🕯️Zbiórka Towarzystwa Przyjaciół Gminy Ślesin na renowację nagrobka Jerzego i Aleksandry Fliglów (†1909), praprawnuków w linii Marcella Bacciarellego, na cmentarzu w Ślesinie — cel 18 500 zł, zebrano połowę. Wesprzyj na zrzutka.pl →Zbiórka na renowację nagrobka rodzeństwa Fliglów (†1909) na cmentarzu w Ślesinie — wesprzyj →
◈ŚLESZYNOnad jeziorami·····
Rozdział 25 · Śleszyno
📖 W tym dziale — 12 sekcji

🙏 Dr Łukasz Hajdrych zgodził się, byśmy korzystali na tej stronie z jego prac — także z dłuższych cytatów — pod jednym warunkiem: że zawsze podamy, skąd cytat pochodzi. Dziękujemy za tę zgodę i za samą pracę; bez niej nie byłoby tego rozdziału. Wszystkie przytoczone niżej fragmenty akt i wszystkie ustalenia faktograficzne pochodzą z monografii Łukasza Hajdrycha Procesy o czary w Kleczewie i okolicach — książki opartej na rękopiśmiennych aktach sądu wójtowskiego miasta Kleczewa z lat 1624–1738 (Biblioteka Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, rękopis 859) — oraz z jego rozprawy Proces o czary w Wąsoszach w 1688 r., „Historyka. Studia Metodologiczne" t. 51 (2021), s. 333–350. ⭐ Wszystkich, których ten rozdział zaciekawi, gorąco zachęcamy do sięgnięcia po tę książkę — to, co podajemy niżej, jest jej drobnym ułamkiem, wybranym pod kątem Ślesina i okolicy.

Większość ludzi jest przekonana, że palenie czarownic to sprawa niemiecka, francuska albo salemska — słowem, cudza. Tymczasem w Rzeczypospolitej procesy o czary toczyły się przez ponad dwa stulecia, a jedno z ich największych skupisk w całej Wielkopolsce leżało niecałe dwadzieścia kilometrów od Ślesina. I nie tylko leżało: do samego Ślesina sąd przyjechał w 1689 roku, a w aktach zachowało się zdanie, które trudno dziś przeczytać obojętnie — że okoliczne czarownice miały swoją Łysą Górę „w Ślesinie, na górze ku Rynku".

Ten rozdział opowiada, jak to działało, i pokazuje ślesińskie nazwiska. Opiera się w całości na pracach dr. Łukasza Hajdrycha, który przekopał się przez rękopiśmienne, siedemnastowieczne akta sądu wójtowskiego miasta Kleczewa — księgę przechowywaną dziś w Bibliotece Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk jako rękopis 859¹.

25.1. Sąd, który można było sobie wybrać

Żeby zrozumieć, dlaczego do Ślesina przyjeżdżał sąd z Kleczewa, trzeba wiedzieć jedno: w dawnej Rzeczypospolitej nie było jednolitego systemu sądowego. Sprawy o czary sądziły — w różnym natężeniu — sądy biskupie, miejskie i wiejskie. Miasta prywatne żyły według praw nadanych im przez właścicieli i były, jak pisze Hajdrych, „swego rodzaju państwami w państwie".

W takich warunkach wybór sądu miał charakter arbitralny. Szlachcic, na którego gruncie mieszkała oskarżona, mógł wezwać sąd z wybranego przez siebie miasteczka — i zapłacić za jego przyjazd: katu, wójtowi i całej ławie, za drogę, gościnę i osądzenie. A skoro płacił, to i wybierał.

Konsekwencję tego mechanizmu ujął badacz Michael Ostling w zdaniu, które warto zapamiętać:

szlachcic, który opłacał przyjazd sądu miejskiego z pobliskiego miasteczka do swoich dóbr, bardzo często doprowadzał do wydania oczekiwanego przez siebie wyroku

Historyk Tomasz Wiślicz nazwał to jeszcze dosadniej: „wyłudzeniem od sądu zgody na morderstwo"¹.

Jest też druga strona tego mechanizmu, mniej oczywista. Najstarsze kleczewskie sprawy — z lat 1624–1629 — układają się we wzór: kobiety, które przyznawały się do czarów, tłumaczyły je zemstą za przemoc, której nie miały jak odpłacić inaczej. Gerusza ze wsi Gostomie podtruwała swojego pana, bo ją bił — „raz zezłościł się i pobił ją dotkliwie, łamiąc przy tym na niej aż dwa kije". Anna Kalieczyna truła szlachcica, który ją pobił. Anna z Dębska nauczyła się czarów od kobiety, która przekonała ją, że tak można „zemścić się za poniesione krzywdy". Chłopka wobec dziedzica nie miała żadnej legalnej drogi; czary były jedyną, jaka jej pozostawała — i to one zaprowadziły wszystkie trzy na stos¹³.

