🕯️Zbiórka Towarzystwa Przyjaciół Gminy Ślesin na renowację nagrobka Jerzego i Aleksandry Fliglów (†1909), praprawnuków w linii Marcella Bacciarellego, na cmentarzu w Ślesinie — cel 18 500 zł, zebrano połowę. Wesprzyj na zrzutka.pl →Zbiórka na renowację nagrobka rodzeństwa Fliglów (†1909) na cmentarzu w Ślesinie — wesprzyj →
◈ŚLESZYNOnad jeziorami·····
Rozdział 44 · Śleszyno
📖 W tym dziale — 14 sekcji

Siedem ksiąg, trzy i pół tysiąca aktów

Najstarsze metryki parafii ślesińskiej, jakie się zachowały, zaczynają się 27 listopada 1728 roku. Tego dnia ksiądz Marcin Radecki, wprowadzony na probostwo dzień wcześniej, ochrzcił pierwsze dziecko zapisane w nowej księdze. Od tej daty do końca roku 1800 przetrwało siedem ksiąg: najstarsza, oznaczona literą A (chrzty 1728–1761, śluby 1729–1750, zgony 1729–1750), księga chrztów B (1762–1795), księga ślubów i zgonów C (śluby 1766–1795, zgony 1766–1776), księga zgonów D (1776–1795) oraz trzy księgi założone w roku 1795, już pod zaborem pruskim: chrztów, ślubów i zgonów. Z tej ostatniej, zgonów od 1795 roku, nie mamy ani jednej karty. Wszystkie pozostałe przeczytaliśmy strona po stronie, akt po akcie, z pełną transkrypcją łacińskiego tekstu i przekładem. Razem to ponad 3500 aktów: chrztów, ślubów i pogrzebów, do tego kilkaset not — kwitów dziekańskich, adnotacji wizytacyjnych, nagłówków, rachunków i dopisków, które dla historii miasteczka bywają cenniejsze od samych metryk.¹

Wszystkie te akty są dziś w wyszukiwarce genealogicznej na tej stronie. Ten artykuł nie jest o nazwiskach. Jest o tym, co księgi mówią mimochodem: o kościele, którego już nie ma, o cmentarzu wokół niego, o tym, jak się umierało i jak chowano, kto przechodził przez Ślesin i kto w nim mieszkał, czym się ludzie zajmowali i w co wierzyli. Osiemnastowieczny pleban nie pisał kroniki. Ale pisząc tysiące razy tę samą formułę, od czasu do czasu dodawał zdanie, którego nie musiał dodać. Z takich zdań składa się ten tekst.

Kościół, którego nie ma

Dzisiejszy kościół w Ślesinie stoi od pierwszej połowy XIX wieku. O jego drewnianym poprzedniku nie zachował się żaden opis, żaden rysunek. A jednak da się go odtworzyć, i to z nieoczekiwanego źródła: z aktów pogrzebowych. Pleban, chowając zmarłego wewnątrz kościoła, zapisywał, gdzie dokładnie go złożono. Z tych zapisów wyłania się wnętrze.

Kościół miał drewnianą podłogę z desek, a groby liczono po deskach. W kwietniu 1737 roku urodzonego Jakuba Golińskiego z Mikorzyna pochowano „przy trzeciej desce od muru, przed ołtarzem”; kilka tygodni później małe dziecko złożono „przy trzeciej desce od muru, ku południowi”.² Były trzy ołtarze: wielki, ołtarz Najświętszej Panny z „rogiem ewangelii” i ołtarz świętego Walentego, przy którym w 1774 roku pochowano Agnieszkę Szymankiewiczową.³ Była ambona („w kościele, przy ambonie”, maj 1737), filar, konfesjonał, przy którym w 1740 roku złożono urodzonego Kazimierza Gumowskiego z Wąsoszy, zakrystia z „rogiem”, przy którym też chowano, oraz „wielki kamień po stronie epistoły”, pod którym spoczął jeden ze zmarłych 1737 roku.⁴ W środku kościoła stała figura Chrystusa Pana, bo w latach czterdziestych pisarz lokalizuje grób „w środku świątyni, przed figurą Chrystusa Pana”.⁵ W drugiej połowie wieku, kiedy formuła pogrzebowa stała się dokładniejsza, pojawiają się „chór większy” i „chór mniejszy” kościoła, „środek kościoła” oraz „wielkie wrota”.⁶

