📖 W tym dziale — 13 sekcji
Ta strona jest owocem współautorstwa człowieka i sztucznej inteligencji. Kierunek, pytania, znajomość terenu i ostateczną kontrolę zapewnia Jacek Roszak, dla którego ziemia ślesińska jest stroną rodzinną. Wyszukiwanie, odczytywanie źródeł, porównywanie wersji i redakcję tekstu wykonuje Claude (Anthropic). Piszemy o tym wprost, bo czytelnik ma prawo wiedzieć, jak powstało to, co czyta.
Metoda: człowiek i maszyna
Podział pracy jest prosty. Człowiek wyznacza cele, zna realia okolicy, rozstrzyga wątpliwości i przywozi z archiwów to, czego nie ma w sieci. Maszyna przeczesuje biblioteki cyfrowe, czyta rękopisy z mikrofilmów, tłumaczy akty z rosyjskiego i łaciny, zestawia sprzeczne przekazy i pilnuje, żeby każde zdanie miało przypis.
Obowiązuje jedna żelazna zasada: każdy fakt musi mieć źródło. W tekście odróżniamy to, co poświadczone w dokumencie, od ustaleń badaczy, od legendy i od naszej hipotezy. Gdy źródła mówią różnie, podajemy obie wersje i piszemy wprost, że nie umiemy tego rozstrzygnąć. Takich miejsc jest tu sporo i nie zamierzamy ich wygładzać.
Skąd pochodzą źródła
Największa część materiału pochodzi z cyfrowych zbiorów polskich bibliotek i archiwów: z Polony Biblioteki Narodowej, serwisu szukajwarchiwach.gov.pl, bibliotek cyfrowych Kujawsko-Pomorskiej, Wielkopolskiej i Jagiellońskiej, repozytorium bazhum, biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego oraz z Tek Dworzaczka Biblioteki Kórnickiej.
Druga droga to materiał, którego żadna biblioteka cyfrowa nie zastąpi. Księgi grodzkie konińskie i radziejowskie czytaliśmy ze skanów, kartka po kartce, i to stamtąd pochodzi na przykład opis objazdu granicy między Ślesinem a Lubomyślem z 1780 roku, z nazwiskami mieszczan i burmistrza. Akty metrykalne parafii Ślesin czytamy z mikrofilmów, akt po akcie. Dwie rolki niemieckich akt wojskowych z archiwum w Stanach Zjednoczonych przyniosły dzienniki jednostek, które we wrześniu 1939 roku stały w Ślesinie.
Trzecia droga to książki, które trzeba było zdobyć poza siecią: sfotografowane w bibliotekach albo kupione. Cała wiedza o gwarze ślesińskiej, roku obrzędowym i rybactwie jeziornym stoi na jednym tomie zbiorowym z 2012 roku; bez niego nie byłoby tu pięciu rozdziałów w całości (38–42) i czterech w znacznej części (3, 29, 43 oraz genealogia).
Mówimy o tym w każdym z tych rozdziałów, ale powtórzmy to i tutaj, bo należy się autorom wyraźnie. Rozdział o roku obrzędowym i obrzędach rodzinnych jest omówieniem trzech prac: artykułu Elżbiety Sztamblewskiej o roku obrzędowym oraz dwóch komunikatów Andrzeja Głaza — o obrzędach rodzinnych i o sztuce ludowej. Wszystkie zapisane tam nazwy gwarowe — wiljorze, zwoćce, kurasa, obszyroczenie — i wszystkie obserwacje terenowe pochodzą od nich; my je porządkujemy i zestawiamy z Kolbergiem. Rozdział o rybakach i sieciach jest omówieniem jednego artykułu: Andrzeja Głaza o rybactwie jeziornym w Ślesinie i okolicach. Trzy warstwy prawa połowu, katalog sieci, budowa łodzi, połów niewodem pod lodem, nazwy toni — to jego ustalenia, zebrane w terenie i w archiwum przez niego. To, co u nas, jest ułamkiem obu prac; po całość odsyłamy do tomu z 2012 roku.
Czwarta droga to gazety czytane całymi ciągami, numer po numerze — także wtedy, gdy nic w nich nie ma. Przeszliśmy tak przez urzędową „Gazetę Południowo-Pruską", jedyny dziennik, jaki ukazywał się dla tej okolicy w czasach pruskich, w latach 1793–1806. Tytuł nie zachował się w jednym miejscu: Biblioteka Narodowa ma z niego 283 numery, Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu 581, a wspólnych jest 150 — po złożeniu obu zbiorów wychodzi 714 numerów z dziewięciu roczników i jest to wszystko, co z tej gazety dziś istnieje w bibliotekach cyfrowych. Kompletne są roczniki 1802, 1805 i 1806; roczników 1794, 1795, 1796 i 1800 nie ma nigdzie, a z 1803 i 1804 ocalały pojedyncze numery. Wszystkie przeczytaliśmy maszynowo, stronę po stronie. Odczyt maszynowy ma na tym druku około 93 procent poprawnych liter — wystarczy, żeby znaleźć i zrozumieć ogłoszenie, nie wystarczy, żeby je zacytować. Dlatego to, co z tej gazety weszło do działów, streszczamy własnymi słowami, a przypis mówi przy każdym takim miejscu wprost, że tekst pochodzi z odczytu maszynowego niesprawdzonego na skanie.