25.2. ⭐ Ślesin miał własny sąd — i ani razu nie odważył się sądzić czarownic

To jest ustalenie, które w tym rozdziale waży najwięcej.

W promieniu dwudziestu kilometrów od Kleczewa działało jeszcze pięć sądów miejskich — w Kazimierzu, Słupcy, Skulsku, ŚLESINIE i Wilczynie — oraz sąd grodzki w Koninie. Mimo to Kleczew de facto zmonopolizował przeprowadzanie procesów o czary na całym tym terenie². W ciągu stu lat kleczewskiego polowania na czarownice tamtejsi sędziowie byli wzywani do kilkudziesięciu wiosek, nierzadko położonych znacznie bliżej innych miast; wzywano ich nawet nad Gopło, kilkadziesiąt kilometrów od Kleczewa.

⇒ Ślesiński sąd miejski nie osądził czarownicy ani razu. Za każdym razem, gdy w miasteczku albo w okolicznych wsiach padło takie oskarżenie, wołano „fachowców" z Kleczewa — tych, którzy przez stulecie oskarżyli o czary ponad 130 osób². Trudno o wymowniejszy dowód, po co ich wzywano.

25.3. Jesień 1688: nici na dłoniach figury w ślesińskim kościele

Cała sprawa, która za trzy lata obejmie co najmniej dwadzieścia pięć osób, zaczyna się w kościele w Ślesinie.

Mieszczanin Jan Świec przyłapuje tam młodą dziewczynę na osobliwej czynności: obwiązuje nićmi dłonie figur Matki Boskiej i św. Józefa. Donosi o tym Wojciechowi Brezie, dziedzicowi sąsiednich Wąsosz — a Breza właśnie pochował syna i szuka winnych jego śmierci³.

Dziewczyna to Marianna z Tuliszkowa. Ma piętnaście, może szesnaście lat; w Wąsoszach służy, przywędrowała tam za pracą. Dziedzic każe ją związać i wrzucić do jeziora — to tak zwana próba wody. Nie tonie, więc uchodzi za dowiedzioną czarownicę. 9 października 1688 r. zjeżdża do Wąsosz sąd z Kleczewa³.

Na torturach Marianna zeznaje, że diabła poznała, gdy „pewna kobieta ze Ślesina kazała jej napić się gorzałki". I że razem z Reginą Czubatką z Wąsosz poszły do kościoła w Ślesinie ukraść hostię — potem miały ją nakłuwać szpilkami „aż do krwie", a skrwawioną chustkę podrzucić w pościel panicza Brezy. Wyrok zapisano w księdze bez ogródek: „aby były spalone ogniem według prawa magdeburskiego i saskiego". Na stos poszła piętnastolatka i Czubatka; potem sądzono jeszcze córkę Czubatki, również Mariannę³.

⚠️ Jedna rozbieżność w źródle. Wezwanie figur, które dziewczyna obwiązywała nićmi, podane jest w aktach dwojako: raz jako Matka Boska i św. Józef, w innym miejscu jako Matka Boska i św. Jan. Rozbieżność jest w samej podstawie źródłowej — zapisujemy ją, nie rozstrzygając³.

25.4. ⭐⭐ Ślesińskie nazwiska w zeznaniach

W protokołach wąsoskich padają kolejne osoby — ze Ślesina i z sąsiednich wsi. To jedyna znana nam lista mieszkańców miasteczka oskarżonych o czary³:

Poza miasteczkiem, ale w granicach dzisiejszej gminy, padają jeszcze: Owczar z Mikorzyna i Apolonia Gościnna z Szyszyna³.

Rok później, na torturach w Kleczewie, ślesińskie nazwiska wracają — i tym razem mamy je w dosłownym brzmieniu protokołu. Regina Serbakówna wylicza, kogo widywała „na Łysej Górze pod Sarnowem": „Szweda ze Slesina i Kazimierki corka i Popiołkowy siostra to iest Bynkowa i Sipina i Szwed na guzach grawał bardzo szumnych od sukni" — a kilka zdań dalej dodaje, że innych rozpoznać nie umiała, „bo się pięknie stroją", natomiast „Kazimierka ze Slesina była krolowa corka iei Marianna krolewną"¹⁰. (Grać na guzach od sukni — czyli na guzikach od sukni; w tych zeznaniach muzykanci grają na sierpie, na radle, na piszczałce.)