Z dekretu wizytacji generalnej, wpisanego do księgi chrztów pod datą 1 stycznia 1766 roku, wiemy, że kilka lat wcześniej wichury zerwały fronton i dach kościoła, że wizytator kazał odbudować plebanię i utrzymywać przy parafii wikariusza. Ten sam dokument zawiera jedyny znany inwentarz ślesińskiej plebanii, spisany po polsku w łacińskiej księdze: „wołów para, krów dwie, świni troje, koń jeden stary”. Tyle miał gospodarstwa proboszcz Ślesina w połowie XVIII wieku.⁷

A dzwon? W październiku 1739 roku ksiądz Błażej Kawczyński pokwitował po polsku odbiór stu tynfów, przyniesionych przez sławetnego Andrzeja Kujawę, mieszczanina ślesińskiego, „na przelanie dzwona do kościoła ślesińskiego”. Pieniądze leżały wcześniej u nieżyjącego już księdza Radeckiego, a wypłacił je dziekan jako wykonawca jego testamentu. Trzy lata później w aktach pojawia się po raz pierwszy dzwonnica.⁸

Cmentarz: wschód letni i wschód zimowy

Cmentarz był tam, gdzie zawsze bywał w tamtych wiekach: wokół kościoła. Pierwszy opis miejsca pochówku pochodzi z 1729 roku („na cmentarzu, przy wielkich drzwiach”), a przez następne siedemdziesiąt lat pisarze rozwinęli z tego cały system orientacji.⁹ Groby lokalizowano wobec stron świata, i to nie czterech, lecz ośmiu: na wschód, na zachód, na północ, na południe, ale też „ku wschodowi letniemu” (czyli na północny wschód, tam gdzie słońce wschodzi w czerwcu) i „ku wschodowi zimowemu” (na południowy wschód). Punktami odniesienia były: krucyfiks na cmentarzu (od 1737 roku), dzwonnica (od 1742), wielka brama cmentarza i druga, mniejsza, wrota kościoła, mur, narożnik kościoła, „oś wielkiego ołtarza” oraz kolumna, czyli figura Najświętszej Panny Marii, która w drugiej połowie wieku stała się najczęściej wymienianym miejscem. Przy figurze maryjnej leżeli najpierw tylko szlachta i duchowni, od około 1780 roku także mieszczanie, a od 1785 roku chłopi.¹⁰ Przy dzwonnicy chowano ubogich i obcych: tam w 1788 roku złożono nieznanego z nazwiska szlachcica-podróżnego, znalezionego martwym nad jeziorem, tam w 1789 roku porzuconą przez męża trzydziestoletnią Mariannę z Biskupia i tam w 1790 roku osiemnastoletniego Hieronima z Mikorzyna, który utonął w jeziorze.¹¹

Dwa razy w ciągu dwunastu lat urządzono na cmentarzu zbiorowy pochówek kości: w 1782 roku, po którym zbudowano przy dzwonnicy kostnicę, i 10 lutego 1794 roku, z fundacji szlacheckiej pary Pawła i Jozafaty z Sikorskich Dąbrowskich. Porządkowanie przepełnionego cmentarza przykościelnego było zwykłą praktyką, ale rzadko trafia do ksiąg metrykalnych.¹²

