwszym trzydziestoleciu XX w., w: Z problematyki etnograficznej Ślesina i okolic, red. Elwira Jeglińska, Ślesin 2012, s. 155–166, tu s. [155–156] — patrocinium św. Mikołaja jako opiekuna żeglarzy i przepraw, dwie kamienne romańskie chrzcielnice w kościele, zapis z 1316 r. o grodzie kasztelańskim i nazwa „Przewłoka" jako przesłanki wczesnej metryki parafii; autor powołuje się na: S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych starej Wielkopolski, Poznań 1939, s. 94. ⚠️ Chrzcielnic nie potwierdza żaden opis fachowy — Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, powiat koniński, 1952, wymienia z dawnego wyposażenia wyłącznie dwa obrazy z 2. poł. XVIII w.
8. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, hasło „Ślesin", t. XI, Warszawa 1890 — „Już w 1413 r. pleban ślesiński Przecław popierał sprawę o dziesięciny w konsystorzu gnieźnieńskim dawnymi przywilejami"; oraz przypis wydawcy Liber beneficiorum (Jan Łukowski) na s. 209: „Ślesiński pleban Przecław w r. 1413 dowiódł przed konsystorzem na mocy dawnych przywilejów prawo do pewnych dziesięcin (Excerpta ex actis Consist. f. 9ᵛ). Istniał przeto kościół ten co najmniej już w połowie drugiej XIV wieku."
9. Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. V (dokumenty z lat 1400–1444), Poznań 1908 — dokument wystawiony „In Slessyno feria sexta infra octauas Pentecostes", 1 czerwca 1414 r.: Jakusz z Sarnowa i Bogufał z Szyszyna pożyczają od Przecława, proboszcza ślesińskiego, pięć grzywien. Lista świadków: „Testes: Andreas rector scole et Iohannes clericus de Slessyno, Stanislaus carpentarius et Sedliszo kmethones de Sziszino". Szerzej: rozdział 2, § 2.5. Tamże (t. V, nr 365) nadanie biskupa Andrzeja Łaskarza z 17 XI 1422 r. — dziesiąta ryba z połowu niewodem w jeziorze ślesińskim, „począwszy od mostu aż do Przewłoki", oraz wolność łowienia dla plebana siecią zwaną zabrodnia i wędkami przy brzegach.
10. Teki Dworzaczka — regesty ksiąg grodzkich i ziemskich wielkopolskich, Biblioteka Kórnicka PAN, https://teki.bkpan.poznan.pl: ks. Mikołaj Sobiejucha (1477), ks. Stanisław Sarnowski, „pleban w Sleszynie" (1540, 1543), ks. Franciszek Parol, „pleb. śleszyń." (1698), ks. Marcin Radecki, „curatus slesiń." (1728, 1755). ⚠️ To regesty, nie teksty źródłowe — daty i tytuły pochodzą ze streszczeń wydawcy. ⭐ Uzupełnienie, 24 IX 2026: Konin, Nr 78, p. 941 (1755) — spadkobiercami zastawnika Popielewa są „ks. Marcin, kurat ślesiński, i Walenty", synowie zmarłego Piotra Radeckiego z Zofii Przysieckiej.
11. Podpisy księży pod aktami stanu cywilnego parafii Ślesin, odczytane z mikrofilmowanych ksiąg metrykalnych (roczniki 1819, 1864–1911, 1922–1923). Kolejno: ks. Kłomkowski (1819), „Proboszcz Slesiński Sprawuiący Obowiązki Urzędnika Stanu Cywilnego" — ❓ odczyt nazwiska niepewny co do jednej litery (Kłomkowski / Kłonkowski); ks. Franciszek Radecki 1864–1894 („X. Franciszek Radecki Komend[arz] Slesinsk[i]" 1864; od 1870 cyrylicą; 1893–1894 jako настоятель прихода Слесинъ); ks. Grodecki 1895 (Ксендзъ Гродецкій, Викарій Слесинскій); ks. Antoni Peterkiewicz 1896–1905 (Ксендзъ Антони Петеркевичъ, z dopiskiem „Utrzymujący Akta Stanu Cywilnego"); ks. Jan Langer/Langier 1907–1911, w 1907 z tytułem doktora; ks. Jurgiłas 1922–1923. Odnotowano też podpisy dziekanów wizytujących (protokoły, nie akty): ks. Bogucki (XII 1888), ks. Władysław Jankowski (1889), ks. Władysław Likowski (1893), Łochowicz (1898).