⇒ Trzy rzeczy naraz. Bińkowa, którą znamy z ślesińskiego procesu 1689 r., okazuje się siostrą Popiołkowej. Sipina to ta sama kobieta, którą rok wcześniej sądzono w Wąsoszach — przewija się więc przez dwa procesy. A ślesińskie matka i córka, Kazimierka i Marianna, mają w tych opowieściach rangi: królowa i królewna.

25.5. ⭐⭐⭐ 1689: sąd przyjeżdża do Ślesina

W 1689 roku sąd kleczewski przybywa już do samego Ślesina. Jak do tego doszło, opisuje dr Łukasz Hajdrych w edycji protokołu kleczewskiego z tegoż roku („Ze się diabeł przewierzguie w wilka". Tekst źródłowy protokołu z procesu o czary, sporządzonego przed kleczewskim sądem wójtowskim w 1689 r.):

„W następnym roku W. Breza przekonał do swojej idei Jakuba Rościenickiego, właściciela Ślesina, miasteczka położonego kilka kilometrów na północ od Wąsosz. Wspólnie wezwali sąd kleczewski do Ślesina i oskarżyli przed nim te z tamtejszych mieszczanek, które zostały powołane w trakcie procesu w Wąsoszach rok wcześniej. Cztery z nich skazano na śmierć, dwie, które wytrzymały tortury i nie przyznały się do winy, sąd zobowiązał do opuszczenia miasta w ciągu dwóch tygodni od wyroku i nie zbliżania się do niego na mniej niż 8 mil pod groźbą natychmiastowej egzekucji."¹⁰

⇒ Sądzono więc w Ślesinie sześć mieszczanek: cztery spłonęły, dwie ocalały — i ocalały dlatego, że wytrzymały tortury. To jest cała stawka takiego procesu w jednym zdaniu. Osiem mil to blisko sześćdziesiąt kilometrów; dla kobiety wygnanej z miasteczka, w którym miała dom, rodzinę i rzemiosło, wyrok „na wygnanie" oznaczał utratę wszystkiego prócz życia.

Z nazwiska znamy jedną z sądzonych: Bińkową. Postawiono jej zarzut, że w Boże Narodzenie obchodziła pański płot i szeptała niezrozumiałe słowa³.

O to, po co sąd w ogóle przyjechał do Ślesina, nie trzeba się domyślać — mówi to wprost zeznanie Doroty Piczyradki, wymuszone na trzecich torturach w Kleczewie kilka tygodni później:

„To dostatecznie wyznała, ze I[ego] M[o]ści Panu Wojciechowi Brezie syna Franciszka zgładzieli Slesinianki te, które Serbakowna wyznała"¹⁰

Czyli: to ślesinianki miały zabić syna dziedzica Wąsosz. Reszta — przyjazd sądu, kłody, tortury, cztery stosy — jest już tylko wykonaniem tego zdania.

⚠️ Nazwisko właściciela miasteczka. Zapisujemy je za dr. Hajdrychem w formie Rościenicki; spotyka się też postać Rościeński¹⁰. Otwarte pozostaje, na jakim tytule Jakub Rościenicki trzymał w 1689 r. Ślesin — miasto od średniowiecza należało do biskupów poznańskich, a w zestawieniu miasteczek powiatu konińskiego z tej samej ręki figuruje ono wśród prywatnych, obok Kleczewa i Wilczyna⁴. To zadanie dla rozdziału o właścicielach.

25.6. Skala: polowanie Brezy, 1688–1691

Sprawa Marianny z Tuliszkowa nie była epizodem, lecz początkiem trzyletniej serii. Polowanie Wojciecha Brezy objęło w latach 1688–1691 co najmniej dwadzieścia pięć osób: proces wąsoski 1688 r., sześć mieszczanek w Ślesinie w 1689 r., dziewięć kobiet i trzech mężczyzn w Kleczewie w 1689 r. oraz cztery poddane w Wąsoszach w maju 1691 r. Większość spłonęła na stosie, resztę wygnano pod groźbą śmierci, gdyby wróciły⁵.

Sam proces wąsoski z 1688 r. był większy, niż wynikałoby z liczby oskarżonych na początku. Marianna, wzięta na tortury, powołała kolejne kobiety — Owczarkę, Kulawą Kaśkę, Sipinę, Kurkową, Jendrzykową i Maćkową — a te „zgodnie zeznały, że przy użyciu proszku sporządzonego z trupich kości doprowadziły do śmierci Franciszka Brezy, syna właściciela Wąsosz". Na stos trafiło wówczas w sumie osiem kobiet¹⁰.