Kto leżał w kościele

Powszechnie się sądzi, że wewnątrz kościoła chowano szlachtę i duchownych. W Ślesinie było inaczej. Owszem, pierwszy zapisany zgon parafii (20 grudnia 1729) to urodzony Wojciech Bojanowski z Wąsoszy, „pochowany w kościele ślesińskim”. Ale w roku 1740 ksiądz Błażej Kawczyński pochował w kościele Jana Kowala z Piotrkowic, który zmarł nagle, bez sakramentów, i dopisał wyjaśnienie: „ponieważ jednak żył po chrześcijańsku”. W 1769 roku w kościele spoczął chłop Maciej Wojewoda ze Sławęcina, w 1792 roku pięciotygodniowa Epifania, córka chłopska, a w 1791 roku Antoni z Biskupia, który zmarł w wieku stu dziewięciu lat w domu swojego pasierba. O tym ostatnim ksiądz Szwayczewski napisał na marginesie „NB”, nota bene: jedyny raz w całej księdze pisarz sam zwrócił uwagę na własny wpis.¹³ W mniejszym chórze, pierwotnie kwaterze dzieci zamożnych mieszczan, w 1788 roku pochowano siedemdziesięcioletnią pannę Jadwigę, która mieszkała i zmarła na plebanii.¹⁴

Chowano w kościele także proboszczów, ale nie zawsze w swoim. Ksiądz Kacper Kawczyński, który objął parafię 5 sierpnia 1736 roku, zmarł 13 sierpnia 1737 roku i został pochowany w Kole, przy ołtarzu świętego Walentego. Jego brat albo krewny, ksiądz Błażej Kawczyński, zmarł 21 grudnia 1747 roku i spoczął w Ślesinie, przed wielkim ołtarzem. Notę o tym spisał następca, ksiądz Augustyn Osięgłowski Złotkowicz, „dla pamięci wdzięcznemu następcy”. To jedyne znane świadectwo grobu proboszcza w ślesińskim kościele.¹⁵

Szlachta ziemi ślesińskiej miała jeszcze jedno miejsce pochówku: klasztor bernardynów w Kazimierzu Biskupim. Tam w 1730 roku złożono wielmożną Annę Bogusławską, dziedziczkę Biskupia, w 1736 roku urodzonego Józefa Dzięcielskiego, w 1771 roku Antoninę z Biskupia, w 1775 roku wielmożnego Antoniego Sikorskiego z Szyszyna. Bernardyni kazimierscy przez cały wiek przyjeżdżali też do Ślesina chrzcić i błogosławić śluby: księgi wymieniają kilkunastu zakonników z tego konwentu.¹⁶

Zdarzały się rzeczy dziwniejsze. W kwietniu 1738 roku ciało urodzonej Teresy Rusockiej przeniesiono do kościoła w Wąsoszach, gdzie leżało „bez pogrzebu jeszcze przez jakiś czas”. Czekano zapewne na rodzinę albo na uroczysty pochówek.¹⁷

Paszport do poświęconej ziemi

Pochówek w poświęconej ziemi nie był oczywisty. Osiemnastowieczny ksiądz musiał mieć pewność, że zmarły był w stanie łaski, a nagła śmierć bez sakramentów stawiała to pod znakiem zapytania. Ślesińscy plebani wypracowali własne kryterium i zapisywali je w aktach. W 1736 roku młodzieniec Wawrzyniec, syn Dorywały, mieszczanina ślesińskiego, zmarł niespodzianie w wieku około czternastu lat; został pochowany przy ścianie kościoła, bo „wyspowiadany spowiedzią wielkanocną”. To samo rozumowanie wraca w akcie Józefa, sługi Golińskich z Mikorzyna, który 15 lipca 1736 roku, w niedzielę, w samo południe, utonął pływając w jeziorze: „ponieważ odbył spowiedź wielkanocną, pochowany został wraz z wiernymi na cmentarzu”.¹⁸ Spowiedź wielkanocna była paszportem do grobu.

Ksiądz Błażej Kawczyński stosował inne kryterium: znaki żalu. Andrzej Cygan w 1745 roku dostał rozgrzeszenie tylko warunkowe, bo znaków żalu nie okazał; Szymon, podróżny, który w 1746 roku zmarł nagle w Ślesinie, dostał pełne, bo je okazał.¹⁹ Ten Szymon zasługuje na osobne zdanie: szedł z Drezna do Warszawy, żonę i dzieci miał w Warszawie. To czasy saskie, kiedy August III rezydował w Dreźnie, a między dwiema stolicami kursowali ludzie, poczta i dwór. Akt zgonu obcego człowieka na ślesińskim cmentarzu „przy bramie” jest dowodem, że ten ruch przechodził przez miasteczko albo tuż obok.