12. „Głos Koniński" 1924, nr 14 z 5 kwietnia, odezwa o zawiązaniu w Ślesinie oddziału Towarzystwa Propagandy Budowy Dróg i Budowli Wodnych po powodzi w Koninie — wśród sygnatariuszy „ks. Konstanty Jurgilas, proboszcz ślesiński", obok burmistrza Władysława Muzykiewicza, wójta gminy Sławoszewek J. Kozłowskiego i przemysłowca A. Moszczeńskiego. Por. tenże tygodnik 1924, nr 15 z 12 kwietnia („ks. Konstanty Jurgiłas", Ślesin, obok ks. St. Kasińskiego z Wąsosz).
13. „Głos Koniński" 1930, nr 22 z 31 maja, s. 1 — „Kilka słów o Kasie Stefczyka w Ślesinie": „Kasa założoną została w 1922 roku. Początkowo rezultaty były dość nikłe, mimo usilnych zabiegów byłego proboszcza ks. Konstantego Jurgiłasa i obecnego prezesa, p. Bolesława Mierzyńskiego."
14. Kazimiera J., Skulsk, Ślesin, Kazimierz, Bieniszew, Konin (= Biblioteczka Krajoznawcza, IX), Warszawa: Wydawnictwo Stanisława Graeve, [1909], rozdział o Ślesinie — „Ludność, nieco więcej niż tysiąc dusz licząca, trudni się rolnictwem i rybołówstwem"; „Szkółka początkowa jest tu jedyną oazą w tej mieścinie"; „Stacya pocztowa mieści się w sąsiednim Kleczewie, a sąd w Koninie". Egzemplarz cyfrowy — Polona, obiekt 363bc1e1-0a5d-457e-ac38-5fe6e2114c66.
15. „Głos Koniński" 1936, nr 51 z 19 grudnia, s. 2, korespondencja „Ze Ślesina": upadek handlu drobiem na eksport; uruchomienie 1 XII 1936 kuchni dla najbiedniejszych staraniem miejscowego Koła Rodziny Policyjnej (uchwała z 12 XI 1936; zarząd kuchni: Z. Jesionowska — przewodnicząca, Wacław Świderski — skarbnik i gospodarz); odmowa poświęcenia lokalu kuchni przez ks. proboszcza Rybarskiego przy równoczesnym poświęceniu lokalu handlu wódek p. Garncarza; poświęcenia dokonał ks. prefekt Jan Klukaczyński. ⚠️ Relacja jednostronna, bez wysłuchania proboszcza; „Głos Koniński" był organem Sejmiku (potem Rady) Powiatowego w Koninie.
16. „Głos Koniński" 1934, nr 35 z 25 sierpnia, s. 4, „Z Lichenia (wspomnienie odpustowe)" — kompania ze Ślesina przyszła na odpust „z księdzem proboszczem i księdzem prefektem"; podczas burzy piorun uderzył w kościół, a największego porażenia spośród dorosłych doznał ksiądz proboszcz ze Ślesina, który schronił się przed ulewą w babińcu.
17. „Głos Koniński" 1937, nr 48 z 27 listopada, s. 2, relacja z odsłonięcia pomnika powstańców 1863 r. w Tuliszkowie: „Ks. Teodor Rogoziński rodem ze Ślesina został skazany na śmierć, lecz dzięki staraniom ówczesnego dziedzica Tuliszkowa hr. Zamojskiego został ułaskawiony, skazany na roboty w katorgach w Nerczyńsku. Po dwudziestu trzech latach pobytu na Syberii pozwolono mu wyjechać zagranicę. Osiadł w Krakowie i tam w 1896 roku dokonał żywota." ⚠️ Przekaz jednostkowy, nieweryfikowany w innych źródłach.
18. „Głos Koniński" 1932, nr 28 z 9 lipca, s. 2, „Prymicje nowowyświęconych księży": „Dnia 29 czerwca r. b. w kościele parafjalnym w Ślesinie odbyły się prymicje ks. Stanisława Bartczaka, pochodzącego ze Ślesina."
19. Wojciech Józef Skowroński (1904–1978), Wypisy z ksiąg metrykalnych parafii rzymskokatolickich archidiecezji gnieźnieńskiej, diecezji poznańskiej oraz kalisko-kujawskiej z lat 1584–1874, z tablicy pamiątkowej w kościele w Ślesinie oraz z literatury, rękopis, Biblioteka Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, sygn. Rkp. 1615 (kolekcja „Archiwum dra Wojciecha Józefa Skowrońskiego"). Dział „2. Tablica pamiątkowa w kościele w Ślesinie, s. 120". Egzemplarz cyfrowy w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej (176 kart, bez warstwy tekstowej — wymaga odczytu z obrazu). Dział ślesiński (s. 43–64) i strona z tablicą (s. 120) dotąd nieodczytane.
20. J. Biskupski, Skarga parafian… (jak przypis 6), s. 284–291 — przebieg sprawy: żądanie wyjaśnień bpa Władysława Krynickiego z października 1928 r.; odpowiedź proboszcza z 7 XII 1928 (adwentyści w odpust 6 XII 1926, „badacze Pisma Św.", wizyta duszpasterska 3 XII); skarga 154 parafian do bpa Karola Mieczysława Radońskiego z 6 VI 1929 i jej pięć punktów; nazwiska sygnatariuszy (m.in. Józef Dorywalski, M. Roszak, Franciszka Figurska, Józef Kanałkiewicz, Józef Ślesiński, W. Ślesiński, Józef Pilarski, F. Kwiatkowski, Wincenty Bryzgalski, Z. Krysiński, F. Ślesiński, H. Bryzgalska, M. Szczepankiewicz, M. Pecyna, W. Bryzgalski, W. Muzykiewicz, Stefan Muzykiewicz, Stanisław Muzykiewicz, Bolesław Siwiński, Wincenty Olejniczak, Zygmunt Szczepański, Łukasz Ejma, Czesław Szczepański, Józef Kucharski); dochodzenie ks. Stanisława Dziennickiego, dziekana kleczewskiego i proboszcza Wilczyna, oraz jego odpowiedź z 3 II 1930; upomnienia bpa Radońskiego z 8 II i 9 IV 1930; zażalenie Fulgencji Spławskiej z maja 1931 r.
21. „Głos Koniński" 1937, nr 2 i nr 12 — statystyka kuchni policyjnych w powiecie konińskim (dwanaście punktów, 251 dożywianych dzieci; Ślesin 55, Konin 42, Zagórów 24, Władysławów 24, Pyzdry 20, Rychwał 20, Paprotnia 15, Kleczew 12, Tuliszków 10, Golina 10, Kramsk 9, Grodziec 5; punktem ślesińskim kierował przodownik Feliks Jesionowski) oraz wigilia z choinką urządzona przez Koło Rodziny Policyjnej w Ślesinie 24 XII 1936.
22. Ks. Józef Szymański, Represje carskie wobec duchowieństwa diecezji kujawsko-kaliskiej po powstaniu styczniowym, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne" t. 105 (2016), s. 303–328 — biogram ks. Teodora Rogozińskiego na s. 320 (data i miejsce urodzenia, wikariat w Koninie, prezenta Jana Zamoyskiego na Tuliszków w 1857 r., urzędy powstańcze, kontakty z korpusem Taczanowskiego, wyrok śmierci Polowego Audytorium z 10 X 1864 i jego zamiana na cztery lata katorgi na prośbę biskupa kujawsko-kaliskiego, Nerczyńsk, Usole, Tunka, starostwo w styczniu 1869 r., Halicz i Spusk, powrót ok. 1883 r., Kraków, †22 VII 1896, cmentarz Rakowicki); wykaz księży pełniących urzędy naczelników cywilnych powstania na terenie diecezji — s. 307; miejsca zesłania duchownych (Akatuja, Nerczyńsk, Usole, Tunka) — s. 305. Artykuł przeczytany w całości, wszystkie 26 stron, z obrazów stron, 21 IX 2026. Autor opiera biogram na: R. Bender, Rogoziński Teodor, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 31, Warszawa–Kraków 1988–1989, s. 473; P. Kubicki, Bojownicy kapłani za sprawę Kościoła i Ojczyzny…, s. 538–539; J.S. Pietrzak, Księża powstańcy 1863, Kraków 1916, s. 92; J. Łojko, J. Stępień, Dzieje Tuliszkowa, Poznań–Konin 1995, s. 98, 100, 103, 108, 158, 221; W. Bryliński, Parafia Św. Wita w Tuliszkowie. Dzieje i współczesność, Włocławek 2015, s. 48–50. Hasła w Polskim Słowniku Biograficznym nie czytaliśmy jeszcze w oryginale. Pełne wypisy z artykułu: dział Biblioteka projektu.