Dla Ślesina przyniosło to cztery rzeczy. Obwieszczenie licytacyjne z 31 grudnia 1804 roku pokazuje ośmiu żydowskich gospodarzy miasteczka tracących domy za długi wobec dziedzica, opisuje przy okazji, gdzie te domy stały i z czego były zbudowane, i jest najstarszym znanym nam dokumentem mówiącym o ślesińskich Żydach z imienia. Imion tej ósemki jeszcze tu nie drukujemy — są to nazwiska, których nie znamy z żadnego innego źródła, a przy takiej dokładności odczytu jedna pomylona litera tworzy nazwisko, którego nigdy nie było; lista wejdzie do działu dopiero po obejrzeniu skanu. To samo obwieszczenie mówi, że sprawiedliwość wymierzał w Ślesinie sąd patrymonialny dziedzica, urzędujący nie w mieście, lecz w Kleczewie, i że miasto liczono wtedy do departamentu poznańskiego. Ten sam sąd pracował jeszcze w lipcu 1806 roku i sprzedawał wtedy z licytacji grunta ślesińskiej wdowy — domostwo, stajnie, stodołę, role, łąki i ogrody, otaksowane razem na trzysta siedemdziesiąt trzy talary; to pierwsza znana nam wycena pojedynczego gospodarstwa w tym mieście. Czwarta rzecz dotyczy Kleczewa i jest z tych, o których nie wiedzieliśmy nic: pod koniec XVIII wieku działała tam manufaktura wyrabiająca jedwab, drukowaną bawełnę i płótno lniane, z własną farbiernią, na gruncie objętym przywilejem dziedzicznym z 9 maja 1787 roku, który zwalniał go od podatków aż do roku 1807. Zakład zbankrutował, budynki sprzedano z licytacji w 1798 roku, a narzędzia rozprzedawano dwa lata później.
Reszta tej kwerendy to ustalenia negatywne, a te podajemy tak samo jak trafienia. W całym zachowanym ciągu tej gazety nie ma ani jednej wzmianki o Ostrowążu, Szyszynie, Półwiosku, Sławoszewku, Licheniu, Lubstowie, Goraninie, Mikorzynie, Sompolnie, Sławęcinie, Niedźwiadach, Smolnikach, Ignacewie, Tokarach, Wierzelinie ani Lubomyślu; Ślesin pojawia się w sześciu numerach, a wszystkie sześć to odbitki dwóch spraw. Gazeta jest dziennikiem departamentów poznańskiego i kaliskiego, a Ślesin leży na jej skraju: ogłoszenia z tej okolicy to pięć gatunków — wezwania wierzycieli, licytacje, sprzedaże dóbr, listy gończe i obwieszczenia kamery o taksach, furażu, cłach i targach. Nie ma w niej ani jednej nominacji urzędniczej stąd, ani spisu podatkowego. Warto przy tym wiedzieć, że pruskie obwieszczenia drukowano po kilka razy — jedno ogłoszenie z tych stron ma osiem odbitek — więc licząc wzmianki, trzeba liczyć sprawy. Kto będzie tu szukał po nas, niech szuka w dziennikach urzędowych regencji poznańskiej, których dla tej epoki jeszcze nie mamy.
Ta strona w liczbach
Siedemnaście działów, około stu dwudziestu tysięcy słów samej treści działów, bez przypisów — mniej więcej czterysta trzydzieści stron maszynopisu. Sześćset osiemdziesiąt osiem przypisów.
Pod tym stoi ponad dwieście czterdzieści źródeł, licząc dzieła, nie przypisy: siedemdziesiąt dziewięć opracowań naukowych, dwadzieścia pięć popularnych i regionalnych, dwadzieścia sześć wydawnictw źródłowych, czterdzieści cztery jednostki i zespoły archiwalne, trzydzieści dwa tytuły prasy, osiem zespołów ksiąg metrykalnych wraz z dwudziestoma trzema rolkami mikrofilmu, mapy oraz trzydzieści baz danych i serwisów. Blisko połowę tego materiału czytaliśmy z pierwszej ręki: z rękopisu, ze skanu albo z mikrofilmu.
Dział Prasówka zbiera osiemset dziewięćdziesiąt siedem wypisów z czterystu dziewięćdziesięciu ośmiu numerów dziewięciu tytułów, z lat od 1858 do 1943. Każdy z nazwą gazety, numerem, datą, stroną i cytatem, żeby dało się sprawdzić.
