6.1. Biskupi poznańscy — panowie Ślesina przez cztery i pół wieku
Wszystko zaczyna się od nadania. Konrad I mazowiecki nadał wieś Ślesin biskupom poznańskim — tak przynajmniej głosi tradycja, którą powtarza Słownik geograficzny za przypisem wydawcy Liber beneficiorum Łaskiego¹. ❓ Samego dokumentu nie widzieliśmy i nie znamy jego daty; literatura popularna podaje rok 1231, ale bez numeru dokumentu i bez wskazania wydawnictwa, więc traktujemy tę datę jako niepotwierdzoną². Pierwszy pewny ślad jest o sto dwadzieścia lat późniejszy: w 1350 r. król Kazimierz Wielki, zwalniając niektóre posiadłości biskupów poznańskich od opłat i ciężarów, wymienia wśród nich Ślesin¹.
Osiem lat później ten sam król robi rzecz najważniejszą. W 1358 r. w Kruszwicy wydaje przywilej pozwalający biskupom zamienić wieś Ślesin w powiecie konińskim na miasto, na prawie niemieckim — średzkim („Novi fori quod Srzedske nominatur"). Osada otrzymuje targi tygodniowe, a mieszczanie zostają poddani jurysdykcji biskupów¹. To ostatnie zdanie jest kluczowe: ślesiński mieszczanin nie odwoływał się do króla, lecz do biskupa poznańskiego.
Ślesin nie stał w tym sam. Wraz ze Słupcą wchodził w skład klucza ciążeńskiego dóbr biskupów poznańskich¹. ❓ Czy istniał osobny klucz ślesiński, czy Ślesin był tylko częścią ciążeńskiego — nie umiemy dziś rozstrzygnąć; regest z 1672 r. mówi o „dobrach Sleszyna i innych należących do tego klucza", co sugeruje, że klucz o tej nazwie jednak funkcjonował³.
Rejestry poborowe drugiej połowy XVI w. pokazują miasto od strony podatkowej. Właściciel jest zawsze ten sam: „episcopi Posnanensis", a w 1577 r. nawet po polsku — „biskup poznansky". Miasto płaci od 16 do 21 łanów kmieckich, ma jedno koło młyńskie dziedziczne, garniec gorzałczany, trzy wyszynki i trzy karczmy doroczne, a w 1565 r. czterech zagrodników⁴. W 1579 r. obok biskupa pojawia się „Stanislaus [Steałpokowski] factor" — czyli zarządca, a w 1581 r. „Lubomiska tenutrix", dzierżawczyni⁴. To ważny szczegół ustrojowy: biskup nie gospodarował w Ślesinie osobiście, tylko przez faktorów i dzierżawców — i to oni, a nie biskup, siedzą w regestach jako „dziedzice" i „posesorzy" miasta.
⭐ Lustracja z 1569 r. i cło ślesińskie. Rewizorowie królewscy zanotowali wtedy rzecz, która mówi o Ślesinie więcej niż dziesięć przywilejów: pobierano tu cło dwojakie — dla kasztelana i dla biskupa. Narzekano na to, „bo przejazd jest dobry i nie potrzebuje naprawy". Przywileju na to cło nikt rewizorom nie okazał⁵. Innymi słowy: dwaj panowie brali myto z przeprawy, której nikt nie utrzymywał — a droga była dobra sama z siebie.
Tej przeprawy dotyczy też najstarsza znana nam wzmianka o topografii miasta. W 1591 r. Jerzy hr. z Łabiszyna Latalski, wojewoda poznański, sprzedaje Krzysztofowi Bardskiemu za 5000 złp części Sławęcina i Lubomyśla „oraz jezioro Małe Jezioro i cały Sleszyński Bród z rzeczką płynącą ze Sleszyńskiego jeziora i górką koło Małego Jeziora"⁶. „Sleszyński Bród" — to jest dzisiejszy przesmyk z mostem, dzielący jezioro na dwie połowy. ⭐ Najstarszy ślad tego, co czyni Ślesin Ślesinem.
⭐ Komisarze i posesorzy — kto naprawdę rządził miastem
Regesty grodzkie pokazują długi łańcuch ludzi, którzy trzymali Ślesin w imieniu biskupa albo od biskupa:
- 1600, 1608 — Mikołaj Siedlecki, nazwany wprost „dziedzicem w Ślesinie", winien 1000 złotych swemu krewnemu Janowi Siedleckiemu z Karnowa⁷. ❓ Tytuł „dziedzic" przy mieście biskupim jest zastanawiający; najprawdopodobniej to skrót regestu na oznaczenie posesora.
- 1648 — Andrzej Święcicki i Władysław Wyganowski kwitują się „z kontraktu dzierżawy miasta Ślesina"⁸.
- 1672 — Adam Kaczkowski, „administrator dóbr Sleszyna i innych należących do tego klucza"³.
- 1699 — Władysław Breza, „posesor miasteczka Ślesina", procesuje się ze szwagrem Janem Sulerzyskim o najazdy i gwałty⁹.
- 1718 — Wojciech Gurowski wydzierżawia miasto Ślesin wraz z wójtostwem Kazimierzowi Bogusławskiemu i jego żonie Annie z Dobrosielskich, na rok, za 1000 złp¹⁰.
- 1730 — Antoni Dobrowolski, i to jest tytuł najbardziej wymowny: „marszałek dworu biskupa poznańskiego i jego komisarz, wsi Sleszyn posesor"¹¹.
⚠️ Kiedy Ślesin przestał być miastem biskupim? — pytanie otwarte
Ciąg wygląda tak. Jeszcze w 1663 r. Marcin Piwo bierze wójtostwo ślesińskie „od zmarłego biskupa poznańskiego i kapituły"¹². W 1730 r. komisarz biskupa jest posesorem miasta¹¹. Ale już w 1765 r. Elżbieta z Żychlińskich Sokołowska, wdowa po chorążym kruszwickim, występuje jako „pani dożywotnia Ślesina"¹³, a w 1788 r. jej syn Michał sprzedaje miasto jako swoją własność dziedziczną¹⁴.
❓ Między 1730 a 1765 rokiem Ślesin przeszedł z rąk biskupich w szlacheckie — i nie wiemy, jak. Trzy możliwości: transakcja z kapitułą, długotrwała dzierżawa emfiteutyczna, która przerodziła się w dziedziczenie, albo skutek kasaty dóbr biskupich z lat 1780–1789 (to ostatnie jednak jest za późne, bo Sokołowska trzyma Ślesin już w 1765 r.). Rozstrzygnięcia trzeba szukać w aktach komisji rozdawniczej i w lustracji 1789 r. Do tego czasu nie twierdzimy nic ponad to, co widać w regestach.