Ostatni proces z inicjatywy Brezy odbył się w 1691 r. — znów w Wąsoszach, tym razem wspólnie z proboszczem z Lichenia. Przesłuchiwane kobiety przyznały się m.in. do próby otrucia samego Wojciecha Brezy; niemal wszystkie skazano na śmierć¹⁰. Tego samego roku sądzono kobiety za kradzież hostii z kościoła w Licheniu — świadkiem był ksiądz z Ostrowąża, który akurat tamtego dnia rozdawał tam komunię³.

25.7. Gdzie były Łyse Góry

Zeznanie, od którego zaczyna się ten rozdział, brzmi w aktach dosłownie tak:

„Jedną Łysą Górę mamy w Piotrkowicach, drugą w Ślesinie na górze ku Rynku"⁶

I to jedyna lokalizacja podana w tych aktach wprost. O piotrkowickiej nie mówią nic więcej.

⚠️ Nie należy jednak czytać tego jako wskazania konkretnego miejsca kultu. „Łysa Góra" była w tych zeznaniach nazwą-wytrychem: te same akta wymieniają Łyse Góry w Kazimierzu, w Złotkowie, „na Zberzynie", „pod Kleczewem", a nawet „w Poznaniu". Każda okolica „miała" swoją⁶.

⭐⭐ Jest przy tym w tych aktach prawidłowość, która dla Ślesina znaczy więcej niż samo wyliczenie nazw. Zauważył ją dr Łukasz Hajdrych, stawiając kleczewskiej księdze pytanie badawcze (Księga wójtowska miasta Kleczewa jako źródło do badań mikrohistorycznych):

„dlaczego większość przesłuchiwanych kobiet — także tych z samego Kleczewa — jako miejsce sabatów wskazywała akurat okolice drogi prowadzącej do najbliższego miasta, Ślesina? Bazując na zachowanych mapach (szczególnie na mapie Davida Gilly'ego) Kleczew w czasach nowożytnych z trzech stron otoczony był lasami, bagnami i terenami podmokłymi. Dlaczego te odludne miejsca nie były wskazywane jako lokalizacje Łysych Gór, a relatywnie często uczęszczane okolice drogi?"¹¹

⇒ To jest spostrzeżenie, przy którym warto się zatrzymać. Gdyby „sabat" był wytworem strachu przed dziczą, torturowane kobiety umieszczałyby go w bagnach i lasach — tych wokół Kleczewa nie brakowało. Umieszczały go natomiast przy trakcie do Ślesina, czyli tam, gdzie się chodziło, jeździło i gdzie się kogoś spotykało.

⭐ Historycy podejrzewają bowiem rzecz, która tłumaczy wszystko: opisy sabatów — tańce, picie, wśród „uczestników" karczmarze i muzykanci — to w dużej mierze odbicie zwyczajnych wiejskich zabaw⁷. Torturowane kobiety umieszczały „sabat" tam, gdzie naprawdę toczyło się życie towarzyskie: na znanym wszystkim wzgórku przy osadzie, przy karczmie, na pastwisku. Badania nad miejscami „sabatów" pokazują ten sam wzór — widoczne, powszechnie znane wzniesienia tuż za osadą, rozstaje, pastwiska⁷.

⇒ Ślesińska „Łysa Góra" to więc po prostu wzniesienie tuż przy rynku. Kto zna ukształtowanie miasteczka, ten wie, że rynek leży na garbie między jeziorami — chodzi o któryś z pagórków w samym centrum.

Nazwa nie przetrwała. Ani przy Ślesinie, ani przy Piotrkowicach toponim „Łysa Góra" nie figuruje dziś w rejestrach nazw ani na mapach (sprawdzone). ⭐ Stare nazwy polne żyją jednak w pamięci dłużej niż na mapach — to jedno z pytań, które warto zadać najstarszym mieszkańcom.

25.8. Skąd to wszystko wiadomo

Głównym źródłem jest księga sądu wójtowskiego Kleczewa z lat 1624–1738 — rękopis nr 859 w Bibliotece Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Sama księga ma życiorys jak z filmu: zaginęła w czasie wojny i odnalazła się dopiero w latach siedemdziesiątych — w Niemczech¹. Dziś oryginału nie udostępnia się bez wyraźnego uzasadnienia; badacze pracują na kopiach¹⁰.