Wyszukiwarka metrykalna ma tysiąc dziewięćset pięćdziesiąt cztery akty parafii Ślesin — tysiąc sto dziewięćdziesiąt dziewięć urodzeń, dwieście dwadzieścia pięć ślubów i pięćset trzydzieści zgonów, wszystkie z pełnym przekładem z rosyjskiego. Pochodzą z ośmiu roczników przepisanych w całości (1875–1877, 1889, 1891, 1893, 1904 i 1905), do tego dochodzą pojedyncze akty z lat 1892, 1912 i 1913. Baza jest wspólna ze stroną o Skulsku, więc szukając nazwiska, widać od razu obie parafie.
Czego tu jeszcze nie ma
Ślesin ma kilka opracowań: popularne książki Elwiry Jeglińskiej, tom etnograficzny „Dwóch Mostów" z 2012 roku, monografię bitwy pod Ignacewem pióra Macieja Grzeszczaka, a najstarszy całościowy opis miasteczka zostawił w 1914 roku Kazimierz Dorywalski. Nie ma natomiast monografii archiwalnej, która prowadziłaby dzieje Ślesina od lokacji na podstawie akt — i tę lukę próbujemy zapełniać. Stąd biorą się rzeczy, których w obiegu dotąd nie było: poczet proboszczów zbudowany z podpisów pod aktami, przelot prasy powiatowej numer po numerze, odczyt ksiąg grodzkich konińskich. Wszystko to będzie jeszcze wymagało poprawek.
Wiemy, czego nam brakuje. Dział map jest dopiero do zbudowania: nie ma tu jeszcze dawnych map wojskowych, katastrów ani zdjęć lotniczych. Nie znamy daty pożaru, po którym w 1780 roku przenoszono mieszczan ślesińskich na grunt Lubomyśla. Nie umiemy rozstrzygnąć, ilu powstańców zginęło pod Nową Wsią w kwietniu 1863 roku ani gdzie dokładnie leży ta Nowa Wieś. Metryki Ślesina mamy przepisane dla ośmiu roczników, a nie dla całego dziewiętnastego wieku.
Świadek, który się tu bił
Rozdział o powstaniu styczniowym opiera się od 24 września 2026 roku także na relacji uczestnika: Trzy ustępy z powstania polskiego 1863–1864 Edmunda Calliera, wydane w Poznaniu w 1868 roku. Callier dowodził piechotą w oddziale Kazimierza Mielęckiego, pod Olszowem został ranny trzykrotnie, leczył się w Pątnowie i Mikorzynie, a od czerwca 1863 roku kierował siłami zbrojnymi województwa mazowieckiego. Od szóstego rozdziału jego książka przedrukowuje własne raporty do Rządu Narodowego, z numerami i datami — więc opis obu czerwcowych bitew, przemarszu przez Ślesin i rozpuszczenia oddziału w Ruszkowie jest dokumentem spisanym pięć dni po wydarzeniach, a nie wspomnieniem z pamięci.
Dzięki temu kilka rzeczy umiemy dziś powiedzieć z pierwszej ręki, a nie za cudzym przypisem: że nazwę „bitwa pod Olszakiem" nadał starciu z 22 marca sztab powstańczy w dokumencie nominacyjnym; że dziesięciu rannych spod Ślesina znamy z nazwiska; że książę Wittgenstein rannego Calliera nie uwolnił, tylko przysłał po niego powóz i sotnię kozaków — spóźnione o godzinę; że straty spod Ignacewa z 9 czerwca dowódca podał jako trzech zabitych i siedmiu rannych; i że burmistrz oraz proboszcz Ślesina nie dostarczyli cofającemu się oddziałowi podwód. Tam, gdzie Callier mówi co innego niż literatura — o Kranichu, o Mierzyńskim, o pozycji pod Kleczewem, o powieszeniu Kozickiego — podajemy obie wersje obok siebie i nie rozstrzygamy.
Czytaliśmy warstwę tekstową egzemplarza cyfrowego, a nie sam druk. Dlatego niczego stąd nie cytujemy dosłownie, dopóki nie sprawdzimy zdań na skanie: treść oddajemy własnymi słowami, a numery stron opatrujemy zastrzeżeniem.
Wody, których już nie ma
Nazwy jezior i strug tej okolicy zebrał Elektroniczny słownik hydronimów Polski, wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego PAN, które gromadzi wszystkie znane poświadczenia nazw wód wraz z datami źródeł. Przeczytaliśmy z niego hasło po haśle wszystko, co dotyczy gminy Ślesin i jej sąsiedztwa — i wyszło z tego więcej, niż się spodziewaliśmy po słowniku.
Najstarszym zapisem nazwy jeziora ślesińskiego jest tam Długoszowe Sleszino, lacus opido sui nominis imminens z lat 1455–1480, a urzędowy wykaz z 1983 roku podaje przy tym jeziorze jeszcze jedną nazwę oboczną, u nas dotąd niewymienianą: „Ostrowskie". Jezioro Szczepy, o które pytaliśmy w dziale o kanale, słownik notuje jako dziś nieistniejące i cofa jego zapis o pół wieku przed naszą najstarszą transakcję — do lat 1462–1467; zapiska z lat 1548–1605 tłumaczy przy tym samą nazwę: aqua bipartita unde Sczepna woda, „woda rozdzielona na dwoje". Obok Szczepów i Małego stoi w rejestrze z lat 1514–1518 trzecie jezioro, o którym nie było u nas mowy — Małe Kąty. Zniknęły też staw Mszczyna pod Mikorzynem (1612–1635) i struga Wążmień koło Wąsoszy i Lubomyśla. Pięć wód w promieniu kilku kilometrów od rynku, o których wiemy wyłącznie z ksiąg.
Z tego samego słownika wzięliśmy nazwy części jezior, zebrane w terenie w latach 1985–1986: Miały i Wąską (Kucolkę) na Ślesińskim, Uwady na Mikorzyńskim, Wyrżniętkę na Wąsoskim, a na Licheńskim Płaską, Ławich, Pralnię, Brodek i dwa Zgony — przy czym „zgon" to termin rybacki, miejsce zaganiania ryb, a nie nazwa od śmierci. Żadnej z nich nie sprawdzaliśmy w terenie i mówimy o tym wprost.
Dlaczego Ślesin przestał być miastem
Lokalna tradycja wiąże degradację z 1870 roku z udziałem mieszkańców w powstaniu styczniowym. Reformę miejską w Królestwie Polskim przygotowywano jednak od lat, a zadecydowały o niej przesłanki ekonomiczne — tak, na podstawie archiwaliów dwóch sąsiednich miasteczek, Sompolna i Brdowa, pisze historyk miast kujawskich Tomasz Dziki. Najlepiej widać to na tych właśnie sąsiadach: Sompolno w latach 1820–1869 podwoiło liczbę mieszkańców i prawa straciło tak samo jak Brdów, który urósł o niespełna siedemnaście procent i stracił sześć domów. Miasteczko rosnące i miasteczko kurczące się przemianowano na osady tym samym aktem.
Z tej pracy bierzemy wywód o przyczynach, nie statystykę: autor podaje liczbę miast zdegradowanych w powiecie kolskim raz jako siedem, raz jako sześć, więc żadnej z nich nie powtarzamy. Rozstrzygnie dopiero samo Postanowienie z grudnia 1869 roku w „Dzienniku Praw Królestwa Polskiego".
Dziesiąta ryba i kamień węgielny
Cztery roczniki warszawskiego tygodnika „Przegląd Katolicki" ogłoszono w zbiorze cyfrowym bez warstwy tekstowej — sto pięćdziesiąt dziewięć numerów, których nie dało się przeszukać. Odczytaliśmy je maszynowo, a w roczniku 1899 znalazła się trzystronicowa korespondencja ze Ślesina, pisana przez uczestnika uroczystości i podpisana inicjałami „Ks. L. J.".
Najcenniejsze jest w niej streszczenie sumariusza praw i dokumentów kościoła ślesińskiego, ułożonego podczas wizytacji generalnej w 1791 roku przez Józefa Andrzeja Murzynowskiego, kanonika metropolitalnego gnieźnieńskiego. Archiwum parafialne spłonęło — o tym korespondent też pisze — ale trzy jego zapisy przeszły do druku. Przywilej na dziesiątą rybę z niewodu i na wolne łowienie wniesiono do akt konsystorza gnieźnieńskiego 29 kwietnia 1630 roku, a więc dwieście lat po wystawieniu dokument wciąż komuś okazywano. Erekcję funduszów kościoła sumariusz wiązał z rokiem 1521 i rozkazem arcybiskupa Jana Łaskiego — i na tę datę powołał się w 1799 roku pleban ślesiński przed regencją poznańską, gdy zarzucono mu, że nieprawnie sprawuje obowiązki duszpasterskie w Lubomyślu. Trzecia rzecz to rozbieżność, której nie rozstrzygamy: sumariusz datuje nadanie na rok 1402, a wydanie w Kodeksie dyplomatycznym Wielkopolski — na 1422; za tym drugim przemawia lista biskupów poznańskich.
Ta sama korespondencja daje datę dzienną, od której zaczyna się dzisiejszy kształt ślesińskiej świątyni: 8 października 1899 roku, kiedy położono kamień węgielny pod przybudowanie sanctuarium i dwu bocznych kaplic według planu p. Wojciechowskiego. Wiemy z niej także, skąd bierze się data 1604, powtarzana przez czterdzieści lat w rocznikach diecezjalnych — z liczby wykutej na cegle zewnętrznej ściany kościoła — oraz jak świątynia wyglądała w 1827 roku wedle wizyty dziekańskiej: prostokąt z cegły palonej na wapno, dach spadzisty kryty dachówką, bez wieży. Przegląd budów dekanatu z grudnia 1902 roku pokazuje, że roboty szły wtedy bez przerwy i obejmowały już wieżę, kaplice i zakrystię.
⚠️ Wszystkie te teksty pochodzą z własnego odczytu maszynowego, niesprawdzonego na skanie. Dlatego cytujemy z nich krótko i mówimy o tym przy każdym przypisie.
Kto obniżył Gopło
Rozdział o kanale zaczynał się dotąd od stwierdzenia, że stara droga wodna między Wartą a Gopłem zarosła. Dziś wiemy, że nie zarosła — została zabita decyzją. Plan obniżenia Gopła powziął Fryderyk II, a chodziło mu nie o żeglugę, lecz o rolę: o to, żeby ziemie nadbrzeżne dały się uprawiać. Dano Noteci poniżej jeziora swobodniejszy odpływ i przekopano groblę młyńską pod Pakością; młyny wodne stanęły, a rząd wypłacił Działyńskim 3333 talary i 25½ grosza odszkodowania.
Dla Ślesina najważniejsze jest jedno zdanie poznańskiego historyka Christiana Meyera z 1891 roku: po tym obniżeniu połączenie Gopła z Wartą przez Jezioro Ślesińskie i Goplenicę, niegdyś żeglowne, zostało niemal całkiem przerwane, a samo jezioro skróciło się o półtorej mili — blisko jedenaście kilometrów. ⇒ Cała późniejsza epopeja zabiegów o kanał Warta–Gopło jest więc próbą odrobienia jednej osiemnastowiecznej decyzji.
Nazwy, których nie było
Zapisaliśmy też ustalenie negatywne, mocne dlatego, że nie bierze się z braku trafień, tylko z budowy źródła. Pruski opis nowych nabytków z 1798 roku podaje nazwę niemiecką wszędzie tam, gdzie ona istniała — „Galczyn, oder Giauschin", „Starawies, od. Altdorf" — a przy naszych osadach nie podaje ani jednej. W latach 1793–1806 pruska kancelaria nie nadawała tutaj nazw niemieckich i nie próbowała tego robić. Niemieckie imiona przyszły dopiero w latach 1939–1945 i objęły wyłącznie miasteczka: Ślesin stał się Schlüsselsee, Skulsk Rollensee, Kleczew Lehmstädt, Wilczyn Wolfsberg, Ostrowite Nasswerder, Piotrkowice Peterswalde, Sompolno Deutscheneck. Wsiom nazw nie zmieniono; zniemczono najwyżej pisownię — Wąsosze zapisywano Wonsosche.
⚠️ Tekst pruskiego opisu jest drukowany frakturą, której dotychczasowe warstwy tekstowe nie odczytały; sporządziliśmy więc własną transkrypcję maszynową całego tomu, o skuteczności 95,8 % poprawnych liter zmierzonej na passusach przepisanych wcześniej okiem. Dość, żeby szukać i liczyć — za mało, żeby cytować. Z tego źródła podajemy więc krótkie formuły i liczby, a mówimy o tym przy każdym przypisie. Stamtąd pochodzą dwie nowe liczby w kartotece wsi: Szyszynek — szesnaście dymów i Kijowiec — dwa.
Ślesin w encyklopedii gmin żydowskich
Ślesińscy Żydzi nie mają osobnej monografii. Mają natomiast hasło w Pinkas Hakehillot Polin — encyklopedii gmin żydowskich wydawanej przez Yad Vashem, dla wielu małych miasteczek jedynym zwartym opracowaniu ich dziejów. Hasło ślesińskie jest krótkie: tabela ludnościowa, trzech rabinów i jedno zdanie o wywózce. Żeby wycisnąć z tego źródła więcej, przeczytaliśmy z tego samego tomu hasła sześciu sąsiadów: Konina, Kleczewa, Goliny, Zagórowa, Sompolna i Skulska.
Najwięcej dało hasło o Zagórowie — bo patrzy na sprawę od strony miejsca docelowego. Opisując tamtejsze getto, wymienia z nazwy miasteczka, z których je zapełniono, i Ślesin jest wśród nich nazwany wprost: wiosną 1940 r. spędzono do getta Żydów zagórowskich, a w czerwcu i lipcu dołączyli do nich Żydzi z Konina, Słupcy, Ślesina i Goliny. To niezależne poświadczenie kierunku wywózki — w haśle o innym mieście i pióra innego autora niż hasło ślesińskie — a zarazem data, która zamyka rok: literatura przedmiotu podaje dla wywózki trzy różne dni (15 maja 1940, 15 lipca 1940 i 15 marca 1941), a ten zapis wyklucza ostatni z nich. Kto był w zagórowskim getcie latem 1940 roku, nie mógł opuścić miasteczka dziewięć miesięcy później. Dzień pozostaje otwarty.
Z tego samego hasła mamy pierwszą miarę skupiska, w jakim znaleźli się ślesinianie: na początku 1941 r. było w getcie około dwóch tysięcy Żydów, w tym tylko około pięciuset miejscowych. I dwa potwierdzenia ustaleń Jolanty Kmieć, opartych na relacjach dwojga ocalałych — teraz poparte źródłem od nich niezależnym: około czterystu pięćdziesięciu mężczyzn wywiezionych pod koniec lata 1941 r. do kopalni soli w Inowrocławiu (ten sam kierunek co z Kleczewa, co czyni z Inowrocławia stały punkt docelowy dla mężczyzn z gett tego powiatu) oraz trasa z Grodźca przez Łódź do Józefowa Biłgorajskiego — pamiętnik Dawida Grabina nazywa tylko region, encyklopedia nazywa miejscowość.