23. Zapisy Andrzeja Żychlińskiego zatwierdzone w 1860 roku. Warszawska Gazeta Policyjna 1860, nr 30 — <https://crispa.uw.edu.pl/object/436506>, wykaz zapisów zatwierdzonych przez Radę Administracyjną, pozycja 25. Odczyt własny z warstwy OCR egzemplarza cyfrowego Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Warszawskiego (CRISPA/e-bUW), wrzesień 2026.
24. Sumariusz praw i dokumentów kościoła ślesińskiego z 1791 roku — treść znana z przedruku prasowego. „Przegląd Katolicki. Tygodnik poświęcony sprawom religijnym, społecznym i kulturalnym”, Warszawa, R. 37, 1899, nr 43 z 26 października, s. 682–684 — korespondencja „Ślesin (dyec. kujawsko-kaliska)”, podpisana „Ks. L. J.”. Egzemplarz cyfrowy Biblioteki Narodowej: <https://polona.pl/item/fc29d1d2>. Stamtąd: cytat łaciński z usprawiedliwienia plebana przed regencją poznańską (1799), wzmianka o sumariuszu ułożonym podczas wizyty generalnej przez Józefa Andrzeja Murzynowskiego, kanonika metropolitalnego gnieźnieńskiego, delegowanego w 1791 r., oraz zapis o oblacie przywileju rybnego 29 IV 1630 z datą nadania „17 listopada 1402”. ⚠️ Sumariusza samego nie widzieliśmy — znamy go wyłącznie z tego omówienia prasowego; oryginału szukać należy w aktach wizytacyjnych archidiecezji gnieźnieńskiej. ⚠️ Rocznik 1899 ogłoszono w zbiorze cyfrowym bez warstwy tekstowej; tekst pochodzi z własnego odczytu maszynowego, niesprawdzonego na skanie (wrzesień 2026), stąd krótkie cytaty. Wydanie samego przywileju: Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. V, Poznań 1908, nr 365, s. 343–344 (przyp. 9).
25. Poświadczenia dziekańskie w skorowidzach ksiąg metrykalnych parafii Ślesin (protokoły wizytacji dziekańskiej, wpisywane co roku na końcu skorowidza urodzeń, ślubów i zgonów): protokoły za lata 1848–1867 podpisane tytułem „Dziekan Foralny Sompoliński"/„Sampoliński" (dziekani: X. M. Odorowski do protokołu za 1853 r., X. Wdowski za lata 1854 i 1856, X. Floryan Kosmiński za lata 1857–1862, X. Kowalowski za lata 1863–1867; protokół za 1867 r. podpisany 15 stycznia 1868 r. — ostatnie poświadczenie z tytułem sompoleńskim). Protokół za rok 1868, podpisany 1/13 kwietnia 1869 r., jest pierwszym z tytułem „Деканъ Конинскаго Деканата" — podpis ks. Piotra Boguckiego; protokół za 1869 r. potwierdza tytuł koniński. Zmiana przynależności dekanalnej przypada więc na przełom 1868/1869 r.
26. J. Biskupski, Skarga parafian… (jak przypis 6), s. 289–291 — dalsze zażalenia z teczki personalnej ks. Rybarskiego (Archiwum Diecezjalne we Włocławku, Akta personalne ks. Wacława Rybarskiego, sygn. 293): skarga burmistrza Ślesina Władysława Muzykiewicza z 4 V 1931 (k. 41); skarga sekretarza gminy Sławoszewek Władysława Szmidta z 19 V 1931; prośba Fulgencji Spławskiej z 26 V 1931 (k. 32) o pomówienie z ambony i wykluczenie z kółek różańcowych; skarga Marianny Fryskiej z 20 X 1931 (k. 39) o nieochrzczenie nieślubnego dziecka — z odręczną adnotacją bpa Karola Mieczysława Radońskiego w lewym górnym rogu pisma, że „zbyt często wpływają skargi na szorstkie i twarde postępowanie ks. proboszcza", i z żądaniem „więcej serca"; pismo kurii z 15 IV 1931 (k. 18) nakazujące uzyskać zezwolenie ordynariusza przed wystąpieniem na drogę sądową przeciwko inspektorowi szkolnemu powiatu konińskiego; pismo proboszcza do biskupa z 24 V 1934 (k. 58–59) o pijaństwie, bijatykach i nożownictwie w ślesińskiej straży; zażalenie Zarządu Oddziału Związku Strzeleckiego w Ślesinie z kwietnia 1936 w sprawie K. Wasickiego i Franciszka Andrzejczaka (odpis do Zarządu ZS w Koninie z 29 IV 1936, k. 67; pismo do kurii z 6 V 1936, k. 66) wraz z imiennym składem zarządu oddziału. Pełne wypisy z artykułu — dział Biblioteka projektu.
27. J. Biskupski, Skarga parafian… (jak przypis 6), s. 285–286 — pismo bpa Karola Mieczysława Radońskiego do wojewody łódzkiego Aleksandra Hauke-Nowaka z 14 I 1937 (Archiwum Diecezjalne we Włocławku, Akta personalne ks. Wacława Rybarskiego, sygn. 293, k. 73): dwuletnia prezesura ks. Rybarskiego w ślesińskiej straży pożarnej, remont budynku straży, skompletowanie taboru i umundurowania, stałe zatrudnienie kapelmistrza. Tamże okoliczności śmierci: aresztowanie 26 VIII 1940, obóz przejściowy w Strzeglinie, po trzech dniach KL Sachsenhausen, 14 XII 1940 Dachau, † 23 II 1941; rozbieżność co do przyczyny zgonu — Zarząd Główny Polskiego Czerwonego Krzyża w Warszawie podawał chorobę serca (wyciąg z 3 I 2003 oraz Sterbeurkunde z 15 VIII 1946), natomiast dokumentacja medyczna Miejsca Pamięci Dachau (Häftling Wenzel Rybarski, Operationsbuch A. 3754; NARA Zugangsbuch Nr. 109/022317; ITS 151, s. 36) odnotowuje operację wrzodu dwunastnicy przeprowadzoną 17 II 1941 przez dr. Langa, bez rozstrzygnięcia związku ze zgonem.
28. Ofiara ks. Płonkowskiego i parafian ślesińskich na wojsko, styczeń 1807. „Gazeta Poznańska" 1807, nr 9 z 31 stycznia, dodatek, s. [8–9] — „Dalszy ciąg dobrowolnych ofiar w Departamencie Poznańskim"; egzemplarz cyfrowy Biblioteki Narodowej, <https://polona.pl/preview/41a1d0bf-f431-4ee9-990e-4136272b0274>. Odczyt własny z warstwy tekstowej, 1 X 2026. ⚠️ Cytaty do sprawdzenia na skanie; kwot nie podajemy, bo warstwa tekstowa rozsypała kolumny liczb — do odczytania z obrazu strony.
29. Zeznanie ks. Antoniego Płonkowskiego przeciw dziedzicowi Ślesina. I. Raczyński, Sześcioletnia Korrespondencya Władz Duchownych z Rządem Świeckim Xięstwa Warszawskiego, Warszawa 1816, s. 437–439 — „Podanie do Protokułu zażalenia Plebana w Ślesinie przeciw Dziedzicowi tegoż Miasteczka", podpisane „X. Płonkowski Pleban Ślesiński"; tamże s. 307 — sprawa wąsoska (Walknowski jako dzierżawca zabiera krescencję i dziesięciny plebańskie). Egzemplarz cyfrowy Biblioteki Narodowej, <https://polona.pl/preview/94f2b349-4c65-4903-9e8d-8fd21839dd26>. Wersja wtórna: J. Korytkowski, Arcybiskupi gnieźnieńscy, t. V, Poznań 1892, s. 264, z indeksem datującym sprawę na 1810. Pełne omówienie i cytaty — rozdział 29, § 29.4. ⚠️ Skanów tego obiektu nie da się pobrać, transkrypcja pochodzi z warstwy tekstowej — przed drukiem obejrzeć s. 437–439 w przeglądarce, zwłaszcza datę dzienną (warstwa daje „1813", a chodzi prawie na pewno o 1810).
30. Ks. Antoni Płonkowski w directoriach gnieźnieńskich. Directorium Officii Divini archidiecezji gnieźnieńskiej, dekanat skulski: „Ślesin. Ant. Płonkowski, Cur. Ass. et Exam. Decan.", obok „Skólsk. Sebast. Kaszyński, Cur." i „Wąsosze. Thad. Brzostowski, Cur." — egzemplarz cyfrowy Biblioteki Narodowej, <https://polona.pl/preview/27fe83cd-9b4b-4aa0-ae91-934cb10c2b5d>, skan 94; odczyt własny, 1 X 2026. ⚠️ W ręku mieliśmy jeden rocznik. Przy kwerendzie odnotowano obecność ks. Płonkowskiego w Ślesinie w directoriach z lat 1810, 1814 i 1817 — sygnatury dwóch pozostałych roczników do uzupełnienia, a krańce jego probostwa pozostają przez to przybliżone. Rozstrzygną je podpisy pod aktami z lat 1808–1818 i akta konsystorskie.
31. Księgi metrykalne parafii Ślesin, odczyt własny wszystkich aktów (październik 2026): Lit. A (chrzty 1728–1761, śluby 1729–1750, zgony 1729–1750), Lit. B (chrzty 1762–1795), Lit. C (śluby 1766–1795, zgony 1766–1776), Lit. D (zgony 1776–1795 oraz chrzty 1795–1816), Lit. E (śluby 1795–1835) — Archiwum Diecezjalne we Włocławku, mikrofilmy FamilySearch 2090781, 2090782, 2090784, 2090786, 2090787. Daty: nota erekcyjna Lit. A (instytucja 21 XI, introdukcja 26 XI 1728; wzmianka o ustąpieniu ks. Minklera); nota ks. Kacpra Kawczyńskiego z 5 VIII 1736 i akt jego zgonu 13 VIII 1737; akt zgonu i nota pośmiertna ks. Błażeja Kawczyńskiego (21 XII 1747); akt instytucji i introdukcji ks. Słuszewskiego (I 1748) w rejestrze ślubów; podpisy dziekańskie od 22 I 1756; dekret wizytacji z 1 I 1766 o szlachectwie proboszcza; pierwszy wpis ks. Szwayczewskiego I 1770 i ostatni VIII 1801; instalacja ks. Płonkowskiego 14 II 1802 i jego ostatni akt 31 X 1826 w Lit. E; nota o wprowadzeniu ks. Krantza 9 VII 1829; nota komendarza Magowskiego 1836 i skorowidze ks. Pińskiego 1845–1854 wszyte w Lit. D. Organiści, kościelni, szkoła: akty chrztów i ślubów z lat 1734–1835 wymienione w tekście; rachunek pogrzebu kwestarza 2 I 1748 (Lit. A); ślub z 29 XI 1821 ze świadkiem „director elementaris” (Lit. E). Wszystkie akty, z łacińskim tekstem i przekładem, są w wyszukiwarce genealogicznej tej strony.
32. Akta stanu cywilnego parafii Ślesin, zgony 1809–1811, 1818–1820 (duplikaty cywilne, sygn. KMp. Ślesin 23–27, mikrofilm FamilySearch 2090785) — odczyt własny; ręka i podpis ks. Płonkowskiego pod każdym aktem; akt zgonu akuszerki Marianny Olszewskiej 28 II 1811.
33. Nota ks. Antoniego Płonkowskiego o nowych organach, 2 I 1805 — księga chrztów Lit. D, karta rubrykowa s. 147, kolumna „Annotatio Generalium” (mikrofilm FamilySearch 2090782); przekład własny z odczytu dosłownego.