🕯️Zbiórka Towarzystwa Przyjaciół Gminy Ślesin na renowację nagrobka Jerzego i Aleksandry Fliglów (†1909), praprawnuków w linii Marcella Bacciarellego, na cmentarzu w Ślesinie — cel 18 500 zł, zebrano połowę. Wesprzyj na zrzutka.pl →Zbiórka na renowację nagrobka rodzeństwa Fliglów (†1909) na cmentarzu w Ślesinie — wesprzyj →
◈ŚLESZYNOnad jeziorami·····
Rozdział 29 · Śleszyno
📖 W tym dziale — 15 sekcji

Przez sto trzydzieści lat Żydzi byli w Ślesinie drugą co do liczebności społecznością miasteczka. W 1884 r. stanowili 22 procent mieszkańców, w 1921 — 14,6 procent. Mieli gminę, własny okręg bożniczy prowadzący księgi metrykalne, synagogę z mykwą i chederem, cmentarz za miastem — w Różopolu, na zalesionym wzgórzu nad Jeziorem Mikorzyńskim — a w międzywojniu bibliotekę syjonistyczną i amatorski teatr grający po żydowsku. Rabina, po śmierci ostatniego, przez całe dwudziestolecie nie zdołali wybrać. W 1940 r. wywieziono ich co do jednego do dwóch wiejskich gett powiatu konińskiego. Nikt nie wrócił.

Ten dział zbiera to, co dziś wiemy — od pierwszych poszytów „ewangelickich i żydowskich”, które katolicki proboszcz ślesiński zszywał osobno już w latach dwudziestych XIX wieku, po głaz z tabliczką stojący na cmentarzu, na którym nie została ani jedna macewa.

⚠️ Zastrzeżenie, które trzeba postawić na samym początku. Ślesińscy Żydzi nie mają osobnej monografii; mają natomiast dwa studia Jolanty Kmieć w tomie etnograficznym z 2012 r., z których niżej obszernie korzystamy. Poza nimi opieramy się na encyklopedycznym haśle w Pinkas Hakehillot, na artykułach portalowych i na rozproszonych zapisach archiwalnych i prasowych, które sami zebraliśmy. Najważniejsze źródło — księgi metrykalne ślesińskiego okręgu bożniczego — leży dziś w archiwum w postaci dwudziestu pięciu roczników i nie zostało jeszcze przeczytane ani na jednej stronie (zob. 29.9). Ten rozdział jest więc punktem wyjścia, nie podsumowaniem.

29.1. Pierwsze ślady: poszyty „ewangelicki i żydowski” u katolickiego proboszcza

Wirtualny Sztetl datuje początki obecności Żydów w Ślesinie ogólnie na początek XIX wieku, a Pinkas Hakehillot pisze, że „na początku XIX w. społeczność żydowska Ślesina składała się z kilku rodzin, trudniących się rzemiosłem i drobnym handlem”⁴ ⁵. Tego rodzaju zdania niewiele dają genealogowi. Znacznie więcej daje spis mikrofilmów metryk ślesińskich — bo w nim widać urzędową mechanikę, dzięki której najstarsi ślesińscy Żydzi są w ogóle policzalni z imienia.

⭐⭐ Do 1826 r. akta stanu cywilnego prowadził w okręgu urząd świecki, a nie wyznaniowy — i w Ślesinie były to dwa urzędy obok siebie. Katolików zapisywał proboszcz; ewangelików i Żydów — nauczyciel szkoły elementarnej, tytułujący się w każdym akcie „Urzędnik Stanu Cywilnego Gminy Ślesin Wyznania Ewangelikow y Starozakonnych”. Zostawiło to ślad, którego nie sposób przeoczyć: w spisie ksiąg parafialnych roczniki 1822, 1823 i 1825 występują podwójnie — osobno poszyt „katolicki” i osobno poszyt „ewangelicki i żydowski”, i nie są to kopie, lecz dwie różne księgi, prowadzone dwiema rękami, z własną paginacją i własnymi skorowidzami. ⭐ Podział jest wypisany wprost na okładkach: katolicki poszyt 1825 r. nosi nalepkę „Akta Stanu Cywilnego Gminy Slesin […] Samych Katolikow […] Na Rok 1825”, a drugi — „Akta Cywilne Ewangelikow y Starozakonnych Gminy Ślesin na rok 1825”.³² Tak samo podzielone są ślesińskie alegata (teczki przedślubne) z lat 1822–1825: część katolicka i część „ewangelicka i żydowska”¹. ➡️ To znaczy, że imiona, nazwiska, daty i filiacje ślesińskich Żydów z pierwszej ćwierci XIX w. są zapisane — i to w księgach, do których mamy dostęp. Nie znamy publikacji opartej na tych rocznikach.

⭐⭐⭐ Najstarszy dokument, który mówi o ślesińskich Żydach z imienia, jest jednak o ćwierć wieku starszy od tych ksiąg — i nie jest metryką, tylko obwieszczeniem licytacyjnym. 31 grudnia 1804 r. sąd patrymonialny miasta Ślesina ogłosił, na żądanie dziedzica miasta Józefa Walknowskiego, sprzedaż z licytacji domostw ośmiu żydowskich gospodarzy ślesińskich — na zaspokojenie długów wobec właściciela miasta. Ogłoszenie ukazało się dwukrotnie w urzędowej „Gazecie Południowo-Pruskiej", w styczniu i w marcu 1805 r., a trzy terminy licytacji wyznaczono na 4 lutego, 4 marca i 4 kwietnia 1805 r., przy czym ostatni jako peremptoryczny, czyli ostateczny. Same domy stały, jak mówi obwieszczenie, w mieście przy wielkim trakcie warszawskim i nadawały się do handlu; część była murowana z cegły, część stawiana w pruski mur, czyli w szachulec²⁶.

⭐ Trzy rzeczy z tego wynikają. Po pierwsze, w 1804 r. ośmiu ślesińskich Żydów było właścicielami domów, a nie komornikami — to gospodarze z własnym budynkiem, i to przy głównej drodze przelotowej. Zestawione z liczbą szesnastu mieszkańców wyznania mojżeszowego pod koniec XVIII w. (zob. 29.4) daje to obraz społeczności małej, ale osiadłej i zabudowanej. Po drugie, mamy najstarszy znany nam opis budulca ślesińskich domów — cegła i szachulec obok siebie. Po trzecie, wszyscy ośmiu tracili domy naraz i za długi wobec dziedzica — co mówi coś i o kondycji gminy u progu XIX wieku, i o tym, kto był w Ślesinie wierzycielem.

⚠️ Obwieszczenie wymienia całą ósemkę z imienia i nazwiska — i tej listy jeszcze tu nie drukujemy. Numery gazety, w których stoi, nie mają warstwy tekstowej i odczytaliśmy je maszynowo; przy imionach żydowskich, których nie znamy skądinąd z żadnego innego źródła, taki odczyt nie wystarcza, bo jedna pomylona litera tworzy nazwisko, którego nigdy nie było. Lista wejdzie do tego rozdziału dopiero po sprawdzeniu na skanie²⁶. Nie wiemy też, czy licytacja doszła do skutku i kto te domy kupił.

⭐⭐ Ta sama gazeta pokazuje przy okazji, jak wyglądało wtedy życie gospodarcze Żydów tej okolicy — z dwóch bardzo różnych stron. We wrześniu 1805 r. kupiec żydowski z Kleczewa ogłosił w niej wezwanie na własny koszt: skarży się, że ktoś rozpuszcza pogłoski podważające jego kredyt, i wzywa wszystkich, którzy mają do niego jakiekolwiek pretensje, by w ciągu trzech miesięcy zgłosili się z dokumentami do tamtejszych sądów, gdzie zostaną zaspokojeni. Ogłoszenie datowano w Kleczewie 9 września 1805 r.²⁷ ➡️ To rzadki gatunek zapisu: nie licytacja i nie wezwanie sądowe, lecz samoobrona człowieka interesu, który uznał, że opinia o jego wypłacalności jest warta ceny ogłoszenia w gazecie na całą prowincję. ⚠️ Nazwiska tego kupca nie podajemy — znamy je wyłącznie z odczytu maszynowego, a dwa niezależne odczyty tego samego numeru dają je odmiennie.

⚠️ A dziewięć miesięcy później ta sama władza zamknęła Żydom jedno ze źródeł utrzymania. W czerwcu 1806 r. ogłoszono dla całych Prus Południowych, powołując się na wcześniejszy zakaz tej samej treści, że przewozy — czyli przeprawy przez wodę — nie mają być odtąd wydzierżawiane Żydom²⁷. ➡️ Dla okolicy przeciętej jeziorami i kanałami nie był to zakaz abstrakcyjny: dzierżawa przeprawy była tu realnym interesem, a sama nazwa wsi Przewóz nad Gopłem bierze się od takiej właśnie usługi. Czy zakaz dotknął którejś z przepraw w tych stronach, nie wiemy — obwieszczenie jest ogólne i nie wymienia miejsc.

Najstarszy zapis odczytany dotąd w całości i bez zastrzeżeń pochodzi z urzędowej listy handlowej ćwierć wieku późniejszej. „Lista imienna kramarzy w Woiewództwie Kaliskiem znayduiących się na rok 1829” wymienia dla Ślesina dwóch kramarzy: Mojżesza Ankiera i Abrahama Brudzińskiego². Dla porównania: Skulsk miał w tym samym wykazie jednego, Zagórów siedmiu, Władysławów dwunastu. Ślesin plasuje się więc pośrodku — miasteczko z drobnym handlem żydowskim, ale bez znaczącego kupiectwa.

Kilkanaście lat później gmina ma już własną, odrębną obsługę administracyjną: zachowała się jednostka „Akta tyczące się gminy starozakonnych w Ślesinie w guberni kaliskiej” z 1844 r., licząca 81 kart³. To najstarszy znany nam dokument mówiący o ślesińskich Żydach jako o zorganizowanej gminie, a nie o pojedynczych rodzinach. Zawartości tej teczki jeszcze nie odczytaliśmy — a to ona najpewniej rozstrzyga pytanie, którego nie rozstrzygnęło żadne źródło internetowe: kiedy formalnie erygowano ślesiński okręg bożniczy.

29.2. Ilu ich było

Jedyne znane zestawienie liczbowe ludności żydowskiej Ślesina pochodzi z hasła „Ślesin” w Pinkas Hakehillot Polin — encyklopedii gmin żydowskich wydanej przez Yad Vashem⁴. Podajemy je z wyraźnym wskazaniem źródła, bo nie mamy własnej kontroli archiwalnej tych liczb:

Dwie z tych liczb potwierdza niezależnie Wirtualny Sztetl, przeliczając je zresztą na te same procenty (270 = 22% w 1884 r.; 304 = 14,6% w 1921 r.)⁵. Liczbę 2078 mieszkańców Ślesina w 1921 r. potwierdzają z kolei dwa źródła niezwiązane z tematyką żydowską, przy okazji odzyskania praw miejskich⁶ — a skoro zgadza się mianownik, rośnie zaufanie do całej tabeli.

⚠️ Czego w tej tabeli nie ma i czego nie wolno domyślać: brak danych dla 1808 (Pinkas ma 1807) i dla spisu powszechnego Cesarstwa Rosyjskiego z 1897 r.; brak też rozbicia spisu z 1921 r. na wyznania i narodowości dla samego Ślesina. ❓ Osobno odnotowujemy rozbieżność: karta inwentaryzacyjna cmentarza żydowskiego z 1992 r. podaje dla 1939 r. „około 400” Żydów¹⁰, podczas gdy Pinkas mówi o 280. Której liczbie wierzyć — nie wiemy; karta powstała z rozmów z mieszkańcami po pięćdziesięciu latach, tabela Pinkasu nie ujawnia swojej podstawy. Podajemy obie.

❓ Osobne pytanie, które stawia dopiero lektura haseł sąsiednich. Ta sama encyklopedia przy czterech miasteczkach okolicy — Skulsku, Sompolnie, Kleczewie i Golinie — odnotowuje zakaz osiedlania się Żydów w latach 1823–1862, wprowadzony ze względu na bliskość granicy pruskiej⁴ᵃ. Przy Ślesinie takiego zdania nie ma, choć Ślesin leży między Skulskiem a Koninem i od granicy nie był wcale dalej. ⇒ Możliwości są dwie: albo zakaz Ślesina nie obejmował, albo autorzy hasła po prostu o nim nie wiedzieli — a hasło ślesińskie jest, co widać po samej jego długości, jednym z najuboższych w tomie. ⭐ Za drugą możliwością przemawia to, że liczby ślesińskie z tych właśnie lat rosną (158 osób w 1827 r., 232 w 1857) — tak samo jak w Kleczewie i w Golinie, gdzie zakaz obowiązywał, a mimo to ludność żydowska przybywała. ⚠️ Nie rozstrzygamy. Odpowiedzi może dostarczyć akt gminy starozakonnych z 1844 r. albo korespondencja władz gubernialnych w sprawie „obrębu trzechmilowego”; pytanie dopisujemy do listy otwartej (29.10).

⭐ Ta sama tabela u polskiej autorki — i dwa wiersze, które się rozjeżdżają

Tę samą tabelę przytacza Jolanta Kmieć w studium o ślesińskich Żydach pod okupacją, powołując się na Encyclopedia of Jewish Communities, t. 1, Jerozolima 1976, s. 265²³. ⭐ Jest to dokładnie ta sama pozycja i ta sama strona co nasz Pinkas — angielski tytuł tego samego dzieła. Tym ciekawsze jest, że dwa wiersze brzmią u niej inaczej:

⚠️ Wiersze dla 1884 i 1921 r. mają w zestawieniu z 2012 r. te same liczby. Za rokiem 1921 przemawia to, że 2078 mieszkańców Ślesina jest niezależnie poświadczone właśnie dla tego roku⁶. Odsetek liczymy stąd sami: 304 z 2078 daje 14,6%; w zestawieniu z 2012 r. stoi 16,4%. Rozbieżności nie rozstrzygamy — podajemy obie liczby obok siebie.

Dla roku 1939 Kmieć podaje 280 osób wyznania mojżeszowego — tyle samo co Pinkas — ale sama uważa tę liczbę za zaniżoną²³. ⭐ To trzeci głos w sporze z kartą cmentarną (która mówi o „około 400”) i przechyla go w stronę liczby wyższej.

⭐⭐ Dlaczego ślesińska gmina była tak mała. Kmieć tłumaczy niski odsetek konkurencją handlową: katolicka ludność Ślesina żyła z handlu bydłem i drobiem, a więc z tego samego, z czego w innych miasteczkach żyli Żydzi — i celowo ograniczała handel żydowski²³. Ślesin miał wedle niej najniższy odsetek ludności żydowskiej w Wielkopolsce wschodniej po Kazimierzu Biskupim, gdzie w międzywojniu nie mieszkał ani jeden Żyd. ⚠️ Jest to teza autorki, nie ustalenie źródłowe — ale zgadza się z tym, co o ślesińskim handlu wiemy skądinąd (dział „Ochweśnicy i kmina”), i jest jedynym znanym nam wyjaśnieniem tej anomalii.

⭐ Ślesin nie był przy tym odcięty od sąsiednich skupisk. Kmieć podaje odległości do najbliższych gmin żydowskich²³: Kleczew 11 km, Sompolno 12, Wilczyn 16, Konin 18, Golina 20, Piotrków Kujawski 26, Koło 28, Babiak 29. ❓ Na czele tego wyliczenia stoi miejscowość odległa o 10 km, której nazwa jest w naszej kopii urwana; sądząc z odległości i z sąsiedztwa, chodzi najpewniej o Skulsk — ale podajemy to jako przypuszczenie, nie jako odczyt.

⭐ Czwarty głos w sporze o liczbę — i jedna nowa liczba gospodarcza

Do trzech dotychczasowych rachub dochodzi czwarta, z zupełnie innej strony. Elwira Jeglińska, pisząc o edukacji żydowskich dziewcząt w miasteczkach Wielkopolski wschodniej, podaje za pracą zbiorową o zagładzie żydowskich małych miast, że w latach dwudziestych i trzydziestych XX w. między 300 a 410 mieszkańców Ślesina deklarowało się jako osoby wyznania mojżeszowego²⁹. ⇒ Górna granica tego przedziału — 410 — leży bardzo blisko „około czterystu" z karty cmentarnej z 1992 r., a bardzo daleko od 280 Pinkasu. ⚠️ Nadal nie rozstrzygamy; odnotowujemy tylko, że trzy z czterech znanych nam rachub dopuszczają liczbę wyższą niż 280, a autorka ślesińskiej encyklopedii pozostaje w tej sprawie osamotniona.

Ta sama autorka dopisuje koniec tej historii demograficznej: pod koniec lat trzydziestych liczebność diaspory ślesińskiej wyraźnie spadła, w dużej mierze przez migrację do większych miast i za granicę²⁹. W rozdziale nie mieliśmy dotąd o tym ani zdania — a to właśnie ta emigracja sprawiła, że kilkoro ślesińskich Żydów przeżyło wojnę w Argentynie i w Palestynie.

⭐ I jedna liczba gospodarcza, która domyka ciąg. Dla roku 1922 Jeglińska podaje, że 37 procent przedsiębiorstw w Ślesinie należało do właścicieli żydowskich²⁹. Zestawmy to z tym, co już mamy: 1913 — trzynaście sklepów żydowskich na dwadzieścia dwa; 1922 — 37 procent firm; czerwiec 1925 — dwadzieścia firm żydowskich na pięćdziesiąt cztery, czyli również około 37 procent (29.6). ⇒ Udział żydowskiego handlu w miasteczku przez cały ten czas trzymał się mniej więcej na tym samym poziomie, choć liczba wszystkich przedsiębiorstw rosła.

29.3. Gmina i rabini

Pinkas Hakehillot opisuje przełom, który dobrze zgadza się z tym, co widać w archiwaliach: w drugiej połowie XIX w. społeczność „stała się samowystarczalna”, a w 1877 r. wybrano rabina Gerszona Engelmana⁴ ⁷. Znamy z tego źródła trzech duchownych:

⭐⭐⭐ Do tych trzech dochodzi teraz dwóch wcześniejszych — i to spoza encyklopedii. Księga pamięci gminy konińskiej (Tel Awiw 1968), spisana przez ludzi z Konina i okolicy, wymienia rabinów ślesińskich trzykrotnie²⁸:

⚠️ Ta sama księga podaje ten epizod dwa razy i za każdym razem inaczej: raz pod rokiem 1841, z bratem golińskim Zalmanem, raz pod rokiem 1853, z bratem golińskim Aszerem Lemlem. Której wersji ufać, nie wiemy — podajemy obie.

⇒ Nazwisko Festenberg pojawia się więc w Koninie jako nazwisko zięcia rabina ślesińskiego — pokolenie przed ślesińskim rabinem Jakubem Dawidem Festenbergiem. ⚠️ Pokrewieństwa nie dowodzimy i nie wolno go zakładać: nazwisko było w tych stronach znane. Ale to jest pierwsza poszlaka, że rabinackie rody Ślesina i Konina wiązały się ze sobą przez małżeństwa, i pierwsze pytanie, na które odpowie odczyt ksiąg okręgu bożniczego.

❓ Polskie brzmienie nazwisk (Engelman, Zamelman, Festenberg) pochodzi z angielskiego przekładu Pinkasu; zapisu hebrajskiego nie weryfikowaliśmy. To są dokładnie te pytania, na które odpowie odczyt ksiąg okręgu bożniczego — akty żydowskie podpisuje bowiem rabin albo urzędnik stanu cywilnego okręgu, z imienia i nazwiska (zob. 29.9).

⭐⭐⭐ Rabin Jakub Dawid Festenberg — pełny życiorys

Pytanie „kto był rabinem Ślesina po 1929 r.” stawialiśmy tu dotąd bez odpowiedzi. Dziś mamy odpowiedź — i jest ona zaskakująca.

Piotr Gołdyn, opisując życie codzienne międzywojennego Ślesina, podaje za literaturą przedmiotu życiorys ostatniego ślesińskiego rabina²²:

⚠️⚠️ To jest sprzeczne z Pinkasem — i sprzeczności nie rozstrzygamy. Pinkas przypisuje Festenbergowi lata 1924–1929⁷, Gołdyn — urząd sprawowany od 1896 r. aż do śmierci. Za wersją Gołdyna przemawia to, że domyka ona ciąg: Engelman od 1877 r., Zamelman u schyłku XIX w., Festenberg od sierpnia 1896 r. — a przy datach Pinkasu w poczcie rabinów ślesińskich zostaje ćwierćwiecze pustki. Przeciw — że Pinkas jest źródłem żydowskim i miejscowym. ❓ Nie wykluczamy też, że chodzi o dwie osoby tego nazwiska: w zarządzie gminy z 1931 r. zasiada Wolf Festenberg, rodzina była więc w Ślesinie obecna i po śmierci rabina.

⭐⭐ A oto rzecz najmocniejsza: po jego śmierci Ślesin już nigdy nie wybrał rabina. Ogłoszono wybory i zgłoszono kilku kandydatów — wśród nich Nuchema Dobrzyńskiego z Koła i Pinchasa Arona Dajcza ze Zduńskiej Woli — ale do elekcji nie doszło i gmina ślesińska przez cały okres międzywojenny pozostała bez rabina²². Dwadzieścia lat życia religijnego małej gminy bez własnego duchownego to fakt, który tłumaczy więcej niż jedna statystyka: gmina liczyła wtedy trzysta osób i najwyraźniej nie było jej stać — albo nie potrafiła się porozumieć — by utrzymać rabina.

⭐ Obsadę pozostałych urzędów gminnych znamy imiennie²²: rzezakiem był Fałek Szattan, sekretarzem Icek Auerbach, grabarzami Mordka Blajch i drugi, którego nazwisko jest w naszej kopii nieczytelne; płaczkami były ich żony — Jetta Blajn i Hinda Rygel.

29.3a. ⭐⭐⭐ Kto rządził gminą — składy zarządu 1924–1936

Ten podrozdział jest nowy i opiera się w całości na jednym źródle: Gołdyn przytacza pełne składy władz ślesińskiej gminy wyznaniowej, zaczerpnięte z opracowania zbiorowego o gminach żydowskich pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza²². Dla rozdziału, w którym dotąd mieliśmy osiem nazwisk z ogłoszeń prasowych, jest to skokowa zmiana skali.

Do 1924 r. — dozorcy bóżniczy. Fałek Szattan (przewodniczący), Dawid Mendlewicz, Dawid Ajman, Mojsze Lejba Majranc.

Po wyborach 1924 r. Majranca zastąpił Josek Karo. Przewodniczącym od 10 listopada 1925 r. był Fałek Szattan, którego następnie zastąpił Dawid Mendlowicz.

Wybory 20 maja 1931 r. zdominowali ortodoksi, część startując pod szyldem Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem; zgłoszono też jedną kompromisową „Zjednoczoną Listę Ortodoksyjną”. Zarząd: Aron Icek Korek (przewodniczący, BBWR), Josek Karo (ortodoks), Icek Auerbach (BBWR), Wolf Festenberg (ortodoks), Dawid Mendlowicz (ortodoks), Wolf Lejb Kaufman (BBWR), Rafał Ajman (BBWR), Mojsie Rachwalski (ortodoks). Zastępcy: Icek Grabiński, Mojsie Tylbeberg, Manes Ajman, Jakub Trenkel, Lejb Kleczewski, Fałek Szattan, Abram Cadek, Mordka Blajch.

Wybory 1936 r. przeszły już na jednej liście ortodoksyjnej. Zarząd: Dawid Mendlewicz, Josek Karo (przewodniczący wybrany 13 sierpnia 1936 r.), Icek Grabiński, Rafał Ajman, Abram Heliszkowski, Szmul Josek Ajman, Szmul Dawid Boas, Dawid Fogel. Zastępcy: Bajnisz Ajman, Lejb Wolf Kaufman, Abram Alje Cadek, Fałek Szattan, Mojesze Rachwalski, Mendel Berendt, Majer Lajbuś Zabużyński.

⚠️ Dwa zastrzeżenia do tej listy. Po pierwsze, pisownia nazwisk waha się w obrębie samego źródła — ten sam człowiek występuje raz jako Mendlewicz, raz jako Mendlowicz, a Heliszkowski pojawia się też jako Heliczkowski; podobnie Mojsie i Mojesze. Po drugie, listy te odczytaliśmy z kopii, a nie z autopsji druku — przed wprowadzeniem tych nazwisk do indeksu trzeba je sprawdzić w egzemplarzu papierowym.

⭐ Co z tej listy wynika poza nazwiskami. Widać trzon gminy trwający ćwierć wieku: Szattan, Mendlewicz i Ajmanowie są we władzach od czasów przed 1924 r. aż po rok 1936. Widać też jedyny w tych dziejach spór polityczny, o którym cokolwiek wiemy: w 1931 r. gmina dzieli się na ortodoksów i listę prorządową, a w 1936 r. podział znika i zostaje jedna lista ortodoksyjna. ⭐⭐ I widać wreszcie zbieżność z nazwiskami, które wyłowiliśmy z prasy (29.6): Dawid Ajman, Dawid Mendlewicz i Abram Szwalbe, ukarani w 1923 r. za nieposiadanie cennika, to ci sami ludzie, którzy zasiadali w dozorze bóżniczym.

29.4. Synagoga — największa luka tego rozdziału

Luka jest w tym rozdziale duża i trzeba ją postawić uczciwie. Nie zaczyna się jednak od zera: początek ślesińskiej bożnicy znamy co do miesiąca, ulicy i fundatora — i to ze źródła ogłoszonego drukiem jeszcze w epoce.

⭐⭐⭐ Zażalenie proboszcza na dziedzica, 29 listopada 1810 roku. Prymas Ignacy Raczyński wydał w Warszawie w 1816 roku Sześcioletnią Korrespondencyą Władz Duchownych z Rządem Świeckim Xięstwa Warszawskiego — zbiór akt swojej kancelarii. Część gnieźnieńską zamyka w nim „Podanie do Protokułu zażalenia Plebana w Ślesinie przeciw Dziedzicowi tegoż Miasteczka", złożone przez proboszcza ks. Antoniego Płonkowskiego. Pierwsze zdanie zeznania jest dla tego podrozdziału ważniejsze niż cała jego dalsza, awanturnicza treść:

„W Miasteczku Ślesinie WJPan Stanisław Walknowski Dziedzic wspomnionego Miasteczka i Kościoła Parafialnego tamże Kollator, Religią Katolicką wyznaiący, darowawszy Żydom swóy stoiący w Ulicy Warszawskiey dom o dwa staia od Kościoła odległy, aby był przerobiony na Bożnicę Żydowską, przed trzema tygodniami w dzień Niedzielny po Nabożeństwie Parafialnym przyszedł do mnie W. Dziedzic i Kollator do Zakrystyi…"³⁰

⇒ Data, fundator, ulica i odległość — cztery rzeczy naraz. Poświęcenie wypadło „przed trzema tygodniami" przed złożeniem zeznania, a więc na początku listopada 1810 roku; budynkiem był dom samego dziedzica przy ulicy Warszawskiej, „o dwa staja" od kościoła — a staje to miara około stu kroków, czyli dwieście–dwieście pięćdziesiąt metrów.

⭐⭐ I zdanie, które mówi, co było przedtem:

„Nie było nigdy przedtem Bożnicy Publiczney w Ślesinie, tylko w Domu prywatnym Żydzi odbywali swe Modlitwy, i Śluby brali."³⁰

⇒ To jedyne znane nam świadectwo o życiu religijnym ślesińskich Żydów przed bożnicą: modlitwa i śluby w domu prywatnym.

Reszta zeznania jest sceną rzadkiej żywości — i mówi o miasteczku tyle, co o samym budynku. Dziedzic przyszedł po proboszcza do zakrystii: „Póydź ze mną Xięże do Bożnicy Żydowskiey, ponieważ dziś będzie iey poświęcenie", a gdy ten odmówił — „przyślę po ciebie Xięże Mieszczan, i każę cię gwałtem zaprowadzić". ⭐⭐ Mieszczanie ślesińscy odmówili dziedzicowi posłuszeństwa: „gdy Mieszczanie na rozkaz iego nie chcieli póyść po mnie, przysłał więc naprzód Żydów, a potem powóz po mnie". Proboszcz nie pojechał i tego samego dnia usłyszał publicznie, „iż iestem bigot, że mnie zrzuci z Plebanii"; dziedzic poszedł do bożnicy sam, ubrany w mundur, i miał tam mowę, „nazywaiąc Bożnicę Świątynią, i że poświęcenie iey wszystko iest iedno, co i Kościołów"³⁰. ⚠️ Odpowiedzi Walknowskiego ani decyzji konsystorza zbiór nie przynosi — sprawa urywa się na zeznaniu.

⚠️ Dwa zastrzeżenia do daty. Rok podajemy za samym zbiorem i za indeksem Arcybiskupów gnieźnieńskich Korytkowskiego, który datuje sprawę na 1810; literatura o bramie triumfalnej przesuwa poświęcenie bożnicy na rok 1809³⁰. Dnia dziennego — 29 listopada — nie cytujemy jako pewnego, dopóki nie obejrzymy skanu³⁰.

⭐⭐ Dwa lata później gmina występuje już jako podmiot pod własną nazwą. W wykazie akcesów do Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego, ogłoszonym 16 sierpnia 1812 roku, Ślesin figuruje dwa razy, osobnymi aktami: pod pozycją 24 „Synagoga miasta Ślesina", pod pozycją 27 „Burmistrz i Ławnicy miasta Ślesina"³¹. ⇒ To najstarsza znana nam wzmianka o zorganizowanej gminie żydowskiej w Ślesinie i pierwszy dokument, w którym słowo „synagoga" odnosi się do tego miasteczka — o pokolenie starszy od wszystkiego, co w tym podrozdziale następuje. ➡️ O tym, co akces z 1812 roku znaczy dla ślesińskiej legendy napoleońskiej, zob. dział Historia Ślesina, 2.19.

Czego mimo to nie wiemy — i to jest właśnie ta luka. Nie wiemy, jak ten dom wyglądał, jak długo służył i czy budynek, który stał jako synagoga w międzywojniu, był tym samym domem. Nowszych wzmianek o żydowskim budynku kultu w Ślesinie jest niewiele. Najczęściej powtarzane to jedno zdanie z lokalnego portalu, opisującego przełom XIX i XX w.: „Swoją świątynię mieli w Ślesinie wyznawcy judaizmu”⁸ — bez przypisu i bez daty budowy, lokalizacji, materiału i losów budynku. W Wirtualnym Sztetlu dział „Synagogi, domy modlitwy, mykwy” dla Ślesina jest pusty — link w menu prowadzi nie do artykułu, lecz do formularza dopisania treści; tak samo puste są tam działy „Gmina żydowska”, „Demografia”, „Organizacje i instytucje społeczne”, „Oświata i kultura”, „Handel, przemysł, usługi” i „Listy nazwisk”. W Wikipedii hasła „Synagoga w Ślesinie” nie ma⁸.

❓ Dla porównania: w sąsiednim Skulsku synagoga z mykwą i domem rabina stała przy ulicy Konińskiej i wiemy nawet, kiedy ją zniszczono. Dla Ślesina mamy ulicę pierwszej bożnicy z 1810 roku i adresy budynków gminnych z międzywojnia (niżej) — ale ani jednego opisu samego budynku synagogi. To zadanie terenowe i archiwalne tego rozdziału — akta miasta Ślesina z międzywojnia (budżety, gospodarka miejska, korespondencja) powinny wymieniać budynek gminy wyznaniowej choćby przy okazji podatku albo remontu.

⭐⭐ Co gmina miała — i pierwszy trop do daty synagogi

Mykwa ślesińska jest opisana — z aktowej ankiety przytoczonej przez Gołdyna²².

Majątek gminy składał się z synagogi, łaźni rytualnej i domu mieszkalnego; przy budynku gminnym działał cheder, czyli szkoła elementarna, a na cmentarzu stał dom przedpogrzebowy²². ⭐ Trzy z tych pięciu obiektów — mykwa, cheder i dom przedpogrzebowy — w naszym rozdziale dotąd w ogóle nie występowały.

⭐⭐⭐ A teraz adresy — pierwsze, jakie w tym rozdziale padają. To samo wyliczenie majątku gminnego przytacza Elwira Jeglińska, i przytacza je z lokalizacjami²⁹:

„W skład infrastruktury gminy żydowskiej w Ślesinie wchodziło kilka budynków położonych głównie w okolicach ślesińskiego rynku: synagoga, rytualna łaźnia, dom mieszkalny, dom noclegowy oraz mieszkanie rabina przy ul. Sadowej, bet hamidrasz przy pl. Konstytucji (obecnie pl. Wolności), cmentarz we wsi Różopole wraz z domem dla stróża. W rynku znajdował się także cheder."

⇒ Z jednego zdania przybywa nam cztery rzeczy, których dotąd nie było: dom noclegowy dla wędrowców, bet ha-midrasz — dom nauki, osobny od synagogi — dom stróża przy cmentarzu w Różopolu oraz trzy adresy: ul. Sadowa (mieszkanie rabina), plac Konstytucji, dziś plac Wolności (bet ha-midrasz) i rynek (cheder). ⭐⭐ Najważniejsze jest jednak zdanie ramowe: budynki gminy stały „głównie w okolicach ślesińskiego rynku". To pierwsza wskazówka, gdzie szukać miejsca po synagodze — dotąd nie mieliśmy nawet tyle.

Sama łaźnia doczekała się opisu urzędowego, który przytaczamy dosłownie²²:

„Łaźnia żydowska (mykwa) posiada 2 wanny, czynna jest raz w tygodniu i korzysta z takowej co tydzień 20 osób, obsługa — prywatna, utrzymywana z funduszów ogółu gminy żydowskiej, założona została jednocześnie z pobudowaniem bożnicy."

⭐⭐⭐ Ostatnie słowa tego zdania są dla nas ważniejsze niż cała reszta opisu. „Założona została jednocześnie z pobudowaniem bożnicy" znaczy, że data mykwy i data synagogi to ta sama data — a więc każdy dokument, który datuje jeden z tych obiektów, datuje zarazem drugi. Jest to pierwszy konkretny trop do luki, którą ten podrozdział opisuje: szukać należy nie osobno synagogi i osobno łaźni, lecz jednego aktu fundacyjnego albo jednej pozycji w inwentarzu gminnym. ⭐⭐ A jeśli chodzi o tę pierwszą bożnicę — tę z daru dziedzica — to i mykwa ślesińska sięga roku 1810. ⚠️ Jeśli natomiast międzywojenna ankieta opisuje budynek późniejszy, data łaźni idzie za nim, nie za rokiem 1810; rozstrzygnąć tego nie umiemy.

⭐ Sama liczba też coś mówi: dwie wanny, jeden dzień w tygodniu, dwadzieścia osób — to miara gminy liczącej wtedy około trzystu ludzi, z których korzystała z mykwy przede wszystkim część kobiet. Gołdyn przytacza ten opis w rozdziale o zdrowiu, bo mykwa była w międzywojennym Ślesinie jedynym zakładem kąpielowym w miasteczku²²; mieszkańcy miasta mieli poza nią do dyspozycji dwóch felczerów i jedną aptekę.

⭐ Gdzie mieszkali

Topografię żydowskiego Ślesina znamy dziś z dwóch relacji zebranych przez Jolantę Kmieć. Żydzi mieszkali przy ulicach Kościelnej, Kleczewskiej i Napoleona, a kilka domów stało także przy Żwirki i Wigury²⁴. ⭐⭐ Do tego dochodzi teraz jeden dom wskazany palcem: Jeglińska publikuje zdjęcie ulicy Konińskiej — „drugi dom po lewej należał do rodziny Ajmanów" — i podaje, że ulica Konińska została później przemianowana na Żwirki i Wigury²⁹. ⇒ Dwie nazwy z relacji informatorów Kmieć to więc ta sama ulica w dwóch epokach, a dom najbogatszego chyba kupca żydowskiego w miasteczku da się dziś na niej wskazać. Pod koniec XVIII w. odnotowano w mieście szesnastu mieszkańców wyznania mojżeszowego²² — to najwcześniejsza znana nam liczba dla Ślesina, starsza o pokolenie od tabeli z 29.2.

⭐ Jedna nazwa z tej topografii dziś w Ślesinie nie istnieje: ulica Warszawska, przy której dziedzic dał Żydom dom na bożnicę w 1810 roku³⁰. Zażalenie proboszcza zawęża poszukiwania samo: „o dwa staja od Kościoła", a więc w promieniu dwustu kilkudziesięciu metrów od świątyni. ⚠️ Nazwa sugeruje wylot ku traktowi warszawskiemu, czyli wschodnią stronę miasteczka — ale dopóki nie znajdziemy planu Ślesina z epoki albo księgi hipotecznej, jest to domysł, nie ustalenie.

⚠️ Los budynku znamy tylko z jednego zdania — i jest ono kategoryczne. Synagoga i biblioteka ślesińska spłonęły, podpalone przez Niemców, a z książek robiono ogniska²³. ⇒ Pytanie „czy budynek istnieje" z listy w 29.10 należy więc uznać za rozstrzygnięte przecząco, choć ani daty, ani lokalizacji to zdanie nie podaje.

29.5. Cmentarz w Różopolu

Lokalizacja jest zgodna we wszystkich źródłach: cmentarz leży poza miastem, w granicach wsi Różopole, przy dzisiejszej ul. Tulipanowej, po południowej stronie drogi ze Ślesina do Wąsoszy, na zalesionym wzgórzu nad Jeziorem Mikorzyńskim⁹.

Karta Wirtualnego Sztetla podaje: „Data założenia: po 1800 · Groby ofiar Zagłady: Nie · Obszar: 0,9 ha · Czynny: Nie”, a w opisie — że cmentarz służył gminie żydowskiej w Ślesinie, powstał w XIX w. i „uległ niemal całkowitej dewastacji podczas okupacji niemieckiej”. Zachowały się na nim tylko pojedyncze obudowy grobów oraz ruiny budynku, mieszczącego prawdopodobnie ohel, a także głaz z metalową tabliczką: „Cmentarz żydowski. Teren prawnie chroniony. Uszanuj miejsce spoczynku zmarłych”⁹.

Wikipedia formułuje to twardziej: „Do tej pory nie zachowała się na nim żadna macewa. Cmentarz nie jest restytuowalny” — powołując się na Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce Przemysława Burcharda⁹.

⭐⭐ Najbogatszy opis daje jednak dokument, którego nie ma nigdzie w popularnym obiegu: karta inwentaryzacyjna US Commission No. POCE000700, wypełniona we wrześniu 1992 r. przez Łucję Pawlicką-Nowak z Konina — badaczkę ośrodka zagłady w Chełmnie nad Nerem — po wizji lokalnej i rozmowach z mieszkańcami (m.in. ze Zdzisławą Rodzińską ze Ślesina)¹⁰. Wynikają z niej trzy rzeczy, których nie podaje żadne inne źródło:

1. Macewy były piaskowcowe — „jak mówią ludzie, nagrobki były z piaskowca”. To tłumaczy ich całkowity brak: piaskowiec rozbierano i przerabiano na materiał budowlany.

2. ⭐ Ostatni żydowski pochówek odbył się w 1940 roku. To jedna z najmocniejszych dat całego rozdziału — znaczy bowiem, że wywózka (29.8) nie objęła miasteczka w ciągu jednego dnia i że jeszcze w roku wysiedlenia ktoś w Ślesinie chował swoich zmarłych po żydowsku.

3. Teren należy dziś do gminy; w latach 50. XX w. służył jako wysypisko śmieci, potem został zalesiony. Karta nie odnotowuje żadnych znanych mogił zbiorowych.

Stan dzisiejszy opisuje dokumentalista Krzysztof Bielawski w serwisie poświęconym cmentarzom żydowskim, cytując relację korespondenta: „Cmentarz jest w stanie zupełnie opłakanym — śmietnisko wokół i w ohelu, pełno plastików i innych śmieci między drzewami gęsto porastającymi teren nekropolii”. Redakcja tego serwisu dopisuje apel, który przedrukowujemy, bo dotyczy wprost naszych czytelników: „Poszukujemy wszelkich informacji o Żydach ze Ślesina i ich nekropolii. Czekamy też na relacje osób, które pamiętają ten cmentarz z okresu przed II wojną światową”¹¹.

❓ Nie znaleziono żadnej inwentaryzacji nagrobnej cmentarza ślesińskiego — ani w rejestrze pochówków JewishGen, ani gdzie indziej. Wobec całkowitego braku macew ta luka raczej nie da się już zapełnić.

⭐⭐ Jak wyglądał pogrzeb — relacja polskiego sąsiada

Skoro z cmentarza nie został ani jeden nagrobek, tym cenniejszy jest opis samego obrzędu. Gołdyn przytacza relację mieszkańca Ślesina, który jako kilkunastolatek był świadkiem żydowskiego pogrzebu²²:

„Byłem na pogrzebie Żydówki. Miałem wtedy może 15 lat. Nie chowali oni zwłok w trumnach, mieli do tego tzw. mary (nosze niesione na barkach). Rodzina nie płakała, od tego były specjalnie wynajmowane płaczki. Kobiety szły do mostu i od niego wracały do domu. Przed wejściem na cmentarz była szopa na podwyższeniu i tam kładło się ciało, później były modły. Niosąc nieboszczyka kręcili się wkoło. Deski były ustawione jedna w drugą na siedząco. Do grobu wrzucano pieniądze, piasek, skorupki."

⭐ Relacja ta dokłada do naszego opisu trzy rzeczy, których nie było w żadnym innym źródle. Po pierwsze — topografię obrzędu: kondukt szedł ze Ślesina przez most na przesmyku, a kobiety odprowadzały zmarłego tylko do mostu i stamtąd zawracały. Cmentarz leżał „za mostem nad przesmykiem jeziora"²², co zgadza się co do joty z lokalizacją w Różopolu opisaną wyżej. Po drugie — budynek: „szopa na podwyższeniu" przed wejściem to najpewniej ten sam obiekt, którego ruiny karta Wirtualnego Sztetla określa jako „prawdopodobnie ohel"; relacja świadka mówi raczej o domu przedpogrzebowym, wymienionym też w wykazie majątku gminy (29.4). Po trzecie — funkcje: płaczki, wymienione w tym opisie jako zawód, są w spisie urzędów gminnych imiennie (Jetta Blajn i Hinda Rygel, zob. 29.3).

⚠️ Jest to relacja postronnego obserwatora spisana po latach, nie opis halachiczny — i tak ją trzeba czytać. Szczegóły takie jak „deski ustawione jedna w drugą na siedząco" albo „wrzucano pieniądze" są zapamiętane, a nie zrozumiane; podajemy je tak, jak zostały zapisane, bez próby tłumaczenia obrzędu.

29.6. Jedno nazwisko z gazety, albo jak mało zostało

Żeby pokazać, jak cienka jest dziś warstwa pamięci o ślesińskich Żydach, warto przytoczyć to, co udało się wyłowić z pełnotekstowego przeszukania prasy. Z całego XIX i początku XX wieku mamy jedno imienne trafienie — i jest to notatka kronikarska o nieszczęśliwym wypadku. Gazeta Kaliska donosiła w sierpniu 1907 r.: „W osadzie Ślesin, w pow. konińskim, zmarła wskutek oparzeń ciała 40-letnia żydówka Ichejwa Buks”. Dwa tygodnie później ta sama gazeta powtórzyła notatkę, zapisując imię inaczej — Ichejna¹². ❓ Której formy imienia trzymać się w indeksie, rozstrzygnie dopiero akt zgonu w księgach okręgu bożniczego — rocznik 1907 leży poza tym, co dziś mamy, ale samo nazwisko Buks wchodzi już dziś do słownika nazwisk ślesińskich.

To jest cała prasowa obecność ślesińskich Żydów w prasie sprzed pierwszej wojny, jaką dotąd znaleźliśmy: jedno imię, w dwóch pisowniach, w notatce o śmierci od poparzeń.

⭐ Międzywojnie: ośmiu kupców z ogłoszeń i wykazów kar

Inaczej wygląda to w prasie powiatowej dwudziestolecia. Przegląd roczników 1921–1930 tygodnika „Głos Koniński" — organu Sejmiku Powiatowego w Koninie — dał kilkoro ślesińskich Żydów z imienia i nazwiska, a więc więcej niż całe stulecie wcześniejsze¹⁶ᵃ.

Najcenniejszy jest wykaz kar administracyjnych Starostwa Konińskiego za pierwszą połowę kwietnia 1923 roku, bo wymienia czterech ślesińskich kupców naraz — i podaje, za co ich ukarano¹⁶ᵃ:

„Za nieposiadanie cennika: […] Lewi Lajzera ze Ślesina na 50 000 marek, Ajmana Dawida ze Ślesina na 40 000 mk., Mendlewicza Dawida ze Ślesina na 25 000 mk. i Szwalbe Abrama ze Ślesina na 50 000 mk."

⭐ Wykaz ten nie jest tylko listą nazwisk — jest przekrojem przez ślesiński handel w dobie hiperinflacji. Obowiązek wywieszania cennika był narzędziem walki z drożyzną, a kary sypały się na sklepikarzy w całym powiecie; ci czterej to jedyni ukarani ze Ślesina. Wszystkie cztery nazwiska wracają siedem lat później w Księdze Adresowej Polski: Lewi L. w bławatach, Mendlewicz D. w skórach, Ajmanowie w spożywczym i zbożowym (dział „Dzieje Ślesina", 2.27a). ⭐ To pierwsze twarde potwierdzenie, że ci sami ludzie prowadzili te same interesy przez całe dwudziestolecie.

Reszta nazwisk wychodzi z ogłoszeń drobnych — z rubryki o unieważnieniu zgubionych dokumentów, która jest dla tego rozdziału kopalnią, bo trafia do niej każdy, kto zgubił książeczkę wojskową albo dowód¹⁶ᵃ: Manes Ajman (1923, zgubiona karta odroczenia wydana przez PKU w Koninie), Icek Szlama Auerbach (1923, dowód osobisty), Rafał Lemel Ajman (1928, karta powołania), Nusen-Chajm Oberfeld (1930, książeczka wojskowa wydana przez PKU Modlin).

⚠️ Trzy zastrzeżenia. Po pierwsze, żydowskość tych osób wnioskujemy z imion, nie z zapisu wyznania — gazeta wyznania nie podaje, a przy nazwiskach takich jak Lewi, Ajman, Auerbach czy Oberfeld wniosek jest bezpieczny, ale pozostaje wnioskiem. Po drugie, pisownia imion jest gazetowa i mogła zostać przekręcona już w redakcji, a potem jeszcze raz przez warstwę tekstową. Po trzecie, to jest przekrój przez mniej niż trzy piąte roczników — w przeszukanym korpusie znalazło się 294 numery z około 520 wydanych w latach 1921–1930¹⁶ᵃ.

⭐ Mimo to bilans jest wymowny. Osiem nazwisk z lat 1923–1930, wszystkie dające się związać z konkretną datą — Lewi, Ajman (trzej: Dawid, Manes, Rafał Lemel), Mendlewicz, Szwalbe, Auerbach, Oberfeld. Wraz z kilkunastoma nazwiskami z Księgi Adresowej (Bleich, Festenberg, Gross, Kaufman, Silberg, Weingot, Horch, Karo) tworzą one pierwszy zrąb imiennego spisu ślesińskich Żydów międzywojnia — dopóki nie odczytamy ksiąg okręgu bożniczego, to jest wszystko, co mamy.

⭐⭐ Szesnaście sklepów z branżami — spis z czerwca 1925 roku

Tytuł poprzedniego podrozdziału — „ośmiu kupców" — trzeba dziś podwoić. Gołdyn, pracując na sprawozdaniach ze stanu miasta, podaje imienny wykaz przedsiębiorstw żydowskich w Ślesinie z czerwca 1925 r. wraz z branżami²².

Skala. W czerwcu 1925 r. działały w Ślesinie 54 przedsiębiorstwa, z czego 20 — a więc 37 procent — w rękach żydowskich²². Przy udziale ludności żydowskiej wynoszącym wtedy niespełna piętnaście procent znaczy to, że Żydzi prowadzili w Ślesinie ponad dwa razy więcej firm, niż wynikałoby z ich liczebności.

Kto i czym handlował (zachowujemy pisownię imion za źródłem):

⚠️ Wykaz źródłowy jest dłuższy o sześć pozycji, których nazwisk nie da się w naszej kopii odczytać — dwa sklepy spożywczo-kolonialne, jeden z łokciowizną i galanterią, jeden spożywczo-galanteryjny, jeden żelazny i jeden z bławatami. Same branże są czytelne, nazwiska nie. Do uzupełnienia: sześć brakujących nazwisk kupieckich z wykazu z czerwca 1925 r. — z egzemplarza papierowego.

Poza spisem sklepów źródło wymienia jeszcze dwie osoby: Manes Ajman figuruje jako kupiec (to ten sam, który w 1923 r. ogłaszał w gazecie zgubę karty odroczenia, a w 1931 r. był zastępcą członka zarządu gminy), a Stefan Iwańczyk jako właściciel majątku Biskupie, liczącego 12 mórg²².

⭐⭐ Dwanaście lat wcześniej wyglądało to podobnie — i mamy podział branżowy. W 1913 r. w Ślesinie działały 22 sklepy, z czego 13 prowadzili Żydzi. Podział rynku był wyraźny: Polacy sprzedawali przede wszystkim „tzw. kolonialne", czyli artykuły spożywcze, Żydzi — towary łokciowe, budulec i żelazo²². ⇒ Zestawienie roku 1913 z rokiem 1925 pokazuje przesunięcie: w 1925 r. żydowskie sklepy spożywczo-kolonialne są już najliczniejszą grupą na liście. Granica branżowa, ostra przed pierwszą wojną, w międzywojniu się zaciera.

⭐ Ostatnie nazwisko do tej listy jest polityczne. W radzie miejskiej Ślesina wybranej w 1921 r. nie było ani jednego przedstawiciela narodowości żydowskiej; zmieniło się to dopiero po kilkunastu latach — w wyborach 1934 r. radnym został Szmul Dembołecki²². Jest to jedyne znane nam nazwisko ślesińskiego Żyda pełniącego funkcję publiczną poza własną gminą wyznaniową.

29.7. Międzywojnie: biblioteka syjonistyczna, teatr w jidysz

Z lat dwudziestych i trzydziestych mamy dwa konkrety i jeden ślad emigracyjny.

⭐ Pierwszy jest archiwalny i twardy: zachowała się jednostka „Syjonistyczna Biblioteka w Ślesinie powiat koniński, 1926” — trzydzieści cztery karty akt stowarzyszeniowych¹³. To dokument o tyle cenny, że akta rejestracyjne stowarzyszeń zawierają zwykle statut i imienny skład zarządu — czyli gotową listę nazwisk czynnych ślesińskich Żydów z połowy lat dwudziestych. Teczki tej jeszcze nie odczytaliśmy; jest pierwsza w kolejce.

⭐⭐⭐ Była jednak starsza o dziesięć lat — i znamy jej założyciela. Akta z 1926 r. to data rejestracji, nie data powstania. Elwira Jeglińska, korzystając z akt miasta Ślesina w archiwum konińskim, ustala, że ślesińska biblioteka żydowska działała najprawdopodobniej już od 1916 r., a założył ją Josef Beniamin Kaufmann, jawnie sympatyzujący z ideami syjonizmu²⁹. ⇒ Biblioteka wyprzedza więc o dekadę swoją własną teczkę stowarzyszeniową — i powstała pod okupacją niemiecką, nie w niepodległej Polsce.

⭐⭐ Jak duża była. Zestawienie z 1922 r. stawia ją w szeregu ze wszystkimi księgozbiorami miasteczka²⁹: biblioteka parafialna (istniejąca od 1917 r.) — 630 woluminów; biblioteka żydowska — 403; szkolna (od 1919 r.) — 260; miejska — 40. ⇒ Gmina licząca około trzystu osób utrzymywała drugi co do wielkości księgozbiór w Ślesinie, czterokrotnie większy niż ten, który prowadziło samo miasto. ⭐ Co więcej, w 1921 r. podniesiono pomysł, by biblioteka-czytelnia miejska — wobec braku lokalu — mieściła się w budynku biblioteki żydowskiej²⁹. Do tego, o ile wiemy, nie doszło; ale sam projekt mówi o sąsiedztwie tych dwóch światów więcej niż niejedno zdanie ogólne.

⭐ Czym ta biblioteka była w praktyce. Nie tylko wypożyczalnią: odbywały się w niej odczyty (jeden z nich o Talmudzie), wieczory pytań z pudełka — po żydowsku kestl-ovnt, gdzie uczestnicy wrzucali anonimowo nurtujące ich pytania, a potem dyskutowano je wspólnie — oraz obchody świąt, na przykład Purim połączony z odczytem i kolacją²⁹. Z nazwiska znamy dwóch ludzi, którzy tam mówili: Bursztyna, pracownika biblioteki, o którym w miasteczku mówiono, że pisze własne utwory, i Blumana, prelegenta, który poza tym uczył chłopców w chederze.

⭐⭐ A czytało się w Ślesinie nie tylko u siebie. Księga pamięci gminy konińskiej opisuje bibliotekę założoną w Koninie w 1901 r. — zaczęto od zbiórki książek po domach, dokupywano z Warszawy, prowadzono ją bez zezwolenia najpierw w pokoiku prywatnego mieszkania, potem w piwnicy, przy abonamencie dwudziestu kopiejek miesięcznie i wydawaniu książek we wtorki i piątki. O jej zasięgu księga pisze: „Z biblioteki korzystali także mieszkańcy okolicznych miasteczek: Rychwała, Tuliszkowa, Goliny, Ślesina, Kleczewa i Słupcy. Ponieważ biblioteka miała duży wybór także w innych językach, czytelnikami stawali się tam nawet mieszkańcy chrześcijańscy"²⁸. ⇒ Ślesin jest tu wymieniony z nazwy. Ślesińska biblioteka syjonistyczna z 1926 r. nie powstała więc na pustym miejscu: czytelnicy z miasteczka jeździli po książki do Konina już ćwierć wieku wcześniej.

Drugi konkret jest portalowy: Wirtualny Sztetl notuje, że w Ślesinie „toczyło się ożywione życie kulturalne, m.in. w międzywojniu działał amatorski zespół teatralny w języku jidysz”, a w latach 30. mieszkało tu „kilkadziesiąt rodzin żydowskich”⁵ ¹⁴.

Trzeci to trop, który dotąd wisiał w powietrzu — a teraz mamy jego rozwiązanie. Ten sam artykuł podawał, że „dzięki przedwojennej emigracji ocalały w Argentynie rodziny Kaufmanów i Bierów; wyszła tam też książka w języku hiszpańskim, poświęcona żydowskiemu Ślesinowi”¹⁴, ale tytułu, autora ani roku nie umieliśmy ustalić.

⭐⭐⭐ Książka ta nazywa się Ślesin: lo diferente y la identidad, wydano ją w Buenos Aires w 2008 r., a napisała ją HELLA KAUFMANN — ślesinianka, która w międzywojniu mieszkała tu jako dziecko, a po wojnie znalazła się w Argentynie²³. Obie autorki tomu etnograficznego z 2012 r. korzystają z niej jako ze źródła i cytują jej wspomnienia²² ²³. ⇒ Nazwisko z portalowego zdania („rodziny Kaufmanów") i autorka argentyńskiej książki to ta sama rodzina, a sama książka jest odtąd opisana bibliograficznie.

⭐⭐⭐ A teraz wiemy, kim ona była przed zamążpójściem — i że teatr ślesiński ma autorkę. Hella Kaufmann urodziła się jako Chaja Ajmanówna, córka ślesińskiego kupca zbożowego Dawida Ajmana, jedno z jego dziesięciorga dzieci²⁹. Jej młodsza siostra, Hinde (Henia) Ajmanówna, urodzona w Ślesinie 20 września 1906 r., prowadziła w latach 1920–1926 po polsku dziennik — dwieście sześćdziesiąt pięć kart rękopisu, zachowany w rodzinie w Izraelu. Elwira Jeglińska, która go opracowała, nazywa go wprost świadectwem unikatowym dla Ślesina²⁹.

⭐⭐ I to właśnie ona pisała dla ślesińskiego teatru. Dotąd o teatrze w jidysz wiedzieliśmy jedno zdanie z portalu — że działał. Dziś wiadomo więcej: Henia Ajmanówna napisała w jidysz między 1927 a 1933 r. dwie sztuki, Beilkes Jugend i Haintike Kinder, podpisywała je panieńskim nazwiskiem i sama w ślesińskim teatrze występowała; w archiwum rodzinnym zachowała się nawet urzędowa zgoda na publiczne przedstawianie jej dramatu²⁹. ⇒ „Amatorski zespół teatralny w języku jidysz" przestaje być formułką: ma repertuar, ma autorkę i ma aktorkę.

Jej dalsze losy są już losami emigracji. W 1930 r. wyszła za Samuela Dębołęckiego z Piotrkowa Kujawskiego i wyjechała z nim do Argentyny; w Ślesinie urodziła się jeszcze ich starsza córka. W 1959 r. rodzina przeniosła się do Izraela. Tam Henia wydała trzy książki w jidysz, a wśród nich — co dla nas najważniejsze — tom Schpliters fun tzaitn („Okruchy czasu", 1981), poświęcony w całości ślesińskiemu okresowi jej życia i oparty częściowo na dzienniku²⁹. Zmarła w Izraelu 26 maja 2002 r.

⚠️ Jedna rozbieżność bibliograficzna, której nie rozstrzygamy. Jolanta Kmieć podaje książkę siostry jako Ślesin: lo diferente y la identidad, Buenos Aires 2008; Jeglińska cytuje ją jako Lo diferente y la identidad, Buenos Aires 2003 — bez członu „Ślesin" w tytule i pięć lat wcześniej²³ ²⁹. Może chodzić o dwa wydania albo o dwa zapisy tej samej pozycji. Do rozstrzygnięcia przy zdobyciu egzemplarza.

⭐ Kaufmann zostawiła też wiersz, przytoczony w całości przez Jolantę Kmieć²³ — cztery linijki o polu zboża pod słońcem, kąkolach i polnych konikach. Że ocalała ze Ślesina kobieta pisała po latach w Buenos Aires wiersz o wielkopolskim ściernisku, jest komentarzem, którego nie trzeba dopisywać.

29.7a. ⭐⭐ Kuchnia żydowska na ślesińskich stołach

Jest jeden rodzaj śladu, który przetrwał zagładę gminy lepiej niż budynki i lepiej niż dokumenty: przepisy. Poświęciła im osobne studium Jolanta Kmieć, opisując obszar, który nazywa wspólnie „kuchnią ochweśnicką" i który obejmuje gminę Ślesin razem z gminą Skulsk²⁴.

⭐ Punktem wyjścia jest paradoks. Obie społeczności nie jadały wspólnych posiłków: Żydzi nie zapraszali chrześcijan do stołu, nie zapraszano się nawzajem na wesela. A mimo to potrawy przechodziły — i autorka wskazuje konkretną drogę. Były nią polskie służące i pomoce domowe, zatrudniane w żydowskich domach do prac zakazanych w szabas. Po latach służby kobiety te przenosiły poznane dania do własnych gospodarstw, ale nie przyznawały się, gdzie się ich nauczyły — bo kuchnia żydowska „kojarzyła się z czosnkiem i cebulą"²⁴.

Co przeszło. ⭐ Najwyżej w tej hierarchii stała kaczka z morelami i czosnkiem — „synonim luksusu", danie, które w obu społecznościach pojawiało się po udanej transakcji handlowej, niezależnie od wyznania gospodarzy²⁴. Kmieć stawia przy tym tezę szerszą: dodawanie owoców do mięsa przyszło do tej okolicy z kuchni żydowskiej — kuchnia wielkopolska znała tylko żurawinę i ćwikłę, a te dwa dodatki Żydzi z kolei przejęli od miejscowych. ⚠️ Jest to jej wniosek, a nie ustalenie źródłowe; podajemy go jako wniosek.

Co nie przeszło i przejść nie mogło. Czarnina — zupa z krwi — i kaszanka pozostały daniami jednoznacznie nieżydowskimi, bo spożycie krwi jest w judaizmie zakazane²⁴. Granica kulinarna między sąsiadami przebiegała więc dokładnie tam, gdzie przebiegała granica religijna.

Co jedzono wspólnie. Śledzie z beczki kupowano w żydowskich sklepach, jadano co piątek, a w Wigilię obowiązkowo jako zupę. ⭐ Zalewę („wodę") z ogórków kiszonych można było dostać od żydowskiego sklepikarza za darmo — drobiazg, który mówi o codzienności tego sąsiedztwa więcej niż niejeden opis. Chleb smarowano różnie: katolicy smalcem, Żydzi faryną, czyli nierafinowaną mączką cukrową. Z wypieków przeszły do polskich domów rogaliki „marcińskie", których nadzienie — migdały, orzechy, arak, cytryna, czasem pomarańcze — autorka wywodzi ze starych przepisów żydowskich; w Ślesinie jadano je nie tylko jedenastego listopada. Weselne ciasta znane były pod nazwami z jidysz: biszkopty jako cuker lejkech, miodownik jako honek lejkech²⁴. ⭐ I jeden zwyczaj odwrócony względem polskiego: żydowskie przyjęcie weselne od tortu się ZACZYNAŁO, podczas gdy w katolickich domach Ślesina tort wjeżdża na stół przed północą.

⭐ Targ, czyli gdzie się to wszystko spotykało

Najciekawsze w tym studium nie jest jednak jedzenie, lecz topografia handlu. Targ w Ślesinie był podzielony²⁴:

„Targ w Ślesinie podzielony był na części. Sprzedaż zwierząt odbywała się na tzw. Osinach, nie zaś na rynku. Tam kobiety nie chodziły, był to świat męski, gdzie handel odbywał się na zasadzie targowania, zakończonego przybiciem sobie rąk."

Po dobitym targu siadano na „piwnych ławkach", a bogatsi kupcy po dużym zakupie szli do karczmy położonej obok rynku, w miejscu, gdzie dziś jest sygnalizacja świetlna²⁴. ⇒ Mamy więc nazwę miejsca (Osiny), regułę społeczną (targ zwierzęcy bez kobiet) i dwa punkty, które da się dziś wskazać palcem na planie miasteczka.

⚠️ Rozbieżność w obrębie jednego tomu. Elwira Jeglińska w tej samej książce lokuje ślesiński targ bydlęcy „przy obecnej przychodni"²⁵ — a więc gdzie indziej niż Kmieć, która mówi o Osinach. Obie autorki opierają się na relacjach miejscowych informatorów. ❓ Możliwe, że chodzi o dwa różne okresy albo o dwa różne targi (bydło osobno, drób i nierogacizna osobno); rozstrzygnąć może to tylko plan miasta albo akta targowiska.

⭐ Wynik negatywny, który jest tu ciekawszy od wyniku pozytywnego. Na jarmarkach grywali i Żydzi, i Polacy, ale — jak podkreśla autorka — w Ślesinie i okolicy NIE było ani zespołów klezmerskich, ani grajków żydowskich najmowanych na wesela²⁴, inaczej niż w pozostałych miasteczkach Wielkopolski wschodniej. Wspólny repertuar istniał: popularna była piosenka znana po polsku, w jidysz i po rosyjsku, którą „wszyscy mieszkańcy uznawali za swoją". Ale zawodowej muzyki żydowskiej tu nie było.

Z życia codziennego zostało jeszcze jedno: praktyka szabasowa, w której chrześcijanin wchodził do sklepu, brał towar sam, a płacił po szabasie²⁴. ⚠️ Autorka przytacza też obiegowe powiedzenia o Żydach, od łagodnego eufemizmu „pachnie czosnkiem" po zwroty wprost obelżywe. Przytaczamy tylko ten pierwszy i odnotowujemy istnienie pozostałych — ich powtarzanie niczego by tu nie wyjaśniło.

29.7b. ⭐⭐⭐ Jom Kipur na początku wieku: dwaj jeźdźcy ze Ślesina

Księga pamięci gminy konińskiej zawiera krótką notatkę J. L. Sarny, zatytułowaną Zamieszanie w Jom Kipur w Koninie. Ma jedenaście wierszy i jest w całości o Ślesinie. Przytaczamy ją w całości, bo skrócić się nie da²⁸:

„Jom Kipur na początku obecnego stulecia. Synagoga, bet ha-midrasz, chewra szas, wszystkie sztibłach są pełne. Ulice puste. Nagle wielki hałas: przyjechało konno dwóch Żydów. Przyjechali ze Ślesina, miasteczka koło Konina, gdzie polska ludność szykowała się urządzić pogrom na Żydach. Przyjechali po pomoc wojskową — i tę im dano. Stało się tak: Żyd kupił od chłopa dom, na dachu znajdował się wielki krzyż z ikoną. Biorąc dom w prawne posiadanie, Żyd naturalnie zdjął ikonę z dachu — to wywołało nastrój pogromowy."

⇒ Tyle wie świadek i tyle wiemy my. Zdarzenie da się umieścić z grubsza w pierwszym dziesięcioleciu XX wieku — „na początku obecnego stulecia" pisze autor wspomnienia ogłoszonego w 1968 r. Zapis jest konkretny w każdym szczególe, który dawał się sprawdzić z miejsca: dzień (Jom Kipur, gdy wszyscy są w synagodze), środek transportu (konno, bo to najszybszy sposób pokonania dwudziestu kilku kilometrów), adresat (garnizon w Koninie, jedyna władza, która mogła wtedy w miasteczku cokolwiek zrobić) i wynik (wojsko wysłano).

⚠️ Trzy rzeczy trzeba przy tym powiedzieć wprost. Po pierwsze, relacja nie wymienia ani jednego nazwiska — ani kupującego dom, ani sprzedającego chłopa, ani nikogo z tych, którzy się zbierali. Po drugie, nie wiemy, co się stało dalej: czy do pogromu doszło, czy sama wiadomość o nadjeżdżającym wojsku wystarczyła. Po trzecie, jest to wspomnienie spisane po sześćdziesięciu latach i tak je trzeba czytać. ⇒ Pokazujemy dokument i nie dopisujemy do niego wniosku; kto chce wiedzieć więcej, będzie musiał szukać w aktach policji kaliskiej.

⭐ Jedno warto jednak zestawić. Ten sam tom zapisuje, że „nasza okolica na szczęście uniknęła w latach 1918–1920 fali pogromów, która przeszła prawie przez całą Polskę", a pogromy, o których pamięta, wybuchały gdzie indziej i w latach trzydziestych — na jarmarku w Pyzdrach i w Zagórowie²⁸. ⇒ Ślesin z tej notatki jest więc w skali okolicy wyjątkiem, a nie regułą — i dlatego ta jedenastowierszowa notatka jest cenniejsza niż jej rozmiar.

29.7c. ⭐⭐⭐ Jak uczyły się dzieci — cheder, szkoła powszechna i nauczyciele z Łodzi

Dotąd w tym rozdziale nie było o nauce ani zdania — poza wzmianką, że przy budynku gminnym działał cheder. Dziennik Heni Ajmanówny i akta magistratu ślesińskiego, które przy okazji jego opracowania przejrzała Elwira Jeglińska²⁹, pozwalają ten obraz odbudować niemal krok po kroku. Jest to jedyny znany nam opis ślesińskiej szkoły widzianej od środka, i to oczami dziecka.

Najpierw cheder — osobno dla chłopców, osobno dla dziewcząt. Henia zaczęła naukę mając cztery albo pięć lat, u córki miejscowego rabina, w szkółce, którą sama nazywa chederem. Uczyła w niej cała rodzina, a podział obowiązków był prosty: ojciec uczył chłopców, córki — dziewczęta²⁹:

„Był to chajder, w którym uczyła rodzina suchotnicza, składająca się z ojca; (żona była garbatą) i trzech córek, z których jedna była zawsze chora, a dwie uczyły […]. Nasza nauka polegała na tym że gdyśmy przyszły to nam któraś z nauczycielek napisała linijkę w zeszycie u góry, a myśmy całą stronicę zapisały."

Potem mełamed umarł, wkrótce po nim jedna z córek, i dziewczynka zmieniała nauczycieli: uczył ją rabin „w bóżnicy na górze", starsza kobieta zasypiająca na lekcjach, wreszcie Chana, żona rabina Szlojme-Szimona — kobieta „bardzo kulturalnie wyrobiona", która uczyła dziewczęta niemieckiego i cytowała im Heinego²⁹. ❓ Czy Szlojme-Szimon był rabinem ślesińskim, nie wiemy — imienia tego nie ma w żadnym znanym nam poczcie rabinów Ślesina (29.3), a autorka zaznacza, że zna je z późniejszych wspomnień, nie z samego dziennika. Pytanie dopisujemy do listy otwartej.

⭐ Szkoła w sklepie. Najdłużej Henia uczyła się u pani Wajngot, u której było cztery uczennice, a „klasa" mieściła się w pokoju będącym jednocześnie sklepem: nauczycielka przerywała lekcję, żeby obsłużyć klienta²⁹. Ten jeden szczegół mówi o poziomie nauczania dziewcząt w małym miasteczku więcej niż jakakolwiek statystyka — i tłumaczy, dlaczego ta nauka była tak chaotyczna.

Potem szkoła „urzędowa" — i to, co się w niej stało. Około ósmego roku życia, czyli w 1914 r., Henię zapisano do ślesińskiej szkoły elementarnej. Zdaniem badaczy edukacji żydowskiej nie jest to przypadek: w rodzinach ortodoksyjnych łatwiej było posłać do szkoły świeckiej córkę niż syna, bo synowie mieli zostać w chederze²⁹. Początkowo dziewczęta były zachwycone — „całowały ręce nauczycielkom" z wdzięczności, że mogą się uczyć. Skończyło się tak²⁹:

„Raz przed przyjściem do klasy nauczycielki poszłyśmy całą klasą na górę […]. My żydówki tylko tyle zrozumiały z tego wszystkiego że kazała abyśmy opuściły szkołę i więcej nie przychodziły. Uważała że żydówki są głównymi winowajczyniami w tej sprawie, choć całkiem niesprawiedliwie."

⚠️ Za ucieczkę całej klasy na strych usunięto ze szkoły wyłącznie dziewczynki żydowskie. Autorka zwraca przy tym uwagę na rzecz, która tłumaczy pół tej sceny: uczennice nie zrozumiały nawet, o co są oskarżone — albo z powodu słabej znajomości polskiego, albo dlatego, że nauczycielka mówiła po rosyjsku, jak nakazywał ówczesny plan nauczania²⁹. Naukę w szkole państwowej Henia podsumowała jednym słowem: „marna".