To „księga czarna" — miejska księga zakładana wyłącznie na przestępstwa kryminalne — ale wyjątkowo jednotematyczna: mieści sto trzydzieści jeden wyroków w procesach o czary i zaledwie osiemnaście z innych artykułów. Każdy protokół ma ten sam układ: łacińska formuła o dacie i miejscu, a potem już po polsku — imię oskarżyciela, jego zeznanie, zeznania świadków, dobrowolne zeznanie oskarżonej, wzmianka o wzięciu na tortury, zeznania z tortur i sentencja wyroku. I zdanie, które wyjaśnia, dlaczego sąd bywał w Ślesinie, a Ślesin nie sądził: „poza samym Kleczewem lokalny sąd obradował także na terenach okolicznych wiosek, każdorazowo na zaproszenie właściciela danej miejscowości"¹¹.

⭐ Do księgi trzeba mieć cierpliwość. Początek jest najbardziej zniszczony, protokoły bywają pomieszane chronologicznie (karta 34 — proces z 1682 r., karta 36 — z 1668, karta 39 — znowu 1682), część to brudnopisy, niektóre urywają się w pół zdania, a pisarze miejscy zmieniali się bardzo często¹¹.

⭐ Historia, która mogła potoczyć się inaczej. Pierwszym badaczem księgi był jeszcze przed wojną lwowski historyk prawa Karol Koranyi — i to on w latach dwudziestych sporządził własnoręczny odpis całości źródła. Gdy w czasie wojny oryginał przepadł, ten odpis był jedynym, co z księgi zostało; na początku lat pięćdziesiątych Koranyi zaproponował Poznańskiemu Towarzystwu Przyjaciół Nauk sporządzenie z niego kopii maszynowej. Pracę porzucił, uznawszy, że jego dawny odpis nie spełnia wymogów edycji źródłowej. Oryginał odnalazł się dopiero po śmierci historyka¹². Gdyby Koranyi był wobec siebie mniej surowy, kleczewską księgę czytalibyśmy w druku siedemdziesiąt lat wcześniej.

Do tego dochodzą akta kościelne: pięćdziesiąt ksiąg konsystorza gnieźnieńskiego z lat 1624–1742 oraz wizytacje parafii — sądy duchowne notowały swoje sprawy równolegle do świeckich. ⭐ To właśnie z tego materiału wiemy przy okazji rzecz, która z czarami nie ma nic wspólnego, a dla dziejów miasteczka jest ważna: że w Ślesinie działała w XVII wieku szkoła parafialna¹.

⭐ W aktach kleczewskich występuje też wójt Ślesina (Szajda) — ślad, że miejscowy urząd miejski był w tych sprawach obecny, choć sam nie sądził⁷.

25.9. Kontekst: nie tylko Ślesin

Ta sama maszyna pracowała w całej okolicy. W sąsiedniej parafii skulskiej sąd kleczewski sądził w Paniewie (trzy procesy, co najmniej pięć kobiet), w Kościeszkach (1672 — chłopka Maryna, spalona na stosie) i w Lisewie; w Szyszynku w 1691 r. spalono Reginę. Osobno zapisać trzeba sprawę Zofii Rogowej i jej córki Agnieszki, osądzonych przez sąd kleczewski w 1626 roku na wniosek właściciela wsi, w której mieszkały — obie skazano na śmierć, mimo że starszą z nich już wcześniej przesłuchiwał na torturach inny sąd i sprawa skończyła się uniewinnieniem¹³. Szczegóły tych spraw opisujemy przy Skulsku⁸.

Warto też wiedzieć, że procesy szły falami. Do połowy XVII w. wpisów w kleczewskiej księdze jest niewiele i dotyczą pojedynczych osób. Lawina rusza po potopie — w samym 1662 r. przed sądem stanęło trzynaście osób — a szczyt to lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte, czyli czas Brezy. Potem wszystko cichnie: z czasów saskich księga notuje już tylko trzy sprawy: w 1725, 1730 i 1738 roku¹¹.

25.10. Kiedy to się skończyło

Procesy o czary w Rzeczypospolitej wygasały powoli i nierówno. Kościół w tej diecezji zabierał głos przeciw nim wcześniej, niż mogłoby się wydawać: biskup włocławski Krzysztof Antoni Szembek wydał 26 września 1727 r. edykt przeciw gusłom i czarom, w którym zakazał opierać oskarżenia na zeznaniach osób rzekomo opętanych i zagroził karą księżom chwalącym się, że „z wejrzenia umieją czarownice poznawać"⁹. W 1738 r. tenże biskup żądał raportu w sprawie tego, „który sąd świecki sądził sprawę i spalił białogłowę o czarostwo obwinioną".

Sejm zniósł tortury i karę śmierci za czary dopiero w 1776 roku — osiemdziesiąt osiem lat po procesie wąsoskim.

Podziękowanie — i zaproszenie do lektury

Wszystko, co Państwo wyżej przeczytali, istnieje wyłącznie dzięki pracy jednego człowieka.

Dr Łukasz Hajdrych przeczytał siedemnastowieczne akta sądu kleczewskiego — setki kart pisanych ręką kolejnych pisarzy miejskich, po polsku i po łacinie, językiem, którego dziś nikt bez przygotowania nie odczyta — i wydobył z nich historie ludzi, po których nie zostało nic poza protokołem tortur. Bez jego pracy nie znalibyśmy ani Marianny z Tuliszkowa, ani Bińkowej, ani zdania o górze ku ślesińskiemu Rynkowi.

⭐ Wszystkich, których ten rozdział zaciekawił, zapraszamy do sięgnięcia po źródło: książka Ł. Hajdrycha Procesy o czary w Kleczewie i okolicach oraz jego artykuły — „Proces o czary w Wąsoszach w 1688 r." („Historyka. Studia Metodologiczne" t. 51, 2021, s. 333–350) i „»Ze się diabeł przewierzguie w wilka«. Tekst źródłowy protokołu z procesu o czary, sporządzonego przed kleczewskim sądem wójtowskim w 1689 r." („Koło Historii" nr 23, Lublin 2018, s. 289–297) — wszystkie dostępne w internecie bezpłatnie. Są znacznie bogatsze niż to streszczenie: znajdą tam Państwo pełne teksty zeznań i dekretów, opis procedury i tortur oraz szeroki kontekst europejski. Ten ostatni artykuł to transkrypcja całego protokołu z 1689 r. — kto chce usłyszeć te kobiety bez naszego pośrednictwa, znajdzie je tam słowo w słowo.


Przypisy

1. Ł. Hajdrych, Procesy o czary w Kleczewie i okolicach oraz tenże, Proces o czary w Wąsoszach w 1688 r., „Historyka. Studia Metodologiczne" t. 51 (2021), s. 333–350 (tekst dostępny bezpłatnie w internecie; tam przypisy do kart rękopisu). Podstawa źródłowa: akta sądu wójtowskiego miasta Kleczewa 1624–1738 — Biblioteka Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, rękopis 859 — oraz akta miasta Kleczewa w Archiwum Państwowym w Poznaniu; nadto pięćdziesiąt ksiąg konsystorza gnieźnieńskiego z lat 1624–1742 i wizytacje parafii (stamtąd m.in. wiadomość o szkole parafialnej w Ślesinie w XVII w.). Losy rękopisu 859 (zaginięcie w czasie wojny, odnalezienie w latach 70. w Niemczech) — tamże. Przywoływane w tej pracy opracowania: M. Ostling, Między diabłem a hostią. Czary i czarownice w wyobrażeniach mieszkańców i mieszkanek Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku, przeł. Ł. Hajdrych, Warszawa 2023; T. Wiślicz, Społeczeństwo Kleczewa i okolic w walce z czartem (1624–1700), „Kwartalnik Historyczny" 112, z. 2 (2004). Autorowi dziękujemy za pracę, bez której nie wiedzielibyśmy o tych sprawach nic.

2. Ł. Hajdrych, Procesy o czary w Kleczewie i okolicach (jak w przyp. 1) — pięć sądów miejskich w promieniu dwudziestu kilometrów (Kazimierz, Słupca, Skulsk, Ślesin, Wilczyn) i sąd grodzki w Koninie; monopolizacja procesów przez Kleczew; ponad 130 osób oskarżonych i ponad pół setki spraw w latach 1624–1738; ustalenie, że sąd ślesiński nie sądził czarownic samodzielnie ani razu. Opracowanie własne, zob. Skulina, rozdział 25 („Czarownice pod Skulskiem", 25.2).

3. Przebieg procesu wąsoskiego 1688 r. i zeznania: Ł. Hajdrych, Proces o czary w Wąsoszach w 1688 r. (jak w przyp. 1), z przypisami do kart rękopisu 859 — donos Jana Świeca, figury obwiązane nićmi, Marianna z Tuliszkowa (15–16 lat, służąca w Wąsoszach), próba wody, przyjazd sądu 9 X 1688; kradzież hostii z kościoła w Ślesinie, Regina Czubatka i jej córka Marianna; wyrok „aby były spalone ogniem według prawa magdeburskiego i saskiego" (brudnopis, k. 50r–50v; pełny cytat w artykule, s. 346). Ślesinianki z zeznań („ze Ślesina beły dwie przy tym. Jedna Regina i Katarzyna"; mężowie Stanisław Narożny i Kazimierz wykreśleni przy przepisywaniu na czysto; Katarzyna z Lichenia „chłopa ma Michała w Ślesinie"; Mathias, Katarzyna Kusa, „Żurka", Marianna Kaźmierzowa) oraz Owczar z Mikorzyna i Apolonia Gościnna z Szyszyna — tamże. Przyjazd sądu do Ślesina w 1689 r., Breza z Rościeńskim, pięć kobiet, Bińkowa sądzona za obchodzenie pańskiego płotu w Boże Narodzenie — Ł. Hajdrych, Procesy o czary… (jak w przyp. 1). ⚠️ Rozbieżność wezwania figur (św. Józef na k. 48r wobec św. Jana w innym miejscu) występuje w samej podstawie źródłowej. Sprawa lichenieckiej kradzieży hostii 1691 ze świadkiem księdzem z Ostrowąża — tamże.

4. Forma Rościenicki („Jakub Rościenicki, właściciel Ślesina") — Ł. Hajdrych, „Ze się diabeł przewierzguie w wilka". Tekst źródłowy protokołu z procesu o czary, sporządzonego przed kleczewskim sądem wójtowskim w 1689 r., „Koło Historii" (czasopismo afiliowane przy Instytucie Historii UMCS w Lublinie) nr 23, Lublin 2018, s. 292 (tamże odsyłacz do Słownika geograficznego Królestwa Polskiego…, t. X, Warszawa 1889, s. 761, hasło „Ślesin"); postać Rościeński spotykana w innych zapisach. Zaliczenie Ślesina do miast prywatnych powiatu konińskiego (obok Kleczewa i Wilczyna, przy królewskim Koninie i biskupim Kazimierzu) — tenże, Opieka nad sierotami we wczesnonowożytnym Kleczewie, „Biuletyn Historii Wychowania" 42/2020, s. 7–8 (DOI 10.14746/bhw.2020.42.1). Tytuł prawny posiadania Ślesina pozostaje do rozstrzygnięcia.

5. Liczby polowania Wojciecha Brezy 1688–1691 (co najmniej 25 osób: 4 w Wąsoszach 1688, 5 kobiet w Ślesinie 1689, 9 kobiet i 3 mężczyzn w Kleczewie 1689, 4 poddane w Wąsoszach w maju 1691) — Ł. Hajdrych, Proces o czary w Wąsoszach… (jak w przyp. 1), przyp. 9, za: T. Wiślicz, Społeczeństwo Kleczewa…, s. 46.

6. Rękopis 859 Biblioteki PTPN, k. 146v (czystopis; brudnopis k. 49r bez szczegółu), cyt. za Ł. Hajdrychem (jak w przyp. 1). Pozostałe „Łyse Góry" w tych samych aktach: Kazimierz, Złotkowo, „na Zberzynie", „pod Kleczewem", „pod Rostoką"❓, Poznań. Sprawdzenie współczesnych rejestrów nazw i map pod kątem toponimu „Łysa Góra" koło Ślesina i Piotrkowic — kwerenda własna, wynik negatywny.

7. T. Wiślicz, Społeczeństwo Kleczewa i okolic w walce z czartem (1624–1700), „Kwartalnik Historyczny" 111 (2004), nr 2 — skład „sabatów" (tańce, picie, karczmarze i muzycy wśród uczestników) jako odbicie realnych spotkań towarzyskich; tamże wójt Ślesina (Szajda). Tekst dostępny bezpłatnie w repozytorium cyfrowym instytutów PAN. Typologia miejsc „sabatów" (widoczne wzniesienia tuż za osadą, rozstaje, pastwiska) — literatura przywołana przez Ł. Hajdrycha.

8. Sprawy z parafii skulskiej (Paniewo, Kościeszki 1672 — Maryna, Lisewo, Szyszynek 1691 — Regina, Zofia Rogowa uniewinniona „od urzedu skolskiego" i skazana w Kleczewie): opracowanie własne, zob. Skulina, rozdział 25 („Czarownice pod Skulskiem — procesy o czary w naszych stronach"), oparte na tej samej podstawie źródłowej co niniejszy rozdział.

9. Edykty biskupów włocławskich przeciw gusłom i czarom — Krzysztofa Antoniego Szembeka (Włocławek, 26 IX 1727) i Antoniego Sebastiana Dembowskiego, oraz list Szembeka z 1738 r.; teksty polskie w Monumenta Historica Dioeceseos Wladislaviensis. Opracowanie własne, zob. Skulina, rozdział 25, 25.9.

10. Ł. Hajdrych, „Ze się diabeł przewierzguie w wilka". Tekst źródłowy protokołu z procesu o czary, sporządzonego przed kleczewskim sądem wójtowskim w 1689 r., „Koło Historii" nr 23, Lublin 2018, s. 289–297. Stamtąd: wyroki procesu ślesińskiego 1689 r. — cztery kary śmierci i dwa wygnania na 8 mil w ciągu dwóch tygodni (s. 292, z odsyłaczami do Bibl. PTPN, rkps 859, k. 156, 159–159v i 160); przebieg procesu wąsoskiego 1688 r., imiona kobiet powołanych przez Mariannę (Owczarka, Kulawa Kaśka, Sipina, Kurkowa, Jendrzykowa, Maćkowa), proszek z trupich kości i śmierć Franciszka Brezy (k. 50), łącznie osiem kobiet na stosie; wiek oskarżonej „w lat 15 lub 16" zapisany w brudnopisie (k. 48) i powtórzony w czystopisie (k. 146); proces wąsoski 1691 r. wszczęty przez Brezę wspólnie z proboszczem lichenieckim oraz przyznanie się do próby otrucia Brezy (k. 143); niedostępność oryginału rękopisu „bez wyraźnego uzasadnienia co najmniej od 2000 r." (przyp. 1); statystyka stulecia: co najmniej 46 procesów, 136 osądzonych, ponad 100 skazanych na śmierć (s. 291). Transkrypcja protokołu kleczewskiego z lipca 1689 r. (rkps 859, k. 132–135) — stamtąd cytowane zeznania Reginy Serbakówny („Szweda ze Slesina…", „Kazimierka ze Slesina była krolowa corka iei Marianna krolewną") i Doroty Piczyradki („…zgładzieli Slesinianki"), a także muzykanci grający „na guzach od sukni", „na sierpie" i „na złotym radle". Zasady edycji: tekst w brzmieniu oryginalnym, uwspółcześniono jedynie wielkie litery w imionach i nazwach własnych.

11. Ł. Hajdrych, Księga wójtowska miasta Kleczewa jako źródło do badań mikrohistorycznych, [w:] Źródła historyczne: nowe konteksty – badania – interpretacje, red. V. Julkowska, S. Jakutović, P. Krajewski, Poznań 2017, s. 35–44. Stamtąd: pytanie o lokowanie „Łysych Gór" przy drodze do Ślesina wraz z uwagą o mapie Davida Gilly'ego (s. 43, z odesłaniem do T. Wiślicza, Społeczeństwo Kleczewa…, s. 59); charakterystyka księgi jako „czarnej" — 131 wyroków w sprawach o czary i 18 z innych artykułów (za T. Wiśliczem); stały układ protokołu i zdanie o obradowaniu sądu we wsiach „każdorazowo na zaproszenie właściciela danej miejscowości" (s. 41); stan zachowania i pomieszanie chronologiczne kart (k. 34, 36, 39; brudnopisy k. 47–56); rytm stulecia — 13 osób w 1662 r., trzy sprawy w czasach saskich (1725, 1730, 1738).

12. Ł. Hajdrych, Polska historiografia procesów o czary. Zarys problemu, „Historia@Teoria" 2017, nr 2(4), s. 209–221 (ISSN 2450-8047, DOI 10.14746/ht.2017.4.2.21) — stamtąd dzieje odpisu Karola Koranyiego i jego wystąpienia w PTPN na początku lat 50. (przyp. 6, z odesłaniem do: K. Koranyi, Księga miasta Kleczewa (1624–1730), „Sprawozdania PTPN" 1950/51, nr 1 (42), s. 84).

13. Ł. Hajdrych, Przemoc wobec kobiet a procesy o czary w Kleczewie w latach 1624–1629, „Rocznik Leszczyński" t. 17, Leszno 2017, s. 41–52 (ISSN 0137-4036) — sprawa Zofii i Agnieszki Rogowych z 1626 r. (rkps 859, k. 16–17), w tym wzmianka o wcześniejszym przesłuchaniu starszej z kobiet na torturach przez inny sąd. Szerzej zob. Skulina, rozdział 25.

← Kanał i jezioraŻydzi ślesińscy →