⚠️ Encyklopedia gmin żydowskich jest opracowaniem z drugiej ręki, opartym na relacjach i na literaturze przedmiotu; przy żadnym z siedmiu przeczytanych haseł nie ma rozpisanej podstawy archiwalnej. Cytujemy z niej krótko, z podaniem tomu i strony, a tam gdzie mówi co innego niż pozostałe źródła — podajemy wersje obok siebie.
Prośba
Jeżeli macie w domu stare zdjęcie, dokument, list, pamiętnik albo choćby podpisaną fotografię ze Ślesina, Mikorzyna, Licheńka, Wąsoszy, Sarnowej, Półwioska, Piotrkowic, Głębockiego czy którejkolwiek wsi parafii — odezwijcie się. Każda taka rzecz jest źródłem, którego nie ma w żadnym archiwum, a dla tej strony może być ważniejsza niż dziesięć książek.
Tak samo, jeśli znajdziecie tu błąd. Poprawimy go i napiszemy w Aktualnościach, co się zmieniło.
Podziękowania
Dziękujemy autorom, bez których prac ta strona byłaby o połowę krótsza: dr. Łukaszowi Hajdrychowi za badania nad procesami o czary, Maciejowi Grzeszczakowi za monografię bitwy pod Ignacewem, oraz autorom tomu etnograficznego o Ślesinie i okolicach z 2012 roku — Józefowi Chojnackiemu za gwarę, Elżbiecie Sztamblewskiej za rok obrzędowy i Andrzejowi Głazowi za rybactwo jeziorne. Cytujemy ich zawsze z podaniem źródła i zachęcamy do sięgnięcia po oryginały. Zgodę na cytowanie mamy od dr. Łukasza Hajdrycha; autorów tomu etnograficznego z 2012 roku i Macieja Grzeszczaka właśnie o nią prosimy — do tego czasu ograniczamy się do tego, co mieści się w prawie cytatu, a po całość odsyłamy do ich publikacji.
Dziękujemy Elwirze Jeglińskiej, redaktorce tomu Z problematyki etnograficznej Ślesina i okolic (Ślesin 2012), oraz pozostałym jego autorom, na których pracach opierają się nasze rozdziały o Żydach ślesińskich, o kanale, o wrześniu 1939 i o genealogii: ks. Andrzejowi Mendrokowi, Jackowi Biskupskiemu, Pawłowi Pachulskiemu, Piotrowi Gołdynowi i Jolancie Kmieć. Ten jeden tom zrobił dla wiedzy o Ślesinie więcej niż wszystko, co ukazało się przez poprzednie stulecie.
Dziękujemy też pracownikom Archiwum Diecezjalnego we Włocławku, Archiwum Państwowego w Poznaniu wraz z oddziałem w Koninie oraz Muzeum Okręgowego w Koninie, a także wszystkim, którzy udostępniają w sieci to, co dawniej trzeba było oglądać w czytelni.
📖 25 września 2026 — księga pamięci gminy konińskiej, i co w niej stoi o Ślesinie. Ḳehilat Ḳonin bi-feriḥatah uve-ḥurbanah (Tel Awiw 1968) to jedyna księga pamięci tej okolicy: 796 stron po hebrajsku i w jidysz, bez przekładu. Po angielsku udostępniono z niej trzy pozycje i te przeczytaliśmy w całości; resztę przeszukaliśmy pod nazwami siedmiu miasteczek i odczytaliśmy odnalezione miejsca wraz z całymi rozdziałami wokół nich — około dziewięćdziesięciu stron z siedmiuset dziewięćdziesięciu sześciu. Cytaty z partii jidysz są naszym przekładem roboczym z oryginału, nie z wydanego tłumaczenia.
⭐ Ślesin występuje w niej piętnaście razy. Najcenniejsza jest notatka licząca jedenaście wierszy: w dzień Jom Kipur, na początku XX wieku, do pełnej synagogi w Koninie wpada wiadomość, że dwaj Żydzi przyjechali konno ze Ślesina prosić o pomoc wojskową, bo miejscowa ludność szykowała się urządzić pogrom; powodem było zdjęcie ikony z dachu domu kupionego od chłopa. Wojsko wysłano; co było dalej, świadek nie napisał, a nazwisk nie podał żadnych. Podajemy to tak, jak stoi w źródle, i nie dopisujemy wniosku.
⭐ Z tej samej księgi przybyło rozdziałowi o Żydach ślesińskich dwóch rabinów sprzed poczetu, który dotąd zaczynał się na 1877 roku — R' Jakub (Lejb) Lewi, który z dwoma braćmi, rabinami Goliny i Szadku, wyjechał do Jerozolimy (księga podaje dwa różne lata, 1841 i 1853 — podajemy oba), i R' Simcha Heller, którego jedna córka zmarła w Słupcy w wieku stu pięciu lat, a druga wyszła za Abrahama Oweda Festenberga. Do tego świadectwa Zagłady z pierwszej ręki: ostrzeżenie, które przyszło do Ślesina ze Skulska od rodziny Kotowskich; relacja krawca z Kleczewa, z której wynika, że wywózka do kopalni soli w Inowrocławiu poprzedziła rozstrzelanie reszty o sześć tygodni; ulica Łąkowa w Łodzi i selekcja przed Józefowem Biłgorajskim; mogiła w lasach kazimierzowskich z nazwą Ślesina i liczbą „ponad siedem tysięcy"; wreszcie akademia żałobna w Monachium 7 września 1947 r., na której wśród dziewięćdziesięciu trzech obecnych byli i ślesinianie.
⚠️ Dwie rzeczy zostawiamy otwarte, bo tak wygląda materiał. Relacja krawca z Kleczewa prowadzi ślesińskich Żydów do Zagórowa, a rozdział o wysiedleniu konińskim do Grodźca — obie są z pierwszej ręki i obie mogą być prawdziwe, skoro opracowanie muzealne przypisuje Ślesinowi oba getta. I druga: świadek datuje transport na marzec 1941 r., a pamiętnik Dawida Grabina na styczeń. Wspomnienia spisywano po latach i daty w nich się przesuwają; wersji nie uzgadniamy, tylko stawiamy obok siebie.
📜 28 września 2026 — co kartka „Ślesin” oddała rozdziałowi o nazwie. Pisanie osobnego hasła o nazwie miasta zmusiło do przejrzenia raz jeszcze Kozierowskiego, Librowskiego i słowników — i rozdział o etymologii wyszedł z tego bogatszy o kilka rzeczy, których w nim brakowało. Najważniejsza jest data: Ślesiński Bród i Ślesińskie Jezioro stoją w rejestrze poborowym już pod rokiem 1549, czterdzieści dwa lata przed regestem z 1591 r., który dotąd był naszym najstarszym świadectwem nazwy przeprawy. Druga to seria form z akt wizytacji kanonicznych 1632–1810, w której Ślesżyno z 1728 r. potwierdza niezależnie, że postać „szeleszcząca” żyła jeszcze w XVIII wieku. Trzecia to uczciwe wyliczenie rozbieżności w literaturze: Kozierowski datuje najstarsze nadanie raz na 1231, raz na 1321 r., podaje inny numer dokumentu niż indeks Kodeksu, a zapis „Sulco de Slesis” z 1311 r. odrzuca w całości jako „ze Śląska”, gdy słowniki dają go Ślesinowi nakielskiemu. Do tego wywód od Ślasy, który obejmuje także Ślesin nad Notecią z rzeką Śleską, i nazwisko Śleszyński, poświadczone od 1560 r. Nic z tego nie zmienia werdyktu — nazwa jest dzierżawcza, od Ślasy — ale każda z tych rzeczy zmienia to, jak dokładnie umiemy go udokumentować.
📸 29 września 2026 — sto dwadzieścia trzy zdjęcia od Ani Gliniewicz. Ania sfotografowała w Archiwum Państwowym w Koninie skorowidze ksiąg Urzędu Stanu Cywilnego w Ślesinie za lata 1912–1925 i 1939–1940, czyli dokładnie te roczniki, które w tabeli świeciły dotąd na pomarańczowo: księgi są, ale skanów w sieci nie ma. Przeczytaliśmy je tego samego wieczoru, zdjęcie po zdjęciu, dosłownie — z niepewnymi literami oznaczonymi, bez dopełniania z alfabetu — i wpisaliśmy do wyszukiwarki 3 863 pozycje. Zdjęcia robione telefonem, przy otwartej księdze, mają swoje granice: kolumna numerów aktów bywa na zwiniętej krawędzi, numer porządkowy w grzbiecie, a niejedna stronica weszła w kadr tylko paskiem. Takie wiersze dostały w wyszukiwarce znak zapytania zamiast numeru i listę do dofotografowania. Przy okazji wyszło, że jeden wolumin „Księga U M Z” ma trzy osobne skorowidze o własnej paginacji — dlatego parowanie stron robiliśmy po numerach porządkowych i po ciągłości liter, nie po kolejności zdjęć. Pani Ani dziękujemy: bez tych zdjęć lata 1912–1925 pozostałyby w tabeli pomarańczowe jeszcze długo.
📚 1 X 2026 — dwa dni lektury. Zaczęło się od uwagi Krzysztofa Gorczycy, że cytujemy go z drugiej ręki. Miał rację: monografia Przewłoki stała u nas w bibliografii jako „do zdobycia”, a bramę triumfalną znaliśmy z omówienia. W dwa dni przeczytaliśmy piętnaście publikacji o Ślesinie i okolicy, każdą w całości, i hasło o grodzisku przepisaliśmy od nowa: fundator, dwie fazy, dwa pożary, zabytki, spór o datę końca wewnątrz jednego tomu, i uczciwe zdanie, że wykopaliska hipotezy przewłoki nie potwierdziły. Rozdział o bramie dostał to, czego w omówieniu nie było: że dzisiejszy orzeł jest z 1931 r., że bramę rozjechał w 1971 r. ciągnik z kopalni, a dzisiejsza jest kopią ze strunobetonu. Procesy o czary dostały wyroki, których szukaliśmy od początku. Rozdział o Żydach dostał szkołę, bibliotekę i adresy. A w gazecie z 1936 r. znaleźliśmy, że żona Wierusza-Kowalskiego zmarła w Mikorzynie i leżała dwadzieścia lat na naszym cmentarzu, zanim przeniesiono ją na Powązki; jej akt zgonu ma w skorowidzu z 1916 r. numer 64. Tak wygląda różnica między cytowaniem a czytaniem. Na koniec poszliśmy jego śladem do gazet z lat 1807–1819 i wyszło z nich więcej, niż się spodziewaliśmy: Walknowscy dostali chorobę, proces, dług i śmierć z datami, browar ślesiński cofnął się do 1814 r., a poczet proboszczów dostał ks. Płonkowskiego, o którym dotąd milczały wszystkie schematyzmy, jakie mieliśmy w ręku.
🛡️ 2 X 2026 — herb. Jacek zapytał, czy mamy artykuł Adamczewskiego o prawdziwym herbie Ślesina. Nie mieliśmy; znaliśmy go z drugiej ręki, przez Wikipedię i audycję radiową. Serwer uczelni, na którym autor wyłożył swoje książki, już nie istnieje, ale kopię jednej z nich zachowało internetowe archiwum. Stamtąd mamy teraz opis tłoka pieczęci z 1662 r. i wyjaśnienie, skąd wzięła się litera „T” w dzisiejszym herbie: z nieczytelnego odcisku i cudzego błędu sprzed sześćdziesięciu lat. Samego artykułu z 2005 r. nadal szukamy, bo nie ma go w sieci.
📖 3 X 2026 — od pierwszej karty. Jacek chciał zacząć od najstarszego: nie od tego, co łatwe, tylko od księgi z 1728 r. Sprawdziliśmy najpierw, czy maszyna da radę: na czystych rękach czyta dziś około dziewięćdziesięciu liter na sto, co wystarcza na szkic, nie na metrykę. Więc czytamy okiem, akt po akcie, a każdą stronicę odkładamy maszynie do nauki. Jednego dnia weszło do wyszukiwarki tysiąc dwieście aktów z lat 1728–1786, a razem z nimi rzeczy, których żadna książka o Ślesinie nie ma: kto był proboszczem w którym roku, gdzie na cmentarzu stała kolumna, a gdzie ossuarium, kiedy w Lubomyślu pojawili się ewangelicy i ile kosztowało przelanie dzwonu w 1739 r. Sto tynfów.
📜 4 X 2026 — koniec XVIII wieku i artykuł. Dwa dni i trzydzieści cztery odczyty później ostatni czytacz doszedł do karty, na której proboszcz podkreślił „Incipit Annus 1801mus”. Trzy i pół tysiąca aktów z lat 1728–1800 jest w wyszukiwarce. Jacek poprosił o jedno: żeby z tego, co księgi mówią mimochodem, powstał artykuł „o ciekawostkach, których dzisiejsi ludzie się nie spodziewają”, i żeby napisał go sam koordynator, nie agent. Powstał rozdział „Osiemnastowieczny Ślesin”: kościół odtworzony z miejsc pochówku, cmentarz z ośmioma kierunkami, ludzie w drodze, luteranie i olędrzy, pruska Kamera. Przy okazji rozwiązała się zagadka wsi „Ṡawacino”, która przez trzy księgi wyglądała na osobną miejscowość, a okazała się Sławęcinem zapisanym przez pisarza na trzy sposoby. Maszyna, trenowana przez cały dzień na tych samych rękach, zatrzymała się na dziewięćdziesięciu kilku literach na sto i nie przekroczyła progu, od którego mogłaby czytać sama; cały wiek przeczytało oko.
📖 5 X 2026 — wplatanie. Przez dwa dni czytacze szli dalej w XIX wiek: chrzty do 1816 roku, wszystkie śluby do końca księgi w 1835, cywilne duplikaty zgonów z lat 1809–1820. Kiedy limity się skończyły, zostało to, co zawsze zostaje na koniec: przełożyć znaleziska z notatnika do rozdziałów. Poczet proboszczów, który dotąd miał dwie czterdziestoletnie luki, zrósł się w ciąg od księdza Minklera do księdza Pińskiego, z datami objęcia parafii wpisanymi ręką samych plebanów; do kościoła wróciły organy z 1805 roku, o których nie wiedział nikt; Walknowscy, znani dotąd z regestów i hipoteki, pokazali się w aktach jako kolatorzy i chrzestni; Żółwieniec okazał się o pół wieku starszy od swojego hasła w Słowniku. Przy okazji powstał osobny notatnik ciekawostek z metryk po 1800 roku, bo Jacek chciał mieć je w jednym miejscu, a słownik wariantów nazwisk dostał jedenaście nowych par z dowodami, w tym Rosiak i Roszak z Szyszyna, dwie siostry zapisane przez jednego księdza dwojako.