A oto sama szkoła ślesińska, widziana z akt magistratu²⁹ — materiał, który wykracza poza wątek żydowski i dotyczy wszystkich dzieci w miasteczku:

⭐ Nauczyciele prywatni: Łódź, Litwa i letnisko. Po szkole państwowej Henia wróciła do nauki prywatnej, w grupkach trzy- i czteroosobowych, zmieniając nauczycieli co kilka miesięcy. Większość była biedna i uczeniem dorabiała: pani Wajngot prowadziła sklep, Zolek i pani Gucia Konwieser handlowali biżuterią, Bursztyn pracował w bibliotece żydowskiej, pani Maria i Terlecki uczyli w szkole państwowej²⁹. Byli wśród nich i Żydzi, i katolicy. ⭐ Przyjeżdżali głównie z Łodzi, a jedna z nauczycielek — z Litwy; jedną, jak zanotowała uczennica, ściągnęło do Ślesina letnisko. ⚠️ I jedno zdanie, które warto zapamiętać przy innych wątkach tego rozdziału: zdarzało się, że nauczyciel musiał nagle uciekać z miasteczka, bo groziło mu aresztowanie za agitację ślesińskiej młodzieży²⁹.

Najbarwniejsza z nich była pani Sala z Łodzi — nauczycielka „nowoczesna", ucząca między innymi etykiety, która powiesiła w pokoju lekcyjnym portrety księcia Józefa Poniatowskiego i Józefa Piłsudskiego. Dziewczęta odebrały to jako przymuszanie do polskości, a w miasteczku mówiono o niej, że „obcowała przeważnie z katolikami" i że jest asymilatorką²⁹. ⇒ Spór o asymilację, o którym w tym rozdziale wiemy dotąd tylko tyle, że gmina była ortodoksyjna, toczył się więc także w pokoju lekcyjnym, o portret na ścianie.

⭐⭐ Czego się uczyły. Zaczynało się od liter jidysz i treści religijnych, dochodziły polski i hebrajski, potem arytmetyka, geografia, niemiecki, literatura i stylistyka, a na żądanie samej uczennicy — logika i psychologia. W 1923 r. siedemnastolatka chciała uczyć się buchalterii, i to nie z zamiłowania, lecz jako sposobu na usamodzielnienie się. ⚠️ Dziewczęta miały jeden komplet podręczników na całą grupę; Henia przepisywała sobie treść i uczyła się na pamięć, bo książek nie wolno jej było trzymać w domu. Naukę przerwała ostatecznie w 1923 r. — po tym, jak nauczyciel, żonaty z narzeczoną i uwikłany w romanse z uczennicami, wyznał jej miłość.

⭐ Nie była w tym sama. Autorka podkreśla, że w naukę — choćby nieformalną i wyrywkową — włączonych było w Ślesinie więcej dziewcząt; z dziennika znamy ich imiona: Pola, Bronia, Rózia, Rutka²⁹. I jeszcze jeden drobiazg z pogranicza dwóch światów: część żydowskich uczennic upiekła swoim katolickim nauczycielom ciasto na gwiazdkę²⁹.

⭐⭐⭐ Dokąd to prowadziło. W 1925 r. dziewiętnastoletnia ślesinianka pojechała do Warszawy, zdała tam egzamin ze „świadomości syjonizmu" i miała dostać certyfikat emigracyjny, a potem pojechała do Konina po paszport — gdzie usłyszała, że bez pisemnej zgody rodziców potwierdzonej przez magistrat nie ma czego zaczynać²⁹. Rodzice zgody nie dali, rodzina z Koła przysłała list odradzający wyjazd, bracia byli przeciw. Uciekła więc z domu, żeby zarobić na własną samodzielność służbą — najpierw do Płocka, ostatecznie do Dobrzynia nad Wisłą — i po kilku dniach wróciła. ⇒ To jest pierwszy konkretny, datowany ślad ruchu syjonistycznego w Ślesinie poza samą nazwą biblioteki z 1926 r.: ktoś stąd realnie starał się o wyjazd do Palestyny, zdawał egzaminy i chodził po urzędy w Koninie.

29.8. Zagłada: wywózka 1940 i lasy konińskie

Przebieg, na którym zgadzają się wszystkie źródła, jest krótki i bezlitosny: ślesińscy Żydzi nie mieli getta u siebie. W 1940 r. wywieziono ich do dwóch wiejskich gett powiatu konińskiego — do Zagórowa i do Grodźca — i tam podzielili los tamtejszych skupisk¹⁵.

⚠️ Data wywózki jest sporna. Podajemy wszystkie wersje obok siebie; rok udaje się dziś rozstrzygnąć (niżej, „Czwarty głos”), dnia — nie.

Zbieżność dnia miesiąca (15) przy rozbieżności miesiąca (maj/lipiec) wygląda na błąd przepisania w jednym z tych dwóch źródeł, ale nie wiemy w którym. ❓ Do rozstrzygnięcia z niemieckich akt wysiedleńczych albo z relacji świadków. Przypominamy przy tym ustalenie z karty cmentarnej (29.5): ostatni żydowski pochówek w Różopolu miał miejsce w 1940 r.¹⁰ — co samo w sobie nie rozstrzyga miesiąca, ale zgadza się z obrazem gminy jeszcze funkcjonującej w Ślesinie w pierwszej połowie tego roku.

⭐⭐⭐ Dwie fale, nie jedna — ustalenia Jolanty Kmieć

Powyższy opis trzeba teraz uściślić, bo rozporządzamy studium opartym na relacjach dwojga ocalałych: pamiętniku Dawida Grabina (Grabińskiego), udostępnionym w archiwum Holocaustu przy College of Charleston, i na wspomnieniach Helli Kaufmann wydanych w Buenos Aires²³. Jolanta Kmieć rekonstruuje z nich przebieg, który jest bardziej złożony niż „jedna wywózka w 1940 roku”.

Pierwsza fala — maj/czerwiec 1940, do Zagórowa. Getto w Zagórowie utworzono 15 maja 1940 r., a pierwszymi jego mieszkańcami byli Żydzi ze Ślesina²³. Było to getto otwarte, bez murów; na rodzinę liczącą od pięciu do dziewięciu osób przypadał jeden pokój, później mieszkało w nim po kilkanaście osób.

Druga fala — lipiec 1940, do Grodźca. Tę część znamy z pamiętnika Grabina: ludzi zabrano wozami konnymi z ślesińskiego rynku i przewieziono do Grodźca²³. W styczniu 1941 r. wywieziono ich stamtąd koleją przez Łódź, przy czym rodziny rozdzielano; dalsza droga prowadziła na Lubelszczyznę, w Biłgorajskie, i do obozów zagłady.

Koniec getta zagórowskiego. W sierpniu 1941 r. ostatnią dużą grupę — około 450 osób, głównie mężczyzn — wywieziono do kopalni w Inowrocławiu. Resztę zabrano do października 1941 r. do lasów Kazimierza Biskupiego i zamordowano: zabijano tam gazem spalinowym albo rozstrzeliwano²³. ⇒ Zgadza się to z ustaleniami, które przedstawiamy niżej za opracowaniem muzealnym i za Yad Vashem, i dokłada do nich ogniwo inowrocławskie, którego dotąd nie mieliśmy.

⚠️⚠️ A teraz rozbieżność, i to wewnątrz jednej książki. W tym samym tomie Piotr Gołdyn zamyka swój artykuł zdaniem, które datuje wywózkę o rok później²²:

„Tak mniej więcej od strony formalnej i prawnej wyglądało funkcjonowanie gminy żydowskiej w Ślesinie. […] 15 marca 1941 r. Wtedy to ślesińskich Żydów wywieziono do getta. Nigdy już do miasteczka nie powrócili."

⇒ Mamy więc już trzy daty: 15 maja 1940 (Wirtualny Sztetl), 15 lipca 1940 (Pinkas) i 15 marca 1941 (Gołdyn) — wszystkie z tym samym dniem miesiąca, co samo w sobie każe podejrzewać, że jedna liczba wędruje przez odpisy. ⭐ Skłaniamy się ku roku 1940, i to z trzech powodów: Kmieć opiera się na relacjach ocalałych i podaje nie jedną datę, lecz cały przebieg z dwiema falami i z nazwami obu gett; jej ustalenia zgadzają się z datą utworzenia getta zagórowskiego; a karta cmentarna mówi o ostatnim pochówku w Różopolu w 1940 r. ⚠️ Nie rozstrzygamy jednak sprawy — Gołdyn pracował na aktach urzędowych i jego data może pochodzić z dokumentu, którego nie znamy.

⭐⭐⭐ Czwarty głos: hasło o Zagórowie

Dotąd spieraliśmy się o datę na trzech źródłach, z których żadne nie patrzy na sprawę od strony miejsca docelowego. Czwarty głos daje hasło o Zagórowie w tej samej encyklopedii, co hasło o Ślesinie — i jest ono ważne właśnie dlatego, że mówi nie o tym, kiedy ślesińscy Żydzi wyjechali, tylko kiedy przyjechali.

Hasło opisuje getto zagórowskie i wymienia z nazwy miasteczka, z których je zapełniono: wiosną 1940 r. Żydów zagórowskich spędzono do getta, „a w czerwcu i w lipcu dołączyli do nich Żydzi z Konina, Słupcy, Ślesina i Goliny" (t. I, s. 103)⁴ᵃ. Z tego jednego zdania wynikają trzy rzeczy.

Po pierwsze — Ślesin jest tu nazwany z imienia, w haśle o innym mieście i pióra innego autora niż hasło ślesińskie. To niezależne potwierdzenie kierunku wywózki, dotąd opartego na haśle o samym Ślesinie, na Wirtualnym Sztetlu i na opracowaniu muzealnym.

Po drugie — datowanie. Encyklopedia umieszcza napływ ślesinian do Zagórowa w czerwcu i lipcu 1940 roku. ⇒ To wyklucza marzec 1941 r.: jeżeli ślesińscy Żydzi byli w zagórowskim getcie latem 1940 r., nie mogli zostać wywiezieni z miasteczka dziewięć miesięcy później. ⭐ Data ta mieści się natomiast dokładnie między dwiema pozostałymi — po 15 maja (Wirtualny Sztetl, i zarazem dzień utworzenia getta u Kmieć), przed albo około 15 lipca (hasło ślesińskie) — i dobrze się składa z dwiema falami opisanymi przez Kmieć: getto założone w maju, napływ w czerwcu i lipcu. ⚠️ Nie znaczy to, że rok 1941 u Gołdyna jest po prostu pomyłką: mógł on datować jakieś późniejsze, osobne przesiedlenie albo los grupy, która w miasteczku została. Tego nie rozstrzygamy. Znaczy natomiast, że trzon ślesińskiej gminy opuścił miasteczko w 1940 roku, i to jest odtąd wersja, którą przyjmujemy.

Po trzecie — skala. Na początku 1941 r. w getcie zagórowskim przebywało około dwóch tysięcy Żydów, z czego tylko mniej więcej pięciuset pochodziło z samego Zagórowa⁴ᵃ. ⇒ Trzy czwarte mieszkańców getta stanowili wysiedleni z czterech wymienionych miasteczek. To pierwsza liczba, jaką mamy na to, w jak wielkim skupisku znaleźli się ślesinianie — i pierwsza miara tego, jak niewielką byli w nim cząstką.

⭐⭐ Co hasła sąsiednich miast potwierdzają z ustaleń Jolanty Kmieć

Dwa ogniwa, które dotąd mieliśmy wyłącznie od Jolanty Kmieć i z relacji dwojga ocalałych, powtarza teraz źródło od nich niezależne.

Kopalnie w Inowrocławiu. Kmieć podaje za relacjami: sierpień 1941 r., około czterystu pięćdziesięciu osób, głównie mężczyzn, do kopalni w Inowrocławiu²³. Hasło o Zagórowie mówi: pod koniec lata 1941 r. około czterystu pięćdziesięciu mężczyzn wysłano do pracy przymusowej w kopalniach soli w Inowrocławiu⁴ᵃ. ⇒ Ta sama liczba, ten sam czas, to samo miasto — a do tego doprecyzowanie, o jakie kopalnie chodziło. ⭐ Ten sam kierunek potwierdza hasło o Kleczewie: stamtąd również, po kilku miesiącach od wysiedlenia, grupy mężczyzn wywieziono do obozu pracy w Inowrocławiu⁴ᵃ. ⇒ Inowrocław nie był epizodem jednego transportu, lecz stałym punktem docelowym dla mężczyzn z gett powiatu konińskiego.

Droga przez Łódź na Lubelszczyznę. Z pamiętnika Dawida Grabina znamy styczeń 1941 r., kolej przez Łódź, rozdzielanie rodzin i Biłgorajskie²³. Hasło o Koninie podaje, że w marcu 1941 r. większość Żydów z Grodźca wysłano przez Łódź do Józefowa Biłgorajskiego pod Lublinem, gdzie w 1942 r. wymordowano ich w pobliskim lesie⁴ᵃ. ⇒ Trasa zgadza się co do ogniwa łódzkiego i co do celu — a cel jest tym cenniejszy, że Grabin nazywa tylko region, a encyklopedia miejscowość. ⚠️ Różnica dotyczy miesiąca: styczeń u Grabina, marzec w encyklopedii. Nie rozstrzygamy; transportów mogło być kilka, a Grabin pamięta ten, którym jechał sam.

Po wojnie — dla porównania. Do Ślesina wróciło pięciu mężczyzn i żaden nie został (niżej). W Koninie, największym mieście powiatu, było pod koniec 1945 r. czterdzieścioro sześcioro Żydów — dwudziestu czterech mężczyzn, piętnaście kobiet i siedmioro dzieci — na początku 1946 r. sześćdziesięcioro, a w 1965 r. dwoje; encyklopedia notuje, że mieszkania powracających były już zajęte, a nastawienie miejscowych wrogie⁴ᵃ. ⇒ Ślesin nie był więc pod tym względem wyjątkiem: nigdzie w tym powiecie życie żydowskie się nie odbudowało.

⭐⭐⭐ Piąty głos: relacje z Księgi pamięci gminy konińskiej

Wszystko powyżej opiera się na opracowaniach i na hasłach encyklopedycznych. Teraz dochodzą relacje ludzi, którzy tamtędy szli — z Księgi pamięci gminy konińskiej, wydanej w Tel Awiwie w 1968 r. Ślesin jest w niej wymieniony piętnaście razy, zawsze w cudzych wspomnieniach, i w czterech miejscach mówi coś, czego nie mieliśmy²⁸.

Ślesinianie byli ostrzeżeni. Rozdział o lipcowym wysiedleniu do Grodźca opisuje, jak wiadomość o akcji wyciekła z domu niemieckiego szefa powiatu w Koninie na dzień przed nią, i dodaje: „najliczniejsza część Żydów nie była na to przygotowana. Lepiej przygotowani byli za to Żydzi ze Skulska i Ślesina, którzy dostali tę samą wiadomość od rodziny Kotowskich". ⇒ Wiadomość obiegła więc miasteczka poziomo, od gminy do gminy, a nie tylko pionowo, przez Judenrat. ⚠️ Kim byli Kotowscy, relacja nie mówi; nazwisko należy do pierwszego szeregu gminy skulskiej.

Droga do Grodźca — i ksiądz na rynku. Ta sama relacja: dano ludziom od dziesięciu do trzydziestu minut na spakowanie, mieszkania natychmiast opieczętowano, a kolumnę poprowadzono szosą na Rychwał; około stu chłopskich wozów przewiozło chorych, starych i dzieci do punktu zbornego w Grodźcu, skąd żandarmeria rozdzieliła wysiedlonych po okolicznych wsiach. ⭐ I rzecz, której nie mieliśmy z żadnego polskiego źródła: grodziecki ksiądz rozdawał na rynku kawę, herbatę i mleko dla dzieci i chorych, do późnej nocy grzały się kotły, a on sam wezwał chłopów, żeby zakwaterowali wysiedlonych. Krótko przedtem stracił brata w obozie koncentracyjnym; aresztowano go po tej pomocy i wkrótce nadeszła wiadomość o jego śmierci. ⚠️ Nazwiska relacja nie podaje. ❓ Kto był proboszczem Grodźca w lipcu 1940 r. — do ustalenia.

Zagórów, kopalnia soli, sześć tygodni. Relacja krawca z Kleczewa, zatytułowana Zamordowani w lasach kazimierzowskich, prowadzi ślesinian drugą drogą: „W 1940 r. wywieziono Żydów do Zagórowa, razem z Żydami z pobliskich miast, jak Konin, Słupca, Ślesin i Golina. […] W Zagórowie nie utworzono getta — Żydów rozdzielono pomiędzy miejscową ludność, po kilka osób w jednej izbie. Cierpiano głód. […] Żydzi pracowali przy różnych czarnych robotach około dziesięciu miesięcy. Potem zabrano młodych mężczyzn do trzydziestego roku życia i wywieziono do obozu pracy Hohensalza (Inowrocław); pracowało się w kopalniach soli, przy budowie i układaniu szyn. Sześć tygodni później resztę Żydów w Zagórowie wywieziono do lasu i tam rozstrzelano". ⇒ To trzecie już, niezależne potwierdzenie ogniwa inowrocławskiego, a przy tym pierwsze, które podaje mechanizm i odstęp: selekcja do kopalni wyprzedziła masakrę o sześć tygodni, a mężczyzn zabierano nie z rodzinnych miasteczek, lecz z getta. ⚠️ Zarazem rozbieżność, której nie zacieramy: ta relacja prowadzi ślesinian do Zagórowa, rozdział o wysiedleniu konińskim — do Grodźca. Obie są z pierwszej ręki i obie mogą być prawdziwe: opracowanie muzealne przypisuje Ślesinowi oba getta.

Marzec 1941 i wybór. Świadek jadący transportem marcowym: „Ze stacji w Koninie wysłano nas do Łodzi. Kiedy przyjechaliśmy na ulicę Łąkową, było nas około sześciuset Żydów; razem z nami byli Żydzi ze Słupcy, Konina, Kleczewa, Skulska, Rychwała i Ślesina. […] Potem odbyła się selekcja: zdrowych mężczyzn zostawiono na miejscu, starszych mężczyzn, kobiety i dzieci wysłano dalej do Józefowa Biłgorajskiego". Inny dodaje, że przed odjazdem Niemcy kazali wybrać: Zagórów albo Józefów. ⇒ Trasa przez Łódź, którą znaliśmy z pamiętnika Dawida Grabina, jest tu potwierdzona z nazwą ulicy i z opisem selekcji; różnica miesiąca (styczeń u Grabina, marzec tutaj) zostaje nierozstrzygnięta — transportów mogło być kilka.