Pisarze notowali też, kiedy sakramentów zabrakło z winy rodziny. Katarzyna Leśniewiczowa zmarła w 1767 roku bez spowiedzi „z powodu niedbalstwa swojego męża”, Jakub Generał w 1770 roku bez namaszczenia „z powodu ich niedbalstwa”, inni „ponieważ domownicy nie dali znać”. W latach 1767–1775 takich zapisów jest sześć.²⁰

Pogrzeb kosztował. Wiemy o tym z dwóch stron. W 1748 roku komendarz Osięgłowski Złotkowicz pochował kwestarza Wawrzyńca, który chodził ze skarbonką na obcy kościół i zmarł w Ślesinie. Ksiądz policzył, co było w skarbonce: 6 złotych 18 groszy; z tego poszło na mszę, „ten, który kopał dół, dostał dwa szóstaki, organiście dwa szóstaki, reszta jest u komendarza”. To jedyny pełny rachunek pogrzebu w osiemnastowiecznym Ślesinie, przy okazji pierwsza wzmianka o grabarzu.²¹ Z drugiej strony: w grudniu 1790 roku ksiądz Szwayczewski dwa razy w ciągu tygodnia dopisał przy pogrzebie dziecka „gratis pro Deo”, za darmo, dla Boga. Raz chodziło o rodzinę chłopską, raz o mieszczańską. Skoro trzeba było to zapisać, pozostałe pogrzeby były płatne; i skoro zapisano, proboszcz ubogim odpuszczał.²²

Jak się umierało

Przez większą część wieku pleban nie podawał przyczyny śmierci. Wyjątki są tym cenniejsze. Rok 1737 przyniósł czterdzieści zgonów, kiedy w latach poprzednich bywało ich od jednego do sześciu: to zaraza, potwierdzona urzędowo przez dziekana, który w 1854 roku liczył akty.²³ Wiosną i latem 1770 roku na dwadzieścia pięć zgonów dwadzieścia to dzieci, dwukrotnie chowano dwoje dzieci z Biskupia tego samego dnia. W sierpniu 1773 roku pisarz po raz pierwszy nazwał chorobę: „dissenteria”, czerwonka; druga fala przyszła latem 1775 roku, kiedy Stachurscy ze Sławęcina stracili troje dzieci w dwa tygodnie.²⁴ W lutym 1795 roku ksiądz Szwayczewski, zobowiązany już przez pruski formularz do podawania przyczyny śmierci, nie znalazł łacińskiego słowa i napisał po polsku: jedenastoletni Wawrzyniec umarł „na rzeźnicie”, a nazajutrz trzyletni Norbert, syn mieszczan, też „na rzeźnicie”. Rzezanie, rżnięcie w kiszkach, to staropolska nazwa czerwonki.²⁵

Wypadki zapisywano dokładniej. Jeziora brały ludzi regularnie: w 1736 roku sługę z Mikorzyna, 18 maja 1743 roku urodzonego Jakuba Popowskiego z Wąsoszy, chorego umysłowo, który utonął w jeziorze i został pochowany w kościele przed figurą Chrystusa, w 1768 roku nieślubne dziecko, w 1782 roku kogoś podczas kąpieli, w 1786, 1790 i 1791 roku kolejnych, w tym dwóch mieszkańców Mikorzyna, obu w maju.²⁶ W Wigilię 1785 roku dwunastoletniego Łukasza z Szyszyna zabiło w lesie drzewo. W listopadzie 1784 roku Jan zmarł w ślesińskiej karczmie. W lipcu 1794 roku dziesięcioletni Andrzej ze Sławęcina „został zaduszony ziemią”, zapewne przy kopaniu gliny, torfu albo studni. W styczniu 1795 roku dwudziestoletni pielgrzym Jakub zamarzł w Biskupiu około dziewiątej wieczorem, „z nadmiernego zimna”. Z roku 1777 jest padaczka, z 1774 paraliż, z 1768 nagła utrata mowy.²⁷

Byli też ci, którzy żyli bardzo długo. Rejestr zgonów podaje wiek od 1766 roku, a lata 1776–1794 są w Ślesinie latami stulatków: Agnieszka Banaśka miała 105 lat, Wojciech Gzik 104, Łukasz Olkiewicz był „centenarius”, Ewa Olkiewiczowa miała 96 lat, wspomniany Antoni z Biskupia 109, sławetny Wojciech Rumiński ze Ślesina 102 (zmarł 13 stycznia 1792 roku, pięć tygodni po swoim czterdziestoczteroletnim synu, w którego domu mieszkał). W 1790 roku w Biskupiu zmarli oboje Gramerowie, Paweł „blisko stuletni” i Urszula „może stuletnia”, on 1 kwietnia w domu syna, ona 28 sierpnia w domu córki.²⁸ Wiek podawano wtedy w zaokrągleniu i z pamięci, więc sto dziewięć lat trzeba czytać ostrożnie. Ale pisarz, który sam postawił przy tym akcie „nota bene”, też uważał to za niezwykłe.

Ludzie w drodze

Ślesin leżał przy drodze i księgi to pokazują. Oprócz Szymona z Drezna przewinęli się przez miasteczko: kwestarz ze skarbonką (1748), „Łukasz przybysz”, zmarły w 1737 roku, wędrowni tracze Maciej i Helena Pilarzowie, którym w 1741 roku ochrzczono dziecko, „gdy wędrowali przez wieś zwaną Smolniki”, pielgrzym zamarznięty w 1795 roku, mieszczanin koniński jako kum (1772), kumowie z miasta Skulska (1789 i 1790), pan młody z Wrześni, siedemdziesiąt kilometrów stąd (1795).²⁹ Pisarz rozróżniał ludność miejscową od przybyszów: „advenae”, przybysze świeżo osiadli, „peregrini”, wędrowcy. W sierpniu 1780 roku w ciągu ośmiu dni ochrzczono dzieci trzech rodzin przybyszów. Wieś Dąbrowa w latach siedemdziesiątych „zaludnia się przybyszami”.³⁰

Żołnierze trafiali do ksiąg jako chrzestni. 29 sierpnia 1774 roku kumem w Ślesinie był „żołnierz z wojska pruskiego” (dwa lata po pierwszym rozbiorze granica pruska przebiegała kilkanaście kilometrów od miasteczka), 26 stycznia 1777 roku „żołnierz polski” Józef Mostowski, w 1783 roku „żołnierz Rzeczypospolitej” Krzysztof, osiadły w Szyszyńskich Holendrach.³¹ W 1761 roku do chrztu trzymał dziecko pułkownik regimentu Rzeczypospolitej, stryj ochrzczonego, a razem z nim żona podczaszego inowrocławskiego: najwyższe godności świeckie w najstarszej księdze.³²

Miasteczko: burmistrzowie, karczmarze, organiści

Ślesin był miastem i księgi to podkreślają: „oppidum”, mieszczanie to „famati”, sławetni, a rajcy „spectabiles”, znakomici. Pierwszy burmistrz z nazwiska to Szymon Kwed (1736/37; nazwisko w rękopisie niepewne). Potem byli Michał Krawiec, zwany też Banachem, wymieniony w 1747 roku jako „proconsul” obok Ludwiki Golińskiej, dzierżawczyni Ślesina, przy objęciu parafii przez nowego proboszcza; Franciszek Bryzgała (1762–1763), Paweł Leśniewicz (1773), Antoni Kowalkiewicz (1774), Walenty Olkiewicz (1780–1781), Szymon Olkiewicz (1782–1783), Michał Potrzebski (1785), Jan Wiśniewski (1788–1789), Antoni Kociorkiewicz (1791–1792), Franciszek Działakiewicz (1797), a w 1800 roku, już z pruskim tytułem „prezