O jeziorach i kanale — skąd się wzięły, jak się je mierzy, kto je przekopywał — mówi rozdział 12. Ten rozdział jest o czymś innym: o ludziach, którzy z tych jezior żyli, i o nazwach, które po nich zostały. Jest to po artykule o gwarze najbogatszy terminologicznie tekst całej książki — i zarazem opis rzemiosła, które skończyło się na naszych oczach, w roku 1994.

42.1. Trzy warstwy: kto miał prawo łowić

Głaz rozróżnia trzy porządki, które następowały po sobie¹:

Do lat dwudziestych jeziora były własnością prywatną. Właściciele — zarazem posiadacze okolicznych majątków — zwykle wydzierżawiali wody zawodowym rybakom za roczną opłatę. W pamięci starszych mieszkańców zachowały się nazwiska trzech rodzin dzierżawców, które łowiły tu całymi rodzinami²; jedno z tych nazwisk wraca w rozdziale 14 w zupełnie innym kontekście.

⚠️ Dwie luki, których autor nie ukrywa. Po pierwsze: nie da się już zebrać przesądów i magii rybackiej, bo — jak pisze — „w okresie międzywojennym i po wojnie nie ukazało się ani jedno opracowanie etnograficzne poświęcone rybołówstwu wielkopolskiemu"¹. Po drugie: nie da się odtworzyć nazw toni i ukształtowania dna, poza tymi kilkoma, które zapisał Pracki.

⇒ To jest dokładnie ta sama diagnoza, którą ten sam autor stawia przy sztuce ludowej (zob. rozdział 41): nie chodzi o to, że obyczaj zaginął, tylko o to, że nikt go nigdy nie zapisał. Wielkopolska wschodnia nie miała swojego Kolberga rybackiego.

42.2. Raki przy łuczywie

Najstarszy obrazek pochodzi z pióra Anieli Milewskiej, właścicielki Mikorzyna, drukowanego w „Kaliszaninie" w 1889 roku³:

„Zapalone łuczywo oświetlało wodę […] Ojciec jedną ręką unosili światło, a drugą sięgali drzazeczki związane w snopeczki […]. Na drugi dzień matka dzielili połów na dwie części, jednę część nieśli do dworu, a drugą gotowali dla nas na obiad z jagłami i mlonym koperkiem."³

⭐ „Jedną część nieśli do dworu." To zdanie mówi o ustroju wsi więcej niż opis połowu. Prawo do wody należało do dworu; chłop, który łowił, oddawał połowę. Rybołówstwo powszechne nie było więc wcale wolne — było serwitutem, świadczeniem za przyzwolenie. I warto zauważyć, kto to zapisał: dziedziczka, opisująca własny dwór jako stronę biorącą (zob. rozdział 6).

Raki łowiono jeszcze do lat sześćdziesiątych XX wieku, od czerwca do września — najpierw przy lampach naftowych, później przy latarkach⁴. Zwabiano je światłem i chwytano dłońmi albo leszczynowym kijem rozciętym na jakieś dwadzieścia centymetrów, który zaciskał się na skorupiaku. Zbierano do wiklinowych koszy albo płóciennych toreb.

42.3. Mrzost i „wyprawy na głuchy"

Mrzost to w gwarze ślesińskiej tarło⁵. Zaraz po wojnie, w marcu i kwietniu, bito ościami szczupaki idące na mrzost — praktyka później zakazana (zob. 42.8).

⭐ „Wyprawy na głuchy" — łowienie pod lodem bez sieci i bez wędki. Przy trzech, czterech centymetrach przezroczystego lodu wypatrywano ryby, po czym uderzano w lód głuszką — drewnianą maczugą albo kołkiem długim na półtora metra. Ogłuszoną rybę wydobywano przez przerąbaną siekierą dziurę, ręką. „W ten sposób można było złowić kilka kilogramów"⁵.

⇒ Metoda wymaga jednej rzeczy, której dziś nad tymi jeziorami nie ma: grubego, czystego lodu. Wrócimy do tego przy roku 1994.

42.4. Co pływało w tych jeziorach

Przed wojną i tuż po niej: szczupaki, sandacze, okonie, liny, karasie, ukleje, płocie, leszcze, wzdręgi, węgorze i olszówki — regionalna nazwa strzebli potokowej, czerwono-niebieskiej rybki długości około dwunastu centymetrów⁶. Ptactwo: kurki wodne, perkozy, kaczki, łyski, dzikie gęsi.

⭐ Gwarowa terminologia przyrodnicza zapisana przez Prackiego w 1908 roku⁶:

baraniok — kaczka · boniar — grzybienie białe · iglarz — średni szczupak, 20–40 cm · żgajka — jazgarz · mlon — drobne rybki sprzedawane „na garnce" albo wracające do wody · morszczak — mewa · mrzystwo — narybek · rogóz — sitowie · gidla — łodyga roślin wodnych albo pływający korzeń · ziewy — skrzela.

⭐ Rybacy rozróżniali też dwie odmiany okonia: piaskowe (o łusce jaśniejszej) i głębne (ciemniejszej)⁶. To nie jest ozdoba języka, tylko wiedza praktyczna — ten sam gatunek wyglądał inaczej zależnie od tego, z jakiej toni go wyciągnięto.

42.5. Sieci i sprzęt — słownik rzemiosła

Tu jest serce artykułu. Narzędzia zapisane przez Prackiego w 1908 roku⁷:

przestawa — długa sieć stojąca z dwóch, trzech więcierzy obrączkowych i jądra długości 4–5 m · gomulak — sieć z samą matnią, bez skrzydeł · pławówka — z matnią i skrzydłami · słęp — sieć stojąca prostokątna, wysokości od pół metra do trzech, długości od dwóch do trzydziestu metrów, z trzech płócien · wątony · bębenki rybackie, w okolicy Ślesina zwane bębczuchami · gęstka — sieć o drobnych oczkach na mlon, czyli drobnicę · żymki — powrozy przednie, spodnie albo górne, z wiszkami lub drzazgami do straszenia ryb · potaki / klepy — liny ciągnące · gomolec — kij na końcu skrzydła sieci zastawnej · gręzidko — ciężarek dolny · płót — krążek z kory sosnowej albo topolowej na sieci górnej · luzgarki — kieszonki na pojedyncze ryby przetrzymywane w wodzie · ręza — pęczki gałązek świerkowych wczepiane w powrozy, żeby sieć nie zakopywała się w muł. Sieci wieszano na kolcu albo na sochach.

⚠️ Narzędzia, które — jak pisze autor — „bezpowrotnie odeszły": bodarze, ości, wiersze, bębenki, drabki, waty, kłonie⁷.

Jak robiono sieci. Do pierwszej wojny sieci „dziano" z lnu, konopi i bawełny; obręcze do żaków i mieroży gięto z wikliny; do wiązania służyła iglica, strugana własnoręcznie — rybak miał ich kilka, o różnej wielkości; pławy robiono z kory sosnowej, topolowej albo z korka. Dopiero od lat sześćdziesiątych XX wieku zaopatrywano się w gotową tkaninę sieciową⁷. Do tego momentu rybak był sam dla siebie wytwórcą całego warsztatu.

Sprzęt opisany szczegółowo (autor daje przy nim rysunki)⁷:

• podrywka — 70 × 70 cm, rozpięta na czterech wiklinowych patykach, oczka około centymetra; poprzedziły ją najazdówki — 100 × 100 cm, na trzymetrowych tyczkach.
• żak — trzy do pięciu leszczynowych pałąków o średnicy 40–70 cm, skrzydła zakończone strzałkami, wewnątrz serce — wiklinowe kółko; rozpiętość około 3,5 m.
• słęp — trzy warstwy: dwie zewnętrzne, zwane podrygami, z lnianego sznurka o oku dziesięciocentymetrowym, i jedna wewnętrzna, drobna; gęzy — gruszkowate ciężarki ołowiane co pół metra do metra; długość do pięćdziesięciu metrów, szerokość jednego do dwóch, oczka 25–50 mm. Łowiło dwóch ludzi z łodzi.
• sznury / wędy.
• snopki na węgorze — pęk wikliny i chrustu przywiązany do kołka i obciążony kamieniami; ryby wytrząsano z niego do kaszorka.
• kozak — trzy połączone żaki.

Czynności i zjawiska⁷: ściong — jednorazowe przeciągnięcie siecią · jadrzyć sieć — fałdować ją i ściągać, żeby była wyższa i schodziła głębiej · ubirać sieć — porządkować · wełnowanie się — falowanie wód · ryba góruje — płynie tuż pod powierzchnią · gojno — sztuczna kępa usypana na dnie, w której żerują ryby · trępy — długie kije do płoszenia ryb z sitowia · wyliwka — szufelka do wylewania wody z łodzi · zojda — tył czółna.

42.6. Łodzie

Robili je miejscowi stolarze, z dębu⁸. Dno płaskie, złożone z co najmniej trzech desek; długość trzy do czterech metrów; przód zakończony dziobem, tył rufą szerokości pół metra. Pośrodku stała drewniana kasta — skrzynia na ryby, zamykana klapą, która służyła zarazem za siedzenie. Kadłub uszczelniano pakułami albo szmatami i smołowano. Poruszano się pojedynczym wiosłem.

Dziś łodzie są stalowe i robi je dla zakładu FUGO z Konina oraz Kopalnia Węgla Brunatnego — w dwóch rodzajach: żakówki i łodzie do niewodu, z mechanicznymi windami na rufie⁸.

42.7. ⭐⭐ Połów niewodem pod lodem

To była największa robota w całym rybackim roku — i z niej zostały najlepsze słowa⁹.

Połów angażował brygadę co najmniej dwunastu rybaków i dawał po kilka ton ryb naraz. Wyrąbywano zakładnię — duży przerębel, do którego wpuszczano niewód — oraz oddaloną o trzysta do czterystu metrów wyciągnię. Między nimi rębacze wyrąbywali szereg otworów, przez które popychano sieć. Do liny, zwanej wędrychem, mocowano żerdź długości około dwudziestu metrów — chochlę. Rybacy chochlowali: posuwali żerdź pod lodem i chwytali ją żelaznymi widłami w następnym otworze. Resztę ciągnięto kołowrotami ustawionymi na saniach.

Wymiary sprzętu: skrzydła niewodów 200–300 metrów, przywłoki 100–150 metrów⁹.

⭐ Rekord, który zapamiętano: jeden z rybaków ze Ślesina pamięta połów, w którym wyciągnięto siedemdziesiąt dwie tony tołpygi⁹.

⭐⭐ Połowów pod lodem zaniechano w 1994 roku — z dwóch powodów naraz: trudności ze zbytem i braku grubego lodu⁹.

⇒ To jest data końca całego rzemiosła. Nie zniósł go dekret ani upadek przedsiębiorstwa — zniosły go rynek i klimat, w tej samej dekadzie. Po 1994 roku słowa zakładnia, wyciągnia, chochla, wędrych i rębacz nie nazywają już żadnej wykonywanej czynności.

42.8. Państwo i jego skutki uboczne

Ustawa z 1926 roku upaństwowiła rzeki i jeziora¹⁰. Dzierżawa przeszła do państwa, a prawo połowu do spółdzielni rybackich i państwowych gospodarstw rybnych.

Nowe przepisy ochronne zakazały: przegród, zanieczyszczania wód ściekami, bicia ryb ościami przy sztucznym świetle w nocy, ogłuszania ryb pod lodem, „frucia", siatek ręcznych oraz rybołówstwa przybrzeżnego w czasie tarła¹⁰. ⭐ Skutek uboczny był odwrotny do zamierzonego: wzrosło kłusownictwo, a wraz z nim powrót do narzędzi najprostszych. Zakazano dokładnie tych metod, które opisaliśmy w 42.3 — a że były najtańsze, zeszły do podziemia.

Po wojnie wyłączność na połowy miało przedsiębiorstwo rybackie z siedzibą w Miłosławiu, przekształcone w 1969 roku w Państwowe Gospodarstwo Rybackie z siedzibą w Ślesinie¹⁰. ⭐ To jest data, od której Ślesin stał się ośrodkiem administracyjnym rybactwa na tych wodach, a nie tylko miejscem, gdzie się łowi.

Okres ochronny wyznaczono na 15 kwietnia – 15 czerwca. Do 1989 roku zakład miał własną wylęgarnię, finansowaną przez państwo; po transformacji musi na zarybianie zarobić sam¹⁰.

42.9. Co zepsuło jeziora

Rozdział 12 opisuje, jak wody tych jezior włączono w obieg chłodniczy elektrowni. Tu widać drugą stronę tej decyzji¹¹.

Podgrzanie wód zrzutami poprzemysłowymi, w połączeniu z ośrodkami wczasowymi ciągnącymi się wzdłuż brzegów, dało szybkie zarastanie. Odpowiedzią było wpuszczenie ryb roślinożernych: tołpygi — na plankton — i amura — na roślinność. ⭐ Skutek był nieprzewidziany: gdy ryby te osiągnęły około dziesięciu kilogramów, zaczęły przefiltrowywać wylęg ryb autochtonicznych. Lekarstwo okazało się drugą chorobą.

Wędkarze wskazują też błąd z wpuszczeniem suma; doszły kormorany, objęte ochroną¹¹.

⚠️ Inne wyjaśnienie podaje jeden z rybaków ze Ślesina: za spadek pogłowia drapieżników odpowiadają zmiany klimatyczne — mało śnieżne zimy i mała ilość opadów. Argument jest konkretny i wart zapamiętania: jeziora są rynnowe, więc obniżenie poziomu wody o kilka centymetrów uderza w litoral, czyli strefę przybrzeżną, gdzie przez około dwa lata żeruje narybek¹¹. Kilka centymetrów w jeziorze rynnowym to nie kilka centymetrów mniej wody — to znaczna część tarlisk.

42.10. Węgorz

Osobna gałąź, z osobnym sprzętem¹²: łowiono go żakami, kozakami, sznurami węgorzowymi (200–250 metrów liny, haczyki co kilkadziesiąt centymetrów, żywiec: ukleja albo mała płotka), pęczkami oraz — współcześnie — agregatami prądotwórczymi. Te ostatnie pracują na prądzie stałym o natężeniu 8–10 amperów i są co roku atestowane; ryby, których po elektronarkozie nie wyłowiono, wracają do życia.

42.11. Nazwy brzegów i toni

To jest ostatnia rzecz, jaka po tym rzemiośle została na mapie — i, jak pisze Głaz, więcej się już nie odtworzy. Za Prackim¹³:

• blaczysty — brzeg niezarosły, czysty
• miał — mielizna
• przystań / przystępa — miejsce, w którym podchodzi się do wody; ⭐ „w Ślesinie dotąd jest ulica o nazwie Przystępka"
• wyróża — cypel, półwysep
• ⭐ „parowa" — tak nazywano toń na Jeziorze Mikorzyńskim; w gwarze tutejszej parowa znaczy do dziś 'głęboki dół'
• ⭐ „Ropówna" — toń na Jeziorze Ślesińskim, od gwarowej nazwy ryby rop (boleń)
• „Tobółka", „Wasie Małe i Duże" — toni, których dziś nie da się zlokalizować

⇒ Cztery nazwy i jedna ulica — to wszystko, co przetrwało z mapy, którą rybacy tych jezior nosili w głowie. Zob. rozdziały 1, 12 i 40.

Co pozostaje do zrobienia

Przypisy