Mogiła. Icchak Leben, który po wojnie przyjechał do Konina szukać grobów, zapisał: „Ja i jeszcze inni Żydzi […] ustaliliśmy, że pochowani są tu Żydzi z Konina, Zagórowa, Goliny, Kleczewa, Skulska, Ślesina, Słupcy, Pyzdr, Grodźca, Rychwała — ponad siedem tysięcy". ⇒ Ślesin stoi w tej wyliczance z nazwy, a liczba „ponad siedem tysięcy" jest pierwszą, jaką mamy dla całego tego lasu.

Po wojnie — dwa ślady. Wyliczenie ocalałych, którzy zeszli się w Koninie, kończy zdanie: „Żydzi ze Ślesina też przyjechali do Konina. Rozejrzeliśmy się, co się stało z naszym miastem w ciągu pięciu lat wojny, i widząc, że dalej jako Żyd i wolny człowiek nie będziemy mogli w nim żyć, opuściliśmy je w listopadzie, w zimny jesienny dzień". ⇒ Ślesinianie, którzy wrócili, nie zostali także w Koninie. A 7 września 1947 r. w Monachium, w synagodze przy Möhlstrasse 43, odbyła się akademia żałobna za ofiary z Konina i okolicy; obecnych „z Konina, Rychwała, Goliny, Ślesina, Kleczewa, Słupcy i Koła — razem dziewięćdziesiąt trzy osoby". ⇒ To pierwszy znany nam ślad powojennej organizacji ziomkowskiej całego powiatu, ze Ślesinem wymienionym z nazwy. Po Ślesinie nie został nikt na miejscu — ale w obozie dla przesiedleńców w Bawarii ktoś jeszcze nazywał się ślesinianinem.

Jak to wyglądało w miasteczku

Kilka szczegółów z relacji świadków, bo bez nich zostają same daty²³.

Oznakowanie. W Ślesinie Żydzi nosili żółte gwiazdy na plecach i na piersi — w sąsiednim Kole były to białe opaski z niebieską gwiazdą Dawida, w Dąbiu gwiazdy z napisem „Jude". Gwiazdę Dawida malowano też na oknach domów żydowskich. Obowiązywał zakaz chodzenia po chodnikach: „musieli chodzić rynsztokami".

Przed wywiezieniem. Ślesińskich Żydów zebrano koło synagogi i kazano im na kolanach śpiewać ułożoną przez Niemców przyśpiewkę szydzącą z polskiego naczelnego wodza i wychwalającą Hitlera²³. Tekstu nie przytaczamy; jego treść była wyłącznie upokarzająca.

Po wojnie. Do Ślesina wróciło pięciu Żydów, mężczyzn²³. Żaden nie został.

⚠️ Dwie autorki, jedne wspomnienia, dwa wnioski

Rzecz, której nie wolno zatrzeć, bo jest uczciwsza niż każda z wersji osobno. Kmieć i Gołdyn czytają te same wspomnienia Helli Kaufmann — i wyciągają z nich przeciwne wnioski.

Kmieć kładzie nacisk na pomoc i solidarność: cała wieś Głębockie utrzymująca przez wojnę ukrywaną rodzinę, mleczarz ukrywany w Ostrowążu, konwertytka ze Sławęcina, śmierć Jana Pawlaczyka, który nie wydał wsi. Jej teza końcowa brzmi, że obraz biernych polskich sąsiadów do Ślesina nie pasuje²³.

Gołdyn z tych samych wspomnień wydobywa co innego. Hellę Kaufmann fascynowała procesja Bożego Ciała i ustrojone ulice, ale w czasie przemarszu drzwi i okna domów żydowskich były pozamykane lub pozasłaniane, a dzieciom żydowskim nie wolno było podglądać — sama wchodziła na poddasze i patrzyła przez okno. W zakończeniu Gołdyn pisze wprost, że według jej wspomnień większość stosunków polsko-żydowskich opierała się tylko na kontaktach handlowych i że zapamiętała ona strach przed Polakami, choć tej wrogości nie krytykowała, „tylko na swój sposób ją akceptowała"²².

⇒ Obie rzeczy są prawdziwe naraz i nie ma powodu wybierać między nimi. Codzienny dystans, granica przebiegająca przez ulicę i przez zamknięte okiennice — i, kiedy przyszło co do czego, cała wieś ryzykująca życie za jedną rodzinę. Rozdział, który podawałby tylko jedną z tych wersji, byłby nieprawdziwy.

Dalszy ciąg znamy z opracowania muzealnego (Kalendarium Chełmna Krzysztofa Gorczycy i Zdzisława Lorka), które przypisuje Ślesinowi oba getta i dwa miejsca kaźni¹⁶:

Pierwszą z tych akcji Yad Vashem datuje precyzyjniej i opisuje: 21 i 22 września 1941 r. pozostałych Żydów z getta zagórowskiego (⚠️ karta transportu z 22 września, na którą się powołujemy, mówi o 700–800 wywiezionych tym jednym transportem; spotykana w opracowaniach liczba 1500–1600 osób dla całej dwudniowej akcji wymaga potwierdzenia w źródle, którego dotąd nie wskazaliśmy) — „pierwszych Żydów powiatu konińskiego zamordowanych przez Langego” — zebrano z bagażami w domu ludowym w Zagórowie, załadowano na ciężarówki i wywieziono wprost do lasu w rejonie Wygody koło Kazimierza Biskupiego, oddalonego o jakieś trzydzieści pięć kilometrów. Sprawcą było SS-Sonderkommando Lange (SS-Obersturmführer Herbert Lange, gestapo poznańskie). Podstawą źródłową są akta Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Poznaniu, m.in. zeznanie złożone w 1945 r. przed Sądem w Koninie przez konińskiego weterynarza dr. Mieczysława Sękiewicza, naocznego świadka egzekucji nad dołami¹⁷.

⚠️ Nie znaleziono dowodu na to, że ślesińscy Żydzi trafili do Chełmna nad Nerem. Wszystkie znalezione źródła prowadzą do rozstrzelań w lasach koło Kazimierza Biskupiego i koło Niesłusza jesienią 1941 r., a nie do komór gazowych Kulmhof. Zbieżność jest inna i trzeba ją opisać dokładnie tak, jak wygląda: tą samą jednostką — Sonderkommando Lange — która mordowała w lasach konińskich we wrześniu–grudniu 1941 r., uruchomiono w grudniu 1941 r. ośrodek zagłady w Chełmnie¹⁸. Lokalny portal gminny potwierdza niezależnie kierunek: „Żydzi byli wywożeni i mordowani w lasach okolic Kazimierza Biskupiego”⁸.

⚠️ Informacja NIEPOTWIERDZONA — „obóz pracy przymusowej dla Żydów w Ślesinie”. Wikipedia podaje zdanie: „Podczas II wojny światowej w mieście znajdował się obóz pracy przymusowej dla Żydów” — bez przypisu do publikacji naukowej (odsyłacz prowadzi do wpisu blogowego). Nie znaleźliśmy tego obozu w żadnym opracowaniu ani wykazie. Do czasu potwierdzenia w wykazie obozów pracy przymusowej dla Żydów w Kraju Warty traktujemy tę informację jako niepotwierdzoną i nie budujemy na niej żadnego wniosku.¹⁹

Jeden ślad ratowania — również niepotwierdzony i również podany jako to, czym jest. Portal gminny pisze o wsi Głębockie: „jedna z rodzin mieszkających w tej wsi, Państwo Lewińscy, do końca II wojny światowej ryzykując własnym życiem w specjalnych tunelach w sąsiekach stodoły ukrywała czteroosobową rodzinę żydowską”²¹. ❓ Informacja z portalu lokalnego, bez przypisu; nie sprawdzono, czy Lewińscy mają tytuł Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.

⭐ Ci, którzy przeżyli, i ci, których ukrywano

Studium Jolanty Kmieć pozwala dopisać do tego jednego śladu kilka kolejnych — imiennych. Szerzej opisujemy je w dziale o wrześniu 1939 i okupacji; tutaj zbieramy je w jednym miejscu, bo to są ostatnie znane nazwiska ślesińskich Żydów²³:

⚠️ Wszystkie te zapisy pochodzą z relacji zebranych po siedemdziesięciu latach, część od świadków wymienionych w przypisach źródła z imienia. Podajemy nazwiska osób, których losy się dopełniły; nazwisk żyjących świadków i informatorów nie przytaczamy.

29.9. Źródło, które czeka: księgi ślesińskiego okręgu bożniczego

To najważniejszy podrozdział tego działu dla każdego, kto szuka ślesińskich przodków — i zarazem najbardziej zawstydzający dla nas.

Metryki żydowskie Ślesina prowadził okręg bożniczy Ślesin, którego akta stanu cywilnego tworzą w archiwum państwowym osobny zespół — Archiwum Państwowe w Poznaniu, Oddział w Koninie, zespół 54/846 „Akta stanu cywilnego Okręgu Bożniczego Ślesin”. Z tego zespołu mamy dziś w opracowaniu dwadzieścia pięć roczników: 1858–1867, 1878–1880, 1885–1887, 1890–1891, 1894–1898, 1901 i 1916²⁰. ⚠️ Ani jedna strona nie została jeszcze przeczytana. To najbardziej zaniedbany zasób ślesiński, jaki znamy.

Do tego dochodzą dwa mikrofilmy, które pokrywają czasy wcześniejsze niż cokolwiek w archiwum państwowym — katalog FamilySearch opisuje je jako „Matrykuła 1826–1867” gminy żydowskiej Ślesin:

⭐⭐⭐ Zestawmy to z materiałem opisanym w 29.1 (poszyty „ewangelicki i żydowski” z lat 1822–1825 w księgach parafii katolickiej i alegata tych roczników). Wychodzi z tego ciąg metrykalny ślesińskich Żydów praktycznie bez przerwy od lat dwudziestych XIX wieku po rok 1916 — a to znaczy, że dla tej społeczności da się odbudować pełne drzewa rodzin, pokolenie po pokoleniu, dokładnie tak, jak robimy to dla katolickich mieszkańców parafii. Nie potrzeba do tego żadnego nowego odkrycia archiwalnego: potrzeba przeczytania tego, co już leży na stole.

Praktyczna uwaga dla szukających: do 1826 r. najstarszych ślesińskich Żydów szukać należy w zespole ksiąg parafii rzymskokatolickiej, a nie w aktach żydowskiego okręgu bożniczego — ale ⭐ nie w poszycie katolickim, tylko w osobnej księdze „ewangelików i starozakonnych” z tego samego rocznika. Księga 1825 r. jest tego wzorcowym przykładem: ma wspólną numerację dla obu wyznań w obrębie każdego działu — akt urodzenia nr 1 należy do ewangelika, nr 2 do starozakonnego — więc Żydów i ewangelików trzeba czytać razem, a nie szukać osobnego ciągu żydowskiego. Zawiera trzydzieści dziewięć urodzeń, cztery śluby i siedemnaście zgonów, każdy dział zamknięty własnym skorowidzem.³³

29.10. Czego nie wiemy — lista otwarta

Żeby ten rozdział był uczciwy, musi się kończyć listą pytań, a nie konkluzją:

⭐⭐⭐ Kahał ślesiński prowadził własne księgi metrykalne już w 1825 r. — i mamy na to akt. W ślesińskim akcie małżeństwa z 4 listopada 1825 r. metrykę panny młodej, Nechle Szmalówny, córki Abrama i Sury Szmalów, wydano „z ksiąg Kahalnych Synagogi Ślesin”. Pan młody, Meier Taube, kawaler lat 23, cyrulik z Lubrańca, był synem Joynesa Meiera, już nieżyjącego, i Gittel Taube z Salinów; akt podpisało po hebrajsku czterech świadków, a wśród nich Salomon Kalmar, Żyd z Kleczewa.³⁴ ➡️ To przesuwa początek żydowskiej dokumentacji metrykalnej Ślesina o trzydzieści trzy lata przed najstarszy zachowany rocznik okręgu bożniczego (1858) i dowodzi, że gmina miała własną rejestrację wyznaniową równolegle do świeckiej — bo ten sam ślub jest zapisany dwa razy: w księdze kahalnej, której dziś nie znamy, i w świeckiej księdze „ewangelików i starozakonnych”, którą mamy.

1. Kiedy erygowano ślesiński okręg bożniczy i czy istnieją roczniki jego ksiąg sprzed 1858 oraz po 1916 — odpowiedzi może dostarczyć pełny inwentarz zespołu 54/846 i akta gminy starozakonnych z 1844 r.

2. Synagoga: data budowy, adres, materiał. ⭐ Trzy z tych pytań mają już trop: budynek spłonął, podpalony przez Niemców; mykwę „założono jednocześnie z pobudowaniem bożnicy", więc jedna data datuje oba obiekty; a budynki gminy stały „głównie w okolicach ślesińskiego rynku" — tam więc szukać (29.4).

3. Rok śmierci rabina Jakuba Dawida Festenberga (7 kwietnia którego roku?) oraz rozstrzygnięcie, czy Pinkas, przypisując mu lata 1924–1929, myli się, czy mówi o kimś innym (29.3).

4. Data wywózki — który dzień 1940 roku. ⭐ Rok jest już rozstrzygnięty: hasło o Zagórowie umieszcza napływ ślesinian do tamtejszego getta w czerwcu i lipcu 1940 r., co wyklucza datę marcową 1941 r. podaną przez Gołdyna (29.8). Otwarte zostaje, czy miasteczko opróżniono 15 maja, czy 15 lipca 1940 r. — i czy nie były to dwie osobne wywózki, jak wynika z ustaleń Jolanty Kmieć.

5. Czy w Ślesinie naprawdę był obóz pracy dla Żydów (29.8).

5a. Czy Ślesin obejmował zakaz osiedlania się Żydów z lat 1823–1862 — encyklopedia odnotowuje go przy Skulsku, Sompolnie, Kleczewie i Golinie, ale nie przy Ślesinie (29.2).

6. ~~Hiszpańskojęzyczna książka o żydowskim Ślesinie wydana w Argentynie~~ — ✔ zidentyfikowana: H. Kaufmann, Ślesin: lo diferente y la identidad, Buenos Aires 2008 (29.7). ⭐ Znamy już także autorkę z domu: Hella Kaufmann to Chaja Ajmanówna, córka ślesińskiego kupca Dawida Ajmana (29.7). Pozostaje zdobyć egzemplarz — i rozstrzygnąć, czy rok wydania to 2008, czy 2003, bo Elwira Jeglińska cytuje tę pozycję inaczej i bez członu „Ślesin" w tytule.

7. Imienna lista ofiar — dziś jej nie ma. Powstanie dopiero z odczytu ksiąg okręgu bożniczego zestawionego z bazami deportacyjnymi. ⭐ Punktem wyjścia jest odtąd spis władz gminy z lat 1924–1936 (29.3a) i wykaz kupców z 1925 r. (29.6) — razem około czterdziestu nazwisk z datami.

8. Ile zindeksowano rekordów ślesińskich w żydowskich bazach genealogicznych — sprawdzić pod wszystkimi wariantami nazwy: Ślesin, Slesin, Shleshin, שלעשין, Слесин.

9a. Kim byli Kotowscy, którzy w lipcu 1940 r. ostrzegli Żydów Skulska i Ślesina — i którędy wiadomość dotarła ze Skulska do Ślesina (29.8).

9b. Kto był proboszczem Grodźca w lipcu 1940 r., kiedy go aresztowano i gdzie zginął (29.8).

9c. Rok wyjazdu rabina ślesińskiego Jakuba Lewiego do Jerozolimy — 1841 czy 1853 (29.3), oraz czy R' Abraham Owed Festenberg, zięć rabina Simchy Hellera ze Ślesina, był krewnym rabina Jakuba Dawida Festenberga.

9d. Kiedy dokładnie doszło do zajść opisanych w notatce o Jom Kipur (29.7b) i czy mają ślad w aktach policji kaliskiej albo w „Gazecie Kaliskiej".

9e. Kim byli rabin Szlojme-Szimon i jego żona Chana, która uczyła ślesińskie dziewczęta niemieckiego i hebrajskiego około 1912–1915 r. — czy to rabin ślesiński, a jeśli tak, to jak go pogodzić z pocztem z 29.3 (29.7c).

9f. Kim był Josef Beniamin Kaufmann, założyciel ślesińskiej biblioteki żydowskiej z 1916 r., i czy to krewny Helli Kaufmann (29.7).

9g. Czy da się pozyskać dziennik Heni Ajmanówny z lat 1920–1926 (265 kart, po polsku) i jej jidyszowe „Okruchy czasu" z 1981 r. — kopie obu są w rękach rodziny w Izraelu i badaczki z Kalisza. To jedyne znane świadectwo osobiste mieszkanki żydowskiego Ślesina pisane na miejscu i na bieżąco (29.7, 29.7c).

9. Sześć nazwisk kupieckich urwanych w naszej kopii wykazu przedsiębiorstw z czerwca 1925 r. (29.6) oraz nazwisko drugiego grabarza gminy (29.3).

⭐ I jedna rzecz, którą możemy zrobić od razu: odpowiedzieć na apel redakcji serwisu dokumentującego cmentarze żydowskie (29.5). Cokolwiek ustalimy z ksiąg okręgu bożniczego, będzie dla tamtej strony pierwszym od lat nowym materiałem o Żydach ze Ślesina — a dla nas wymianą, która może przynieść relacje świadków, jakich sami nie zdobędziemy.

Przypisy

1. Podział roczników na poszyt katolicki i poszyt „ewangelicki i żydowski” odczytany ze spisu mikrofilmów metryk ślesińskich: FamilySearch, film 2090787, poz. 3–8 — „Akta urodzeń, małżeństw, zgonów 1822 (katolicki)”, „…1822 (ewangelicki i żydowski)”, „…1823 (katolicki, ewangelicki i żydowski, styczeń–kwiecień)”, „…1825 (ewangelicki i żydowski)”, „…1825 (katolicki)”. Alegata: FamilySearch, film 2269794 — dokumenty do akt małżeństw 1818–1819, 1822 (ewangelickie i żydowskie), 1822 (katolickie), 1823 (ewangelickie i żydowskie), 1824 (katolickie); film 2269795 — 1825 (ewangelickie i żydowskie) i dalej; film 2234628 zawiera ponadto ślesiński poszyt urodzeń, małżeństw i zgonów z 1823 r. (ewangelicki i żydowski, IV–XII). Opisy katalogowe odczytane 15 IX 2026.

2. „Lista imienna kramarzy w Woiewództwie Kaliskiem znayduiących się na rok 1829” (lista B), obwód koniński — wykaz rozesłany cyrkularzem nr 20 Komisji Województwa Krakowskiego z 22 III 1830 r., komunikującym urzędom skarbowym listy kupców i kramarzy województwa kaliskiego z 1829 r. Dla Ślesina dwa wpisy: Mojżesz Ankier i Abraham Brudziński. Odczyt z warstwy tekstowej egzemplarza cyfrowego, 2026.

3. „Akta tyczące się gminy starozakonnych w Ślesinie w guberni kaliskiej, 1844” — Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, zespół 190, jednostka 1579, 81 kart. Jednostka zdigitalizowana; treści dotąd nie odczytano.

4. Pinkas Hakehillot Polin, t. I, Yad Vashem, Jerozolima 1976, s. 265, hasło „Ślesin” — korzystamy z angielskiego przekładu udostępnionego w ramach JewishGen Yizkor Book Project (dostęp 14 IX 2026). ⚠️ Tabela ludnościowa i daty z tego hasła nie mają w samym źródle rozpisanej podstawy archiwalnej.

4a. Hasła sąsiednich miast w tej samej encyklopedii — Pinkas Hakehillot Polin, t. I, Yad Vashem, Jerozolima 1976: „Zagórów" s. 103 (przekład Morris Gradel), „Konin" s. 235–238 (przekład Morris Gradel), „Kleczew" s. 245 (przekład Ada Holtzman), „Golina" s. 79–80 (przekład Morris Gradel); przekłady angielskie w ramach JewishGen Yizkor Book Project, `https://www.jewishgen.org/yizkor/pinkas_poland/` (dostęp 25 IX 2026). Cytat przytoczony w tekście — w przekładzie własnym z wersji angielskiej. Stamtąd: skład getta zagórowskiego (wiosną 1940 r. spędzenie Żydów zagórowskich do getta, w czerwcu i lipcu napływ Żydów z Konina, Słupcy, Ślesina i Goliny; na początku 1941 r. około dwóch tysięcy osób, w tym około pięciuset miejscowych), wywózka około czterystu pięćdziesięciu mężczyzn do kopalni soli w Inowrocławiu pod koniec lata 1941 r. i likwidacja getta w lasach pod Kazimierzem Biskupim w październiku 1941 r. — hasło „Zagórów"; deportacja Żydów z Grodźca przez Łódź do Józefowa Biłgorajskiego w marcu 1941 r. i ich wymordowanie w pobliskim lesie w 1942 r., a także powojenne liczby ludności żydowskiej Konina (46 osób pod koniec 1945 r. — 24 mężczyzn, 15 kobiet, 7 dzieci; 60 na początku 1946 r.; 2 w 1965 r.), zajęte mieszkania i wrogie nastawienie miejscowych — hasło „Konin"; wysiedlenie Żydów kleczewskich 17–18 VIII 1940 r. do Bełchatowa, Grodźca i Rzgowa oraz skierowanie po kilku miesiącach grup mężczyzn do obozu pracy w Inowrocławiu — hasło „Kleczew". ⚠️ Tak samo jak przy przyp. 4: hasła te nie mają w samej encyklopedii rozpisanej podstawy archiwalnej — są opracowaniem z drugiej ręki, opartym na relacjach i na literaturze przedmiotu.

5. Wirtualny Sztetl (Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN), hasło „Ślesin — Historia społeczności” (artykuł oznaczony przez redakcję jako zweryfikowany; dostęp 14 IX 2026).

6. Liczba 2078 mieszkańców Ślesina w 1921 r. (i 209 domów) — przy okazji odzyskania praw miejskich, potwierdzona niezależnie przez Wikipedię (hasło „Ślesin”) i przez lokalny „Serwis Gminy Ślesin” (dostęp 14 IX 2026).

7. Pinkas Hakehillot, jw.: „in 1877, Rabbi Gershon Engelman was elected to serve the community”; „At the end of the century Rabbi Yakov Yehuda Lev Zamelman was the Rabbi in place”; „in the years 1924–1929, Rabbi Yakov David Festenberg served the community”.

8. „Serwis Gminy Ślesin”, działy „O gminie — Historia” i „Turystyka — Zabytki” (portal lokalny, bez przypisów; dostęp 14 IX 2026) — stąd zdanie o świątyni wyznawców judaizmu oraz zdanie o wywożeniu Żydów do lasów okolic Kazimierza Biskupiego. Pustkę działów Wirtualnego Sztetla i brak hasła „Synagoga w Ślesinie” w Wikipedii sprawdzono bezpośrednio 14 IX 2026.

9. Wirtualny Sztetl, „Cmentarz żydowski w Ślesinie (ul. Tulipanowa)” (dostęp 14 IX 2026) — dane cmentarza i opis; Wikipedia, „Cmentarz żydowski w Ślesinie” (dostęp 14 IX 2026), za: Przemysław Burchard, Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce, Warszawa 1990, s. 107.

10. IAJGS International Jewish Cemetery Project / JewishGen Cemetery Discovery Project, hasło SLESIN — karta US Commission No. POCE000700, ankieta wypełniona we wrześniu 1992 r. przez Łucję Pawlicką-Nowak z Konina po wizji lokalnej i rozmowach z mieszkańcami (m.in. ze Zdzisławą Rodzińską ze Ślesina); dokumentacja złożona w biurze konserwatora zabytków w Koninie. Cytaty: „1940 was the last known Jewish burial”; „No stones are visible. »As people say, the tombstones were sandstone«”; „1939 Jewish population was about 400”. Dostęp 14 IX 2026.

11. Kirkuty / cmentarze-zydowskie.pl, hasło „Ślesin”, red. Krzysztof Bielawski, zdjęcia Barbary Bajarki (dostęp 14 IX 2026) — relacja korespondenta o stanie cmentarza i apel redakcji o informacje i relacje.

12. Gazeta Kaliska. Informacyjno-anonsowa R. 15, nr 193 (20 VIII 1907) — „W osadzie Ślesin, w pow. konińskim, zmarła wskutek oparzeń ciała 40-letnia żydówka Ichejwa Buks”; tamże R. 15, nr 205 (3 IX 1907) — ta sama wiadomość z zapisem imienia „Ichejna”. Odczyt z warstwy tekstowej egzemplarzy cyfrowych, 15 IX 2026. ⚠️ Warstwa OCR bywa zniekształcona; pisownię imienia potwierdzić z obrazu.

13. „Syjonistyczna Biblioteka w Ślesinie powiat koniński, 1926” — Archiwum Państwowe w Poznaniu, zespół 296, jednostka 1304, 34 karty. Jednostka zdigitalizowana; treści dotąd nie odczytano.

14. Wirtualny Sztetl, „Ślesin — Historia społeczności”, jw.: „Toczyło się też ożywione życie kulturalne, m.in. w międzywojniu działał amatorski zespół teatralny w języku jidysz”; „jeszcze dzięki przedwojennej emigracji ocalały w Argentynie rodziny Kaufmanów i Bierów; wyszła tam też książka w języku hiszpańskim, poświęcona żydowskiemu Ślesinowi”. Tytułu, autora ani roku wydania tej książki nie ustalono.

15. Rozbieżność dat wywózki: Wirtualny Sztetl (jw.) — 15 maja 1940; Pinkas Hakehillot (jw.) — 15.7.1940, czyli 15 lipca 1940. Obie wersje podajemy obok siebie; podstawy do rozstrzygnięcia nie mamy.

16. Krzysztof Gorczyca, Zdzisław Lorek, Kalendarium Chełmna (opracowanie muzealne, kopia w Muzeum Okręgowym w Koninie) — zestawienie miejscowości, z których wywożono Żydów mordowanych w lasach pod Koninem, przytoczone w serwisie zchor.org, „The list of places from which Jewish people were murdered in the forests nearby Konin” (dostęp 14 IX 2026). Stąd przypisanie Ślesinowi obu gett (Grodziec i Zagórów) oraz dat likwidacji i miejsc mogił.

17. Yad Vashem, baza deportacji, karta „Transport from Zagorow, Ghetto, Poland to Kazimierz Biskupi, Murder Site on 22/09/1941” (dostęp 14 IX 2026): 700–800 deportowanych tym transportem, wywóz ciężarówkami; opis akcji 21–22 IX 1941 i sprawstwo SS-Sonderkommando Lange. Podstawa źródłowa podana przez Yad Vashem: akta Okręgowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Poznaniu, sygn. OKP III Ds 21/68 i OKP III Ds 19/68 (kopie w archiwum Yad Vashem, TR.17/2 i TR.17/7), w tym zeznanie złożone w 1945 r. przed Sądem w Koninie przez dr. Mieczysława Sękiewicza, konińskiego weterynarza, naocznego świadka egzekucji.

18. Ustalenie negatywne — brak dowodu na deportację ślesińskich Żydów do Chełmna nad Nerem. Wszystkie odnalezione źródła wskazują rozstrzelania w lasach koło Kazimierza Biskupiego i koło Niesłusza jesienią 1941 r.; związek z Chełmnem jest wyłącznie przez sprawcę (Sonderkommando Lange, które w grudniu 1941 r. uruchomiło Kulmhof), a nie przez transport.

19. Wikipedia, hasło „Ślesin” (dostęp 14 IX 2026): „Podczas II wojny światowej w mieście znajdował się obóz pracy przymusowej dla Żydów” — zdanie bez przypisu do opracowania naukowego; odsyłacz prowadzi do wpisu blogowego. Traktujemy jako informację niepotwierdzoną, do weryfikacji w wykazach obozów pracy przymusowej dla Żydów w Kraju Warty.

20. Archiwum Państwowe w Poznaniu, Oddział w Koninie, zespół 54/846 „Akta stanu cywilnego Okręgu Bożniczego Ślesin” (identyfikator zespołu 22060) — w opracowaniu projektu 25 roczników: 1858, 1859, 1860, 1861, 1862, 1863, 1864, 1865, 1866, 1867, 1878, 1879, 1880, 1885, 1886, 1887, 1890, 1891, 1894, 1895, 1896, 1897, 1898, 1901, 1916. Mikrofilmy starszej „matrykuły” gminy żydowskiej Ślesin: FamilySearch, film 752880 (1826–1835, 1837–1850, 1852–1855) i film 1618504, poz. 6–14 (1859–1866; urodzenia i zgony 1867) — opisy katalogowe odczytane 15 IX 2026. ⚠️ Pełny zakres chronologiczny zespołu 54/846 (czy są roczniki sprzed 1858 i po 1916) pozostaje do sprawdzenia w inwentarzu.

16a. „Głos Koniński" (Konin, organ Sejmiku Powiatowego), roczniki 1921–1930; egzemplarze cyfrowe z warstwą tekstową, Polona; odczyt 15 IX 2026. Wykaz kar administracyjnych Starostwa Konińskiego za 1–15 kwietnia 1923 r.: R. 3, nr 18 (5 maja 1923), s. 3 (https://polona.pl/item-details/d1118833-0c0e-410c-96dc-ed1c4eece4aa). Ogłoszenia o zgubionych dokumentach: R. 3, nr 13 (31 marca 1923), s. 4 i nr 15 (14 kwietnia 1923), s. 4 — Manes Ajman (https://polona.pl/item-details/84ff5b2c-5334-467c-b5bb-8555d2ac13b6 oraz https://polona.pl/item-details/c0130087-17ed-44a5-a51d-c9e8b19492f5); R. 3, nr 34 (25 sierpnia 1923), s. 4 — Icek Szlama Auerbach (https://polona.pl/item-details/484a382c-e53a-4fad-aa9f-d02c9f47800c); R. 8, nr 42 (20 października 1928), s. 3 — Rafał Lemel Ajman (https://polona.pl/item-details/102d6b0f-d7da-404d-a04b-bf52b68092e6); R. 10, nr 32 (9 sierpnia 1930), s. 3 — Nusen-Chajm Oberfeld (https://polona.pl/item-details/fd865b05-66f3-46aa-8dd2-da5c2f4c197e). ⚠️ Zakres kwerendy: w korpusie tekstowym projektu znalazły się 294 numery z około 520 wydanych w tych rocznikach, a w numerach czytano okna kontekstu wokół trafień, nie całe strony. Nieobecność nazwiska nie dowodzi więc, że gazeta go nie wymieniała.

21. „Serwis Gminy Ślesin”, dział „O gminie — Historia”, o wsi Głębockie (dostęp 14 IX 2026) — informacja bez przypisu; nie sprawdzono, czy rodzina Lewińskich ma tytuł Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.

22. Piotr Gołdyn, Tygiel prowincjonalny, czyli życie codzienne mieszkańców Ślesina w II RP, w: Z problematyki etnograficznej Ślesina i okolic, red. Elwira Jeglińska, Towarzystwo Społeczno-Gospodarcze „Dwa Mosty", Ślesin 2012, ISBN 978-83-935350-4-0, s. [128]–154. Stamtąd: liczba szesnastu Żydów w Ślesinie pod koniec XVIII w. i założenie gminy (s. [136–138]); życiorys rabina Jakuba Dawida Festenberga — Żytno w pow. włoszczowskim, 1840; Kłodawa; egzamin rabinacki w Kaliszu 1872; Piotrków Kujawski; objęcie urzędu w Ślesinie 5 VIII 1896; śmierć na urzędzie 7 kwietnia [rok w naszej kopii uszkodzony] — s. [137–138], za: M. Trębacz, w: Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 1918–1939, Toruń 2008, s. 251; niedoszła elekcja następcy i kandydaci (Nuchem Dobrzyński z Koła, Pinchas Aron Dajcz ze Zduńskiej Woli) — tamże; funkcjonariusze gminy (rzezak Fałek Szattan, sekretarz Icek Auerbach, grabarze, płaczki Jetta Blajn i Hinda Rygel) — tamże; składy dozoru i zarządu gminy z lat do 1924, 1924/1925, 20 V 1931 i 1936 — s. [138–139], za: Gminy żydowskie pogranicza…, Toruń 2008, s. 251–252; majątek gminy (synagoga, łaźnia rytualna, dom mieszkalny, cheder, dom przedpogrzebowy) i cmentarz „za mostem nad przesmykiem jeziora" — s. [139]; relacja o pogrzebie żydowskim — tamże; wykaz przedsiębiorstw żydowskich z czerwca 1925 r. (54 firmy w mieście, 20 żydowskich) oraz dane za 1913 r. (22 sklepy, w tym 13 żydowskich; podział branżowy) — s. [136–137]; Szmul Dembołecki radnym w 1934 r. i brak radnych żydowskich w 1921 r. — s. [134–135]; opis mykwy oraz felczerzy i apteka — s. [153]; zakończenie artykułu z datą 15 marca 1941 r. i wnioski z wspomnień Helli Kaufmann (zamknięte okna w Boże Ciało, strach, kontakty wyłącznie handlowe) — s. [153–154]. ⚠️ Podstawą odczytu jest kopia cyfrowa o nierównej jakości: numery stron widoczne są tylko na części kart, dlatego paginacja podana w nawiasach kwadratowych jest przybliżona, a część nazwisk i liczb w wykazach jest nieczytelna. Przed publikacją nazwisk w indeksie sprawdzić w egzemplarzu papierowym. Tabel z tego artykułu nie wykorzystujemy — w naszej kopii ich układ kolumnowy jest rozsypany.

23. Jolanta Kmieć, Mniejszość żydowska w Ślesinie w okresie okupacji niemieckiej 1939–1945, w: Z problematyki etnograficznej Ślesina i okolic, red. E. Jeglińska, Ślesin 2012, s. 9–26. Stamtąd: tabela ludnościowa 1807–1921 i liczba 280 osób w 1939 r. uznana przez autorkę za zaniżoną, s. 9–10, 12, za: Encyclopedia of Jewish Communities, vol. 1, Jerusalem 1976, s. 265; wyjaśnienie niskiego odsetka konkurencją handlową i porównanie z Kazimierzem Biskupim, s. 10; odległości do sąsiednich gmin żydowskich, s. 12; oznakowanie ludności żydowskiej i zakaz chodzenia po chodnikach, s. [15–16]; spalenie synagogi i biblioteki, s. [16–17]; scena przed wywiezieniem, s. [17]; getto w Zagórowie utworzone 15 V 1940 i ślesinianie jako jego pierwsi mieszkańcy; wywózka do Grodźca w lipcu 1940; styczeń 1941 — koleją przez Łódź na Lubelszczyznę; sierpień 1941 — ok. 450 osób do kopalni w Inowrocławiu; do października 1941 pozostali do lasów Kazimierza Biskupiego, s. [18–20]; powrót pięciu mężczyzn po wojnie, s. [22]; osoby ukrywane i ocalałe (rodzina Ajzenów vel Wróblewskich w Głębockiem, Józef Owsik w Ostrowążu, krawiec Bijer, Jakub Wolman z Goranina, Bajduś, konwertytka ze Sławęcina i jej matka chrzestna Swinarska z domu Wierusz-Kowalska), s. [20–22]. Podstawa źródłowa autorki: relacja Dawida Grabina (Grabińskiego) udostępniona w archiwum Holocaustu przy College of Charleston oraz H. Kaufmann, Ślesin: lo diferente y la identidad, Buenos Aires 2008, a także wspomnienia świadków z archiwum prywatnego autorki i dr E. Jeglińskiej oraz rękopiśmienne notatki Józefa Białka z 25 i 28 VII 1977 r. (Biblioteka Publiczna Miasta i Gminy Ślesin, nr inw. 40463). ⚠️ Paginacja jak w przyp. 22 — w nawiasach kwadratowych podana przybliżenie.

24. Jolanta Kmieć, Ślady kuchni żydowskiej na ślesińskich stołach, w: Z problematyki etnograficznej Ślesina i okolic, red. E. Jeglińska, Ślesin 2012, s. 27–38. Stamtąd: zakres terytorialny „kuchni ochweśnickiej" obejmujący gminy Ślesin i Skulsk, s. 27; ulice zamieszkane przez Żydów (Kościelna, Kleczewska, Napoleona, kilka domów przy Żwirki i Wigury), s. [28]; mechanizm przenikania przepisów przez polskie służące, s. [28–30]; kaczka z morelami i czosnkiem, teza o owocach w mięsie, czarnina i kaszanka jako dania nieżydowskie, śledzie i zalewa z ogórków, s. [31–32]; opis podzielonego targu — Osiny, „piwne ławki", karczma obok rynku, s. 32; brak zespołów klezmerskich w Ślesinie i okolicy, s. [33]; faryna, rogaliki „marcińskie", cuker lejkech i honek lejkech, tort na początku żydowskiego wesela, s. [34–36]; praktyka szabasowa i powiedzenie „pachnie czosnkiem", s. [33], [35]. Informatorzy podani przez autorkę w przypisach; ich nazwisk tu nie przytaczamy. ⚠️ Autorka przytacza także obiegowe powiedzenia antysemickie — świadomie ich nie cytujemy.

25. Elwira Jeglińska, „Ochweśnicy" czy „agaciarze"? — kilka słów o nazewnictwie w świetle tradycji handlowych kupców ze Skulska i Ślesina, w: Z problematyki etnograficznej Ślesina i okolic, red. E. Jeglińska, Ślesin 2012, s. 78–91, tu s. 86 — lokalizacja osobnego targu bydlęcego w Ślesinie „na terenie przy obecnej przychodni", za relacjami informatorów pamiętających międzywojnie. ⚠️ Sprzeczna z lokalizacją „na Osinach" u J. Kmieć (przyp. 24) w tym samym tomie.

26. Licytacja domów ośmiu żydowskich gospodarzy ślesińskich, 1804/1805. „Gazeta Południowo-Pruska" 1805, nr 8 (26 I 1805), https://polona.pl/preview/0dbac9f8-b8d6-4397-81a3-7361c80e8f9f, oraz powtórnie nr 19 (6 III 1805), https://polona.pl/preview/d6d210d4-e1c2-43ac-a641-18c42f68aa58 — ogłoszenie „Do przedania" Sądu Patrymonialnego Miasta Ślesina, datowane w Kleczewie 31 XII 1804; egzemplarze cyfrowe Biblioteki Narodowej (Polona). ⚠️ Oba numery pochodzą z własnego odczytu maszynowego, wykonanego 25 IX 2026 (rocznik 1805 tego tytułu nie ma w Polonie warstwy tekstowej; zmierzona skuteczność odczytu na tym tytule: około 92 procent poprawnych liter), i nie zostały obejrzane na skanie. Dlatego ogłoszenie streszczamy własnymi słowami, nie cytujemy dosłownie i nie podajemy imion ośmiu gospodarzy — są to nazwiska nieznane nam z żadnego innego źródła, a przy takiej skuteczności odczytu maszyna potrafi wyprodukować nazwisko, którego nigdy nie było. Tożsamość dziedzica — Józefa Wierusz-Walknowskiego, podsędka ziemskiego kaliskiego, dziedzica miasta Ślesina i Piotrkowic — jest natomiast niezależnie poświadczona regestami grodzkimi z lat 1788–1792 (zob. rozdz. 2.17), więc odczyt maszynowy ją potwierdza, a nie wprowadza. Do sprawdzenia okiem: imiona i nazwiska ośmiu gospodarzy, dosłowne brzmienie opisu domów i formuły podpisu sądu patrymonialnego oraz to, czy ogłoszenia nie powtórzono po raz trzeci (pruskie edykty drukowano zwykle trzykrotnie).

28. Ḳehilat Ḳonin bi-feriḥatah uve-ḥurbanah (Księga pamięci gminy konińskiej), red. M. Gelbart, Stowarzyszenie Żydów Konińskich w Izraelu, Tel Awiw 1968, 796 s. — jedyna księga pamięci tej okolicy, w języku hebrajskim i jidysz, z kilkunastostronicową częścią angielską. Korzystamy z pełnego skanu z warstwą tekstową (egzemplarz Nowojorskiej Biblioteki Publicznej i Yiddish Book Center, Steven Spielberg Digital Yiddish Library nr 13824, archiwum internetowe) oraz z trzech fragmentów przełożonych na angielski w ramach Yizkor Book Project serwisu JewishGen. Przytoczenia z partii jidysz są naszym przekładem roboczym z oryginału, nie cytatem z wydanego tłumaczenia — przekładu tej księgi nie ma. Odczyt 25 IX 2026; przeczytano około 90 stron z 796. Wykorzystane miejsca: s. 129 (biblioteka konińska i jej czytelnicy z okolicznych miasteczek), s. 207–209 (rabini ślesińscy Simcha Heller i Jakub Lejb Lewi; R' Abraham Owed Festenberg), s. 341–346 (jarmarki, pogromy 1934), s. 456 (J. L. Sarna, Zamieszanie w Jom Kipur w Koninie), s. 524–529 (wysiedlenie z lipca 1940 do Grodźca, ostrzeżenie rodziny Kotowskich, grodziecki ksiądz, transport marcowy 1941), s. 536 i 553–554 (Łódź, ulica Łąkowa, Józefów Biłgorajski), s. 562 (powrót do Konina i wyjazd w listopadzie), s. 601–603 (relacja krawca z Kleczewa: Zagórów, kopalnia soli w Inowrocławiu), s. 653–654 (Icchak Leben, mogiła zbiorowa, „ponad siedem tysięcy"), s. 664 (akademia żałobna w Monachium, 7 IX 1947), s. 721 i 744 (wyjazd trzech braci Lewich do Jerozolimy, dwie wersje). Pełne omówienie kwerendy — w pliku roboczym z wypisami.

29. Elwira Jeglińska (Kaliskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, ORCID 0000-0001-5347-104X), Edukacja żydowskich dziewcząt w sztetlach Wielkopolski Wschodniej u progu II Rzeczypospolitej na przykładzie doświadczeń Heni Ajmanówny utrwalonych w dzienniku z lat 1920–1926, „Polonia Maior Orientalis. Studia z dziejów Wielkopolski Wschodniej", t. IX (2022), s. 279–308 (ISSN 2392-0106; otwarty dostęp). Artykuł przeczytany w całości 1 X 2026. Podstawą są dwa rękopisy rodzinne: H. Ajman, Pamiętnik — 265 kart, po polsku, zapisy od 16 VIII 1920 do stycznia 1926, własność Racheli Braude w Izraelu, kopia cyfrowa u autorki artykułu — oraz H. Ajman, Splinters of Time (Schpliters fun tzaitn, „Okruchy czasu") w przekładzie I. Kaufmanna; nadto Archiwum Państwowe w Poznaniu, Oddział w Koninie, Akta Miasta Ślesina, jednostki „Szkoły i ochronki" / „Szkolnictwo i oświata", sygn. 49, 50, 51 (autorka wskazuje też zakres sygn. 49–58). Stamtąd pochodzą: biografia rodziny Ajmanów (data i miejsce urodzenia Heni, imiona dziesięciorga dzieci, papier firmowy i telefon nr 13 za Spisem abonentów sieci telefonicznych na 1939 r., s. 859, dom przy ul. Konińskiej/Żwirki i Wigury, dozór bóżniczy do 1924 r., skarbnikostwo Chewra Kadisza, małżeństwo z Samuelem Dębołęckim w 1930 r., emigracja do Argentyny i do Izraela w 1959 r., sztuki Beilkes Jugend i Haintike Kinder, książki jidysz z lat 1975, 1981 i 1984, śmierć 26 V 2002), s. 279–280; liczba 300–410 osób wyznania mojżeszowego w latach 20. i 30. oraz spadek liczebności pod koniec lat 30., s. 281, za: A. Głowacka-Penczyńska, T. Kawski, W. Mędykowski, The First to Be Destroyed, Boston 2015, s. 108; 37 procent przedsiębiorstw żydowskich w 1922 r. oraz wyliczenie majątku gminy z adresami (ul. Sadowa, pl. Konstytucji/pl. Wolności, cheder w rynku, dom noclegowy, dom stróża w Różopolu) i charakterystyka ortodoksyjnego zarządu, s. 281, za: M. Opioła, T. Kawski, Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza, Małopolski i Śląska w latach 1918–1942, Toruń 2012, s. 250–252; opis dziennika, s. 281–282; cheder dla dziewcząt, rabin „w bóżnicy na górze", Chana żona rabina Szlojme-Szimona, pani Wajngot i szkoła w sklepie, s. 282–283; szkolnictwo ślesińskie (dwie szkoły elementarne i 150 dzieci w 1914 r. za K. Dorywalski, Krótka monografia miasta Ślesina, „Ziemia" 1914, nr 18, s. 277; 240 dzieci w 1919 r.; trzecia siła nauczycielska w X 1919; budowa siedmioklasówki od 1921 r.; „szkoła powszechna siedmioklasowa rozwojowa" w 1922 r.; biblioteka szkolna od 1919 r. — 260 woluminów; podatek szkolny i lista z 1919 r.; okólnik starosty; skierowanie Józefa Terleckiego 15 VIII 1921 r.), s. 284–285 i przypisy 47–53, 64, 70, 76; usunięcie żydowskich uczennic ze szkoły i bariera językowa, s. 286; nauczyciele prywatni (pani Sala z Łodzi i portrety Poniatowskiego i Piłsudskiego, Zolek, pani Gucia Konwieser z Litwy, pani Anna, pani Maria, Bursztyn, pani Czecha, Terlecki i „kuzyn" Danek, pani Jetka i cena 200 marek miesięcznie), s. 287–289, 292; ucieczka nauczyciela przed aresztowaniem za agitację młodzieży, s. 290; jeden komplet podręczników na grupę i przerwanie nauki w 1923 r., s. 292–293; biblioteki ślesińskie — biblioteka żydowska działająca najprawdopodobniej od 1916 r., założona przez Josefa Beniamina Kaufmanna; projekt czytelni miejskiej w jej budynku z 1921 r.; stan z 1922 r. (żydowska 403 woluminy, miejska 40, parafialna od 1917 r. — 630, szkolna od 1919 r. — 260); odczyty, kestl-ovnt, Purim, Bursztyn i Bluman — s. 301–302; starania o wyjazd do Palestyny w 1925 r. (egzamin w Warszawie, paszport w Koninie, list rodziny z Koła, ucieczka do Płocka i służba w Dobrzyniu nad Wisłą), s. 302–304; imiona koleżanek — Pola, Rutka, Bronia i ciasto na gwiazdkę dla katolickich nauczycieli, s. 292, 304; fotografia ul. Konińskiej z domem Ajmanów i zgoda na przedstawianie dramatu — s. 305, z prywatnego archiwum Isaaca Kaufmanna. ⚠️ Cytaty z dziennika podajemy za artykułem, z zachowaniem pisowni autorki; rękopisu nie widzieliśmy. ⚠️ Autorka zaznacza, że imion i nazwisk części nauczycieli nie ma w samym dzienniku — zna je z późniejszych wspomnień Heni Ajmanówny; przed wprowadzeniem ich do indeksu wymagają potwierdzenia. ⚠️ Uogólnienia o „typowości" tej ścieżki edukacyjnej są tezą autorki, opartą na jednym dzienniku zestawionym z literaturą przedmiotu, a nie ustaleniem źródłowym. Z partii dziennika dotyczących życia wewnętrznego autorki — sporów z rodzicami, utraty wiary, kryzysów — korzystamy oszczędnie: to materiał osobisty rodziny, która żyje.

27. Żydzi tej okolicy w obwieszczeniach pruskich 1805–1806. „Gazeta Południowo-Pruska": (a) 1805, nr 73 (11 IX 1805) — ogłoszenie prywatne „Wezwanie", datowane w Kleczewie 9 IX 1805, https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/130961/edition/139427; (b) 1806, nr 49 (18 VI 1806) — obwieszczenie o zakazie wydzierżawiania przewozów Żydom. Egzemplarze cyfrowe Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu (Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa) oraz, dla numeru z 1806 r., Biblioteki Narodowej. ⚠️ Treść z własnego odczytu maszynowego, wykonanego 25 IX 2026 (około 93 procent poprawnych liter) i niesprawdzonego na skanie; nazwiska kupca z Kleczewa z tego powodu nie podajemy — wymaga obejrzenia skanu.

30. Pierwsza publiczna bożnica w Ślesinie, listopad 1810 — źródło drukowane z epoki. I. Raczyński, Sześcioletnia Korrespondencya Władz Duchownych z Rządem Świeckim Xięstwa Warszawskiego, Warszawa 1816, s. 437–439 — „Podanie do Protokułu zażalenia Plebana w Ślesinie przeciw Dziedzicowi tegoż Miasteczka", zeznanie ks. Antoniego Płonkowskiego przyjęte do akt kurii gnieźnieńskiej (przyjął je ks. Widera, regent kancelarii); nadto s. 307 — sprawa wąsoska, w której „Pan Walknowski trzymaiący w dzierżawie tę Wieś" zabrał krescencję plebańską i dziesięciny, z przypisem wydawcy: „Jest też ten sam P. Walknowski, który we trzy lata pożniey konsekrował uroczyście Bóżnicę Żydowską w Miasteczku swoim Ślesinie". Egzemplarz cyfrowy Biblioteki Narodowej (Polona), <https://polona.pl/preview/94f2b349-4c65-4903-9e8d-8fd21839dd26>; odczyt całości (593 strony przeszukane) 1 X 2026 — Ślesin występuje w tomie trzy razy: s. 307, s. 437–439 i w spisie rzeczy. Wersja wtórna, streszczająca: J. Korytkowski, Arcybiskupi gnieźnieńscy, t. V, Poznań 1892, s. 264, z indeksem datującym sprawę na 1810 rok (Polona, <https://polona.pl/preview/74903f9a-8fba-407b-b67d-6784090fce25>); Korytkowski nie podaje nazwiska proboszcza i odsyła do Raczyńskiego. Nazwisko proboszcza potwierdza niezależnie Directorium officii divini archidioecesis Gnesnensis, dekanat skulski: „Ślesin. Ant. Płonkowski, Cur. Ass. et Exam. Decan." (Polona, <https://polona.pl/preview/27fe83cd-9b4b-4aa0-ae91-934cb10c2b5d>). ⚠️ Cytaty pochodzą z warstwy tekstowej egzemplarza cyfrowego, oczyszczonej z oczywistego szumu; skanów tego obiektu nie udało się pobrać (serwis nie wystawia dla niego obrazów w pełnej rozdzielczości). Dlatego: dnia dziennego zeznania nie podajemy jako pewnego — warstwa tekstowa daje „29. Listopada 1813", co przy zakresie tomu (1807–1812) i przy indeksie Korytkowskiego jest prawie na pewno błędnym odczytem 1810; przed drukiem obejrzeć s. 437–439 na skanie. ⚠️ Rozbieżność z literaturą: opracowanie o bramie triumfalnej (dział Historia Ślesina, przyp. 24) datuje poświęcenie bożnicy na 1809 rok; przypis Raczyńskiego ze s. 307 („we trzy lata pożniey" po sprawie wąsoskiej) pozwoli to rozstrzygnąć dopiero po ustaleniu daty sprawy w Wąsoszach.

31. „Dziennik Konfederacyi Jeneralney Królestwa Polskiego" 1812, nr 20 z 16 sierpnia, s. [8] — wykaz akcesów, poz. 24 („Synagoga miasta Ślesina") i poz. 27 („Burmistrz i Ławnicy miasta Ślesina"). Egzemplarz cyfrowy Biblioteki Narodowej (Polona), <https://polona.pl/preview/39e74929-d1d8-48d0-892c-6dbf785fc85c>; odczyt własny, 1 X 2026. ⚠️ Odczyt z warstwy tekstowej, niesprawdzony na skanie.

32. Akta Cywilne Ewangelików y Starozakonnych Gminy Ślesin na rok 1825 — karta tytułowa i formuła urzędnika w każdym akcie: `Urzędnik Stanu Cywilnego Gminy Ślesin Wyznania Ewangelikow y Starozakonnych`, podpisany jako nauczyciel szkoły elementarnej parafii Ślesin (lekcja nazwiska niepewna: `Bzurkowski` / `Brzuzkowski` / `Bęzkowski`). Karta uwierzytelniająca Sądu Pokoju w Pyzdrach z 11 I 1825: księga przeszyta i opieczętowana jako jeden wolumin, „w Kart Czterdziestu Stronnic Osmdziesiąt”. Mikrofilm FamilySearch 2090787.

33. Tamże — liczby działów policzone z trzech rocznych skorowidzów księgi (urodzenia 39, śluby 4, zgony 17); formuła zamykająca księgi liczb nie podaje. ⚠️ Pisarz pomylił się w numeracji urodzeń: numeru 24 nie ma, a numer 27 występuje dwa razy — ten sam błąd powtarza skorowidz, więc kolejność aktów rozstrzygają daty.

34. Tamże, akt małżeństwa nr 3 z 4 XI 1825 — cytat `z ksiąg Kahalnych Synagogi Ślesin`; cztery podpisy hebrajskie pod aktem.

← Procesy o czaryPowstanie 1863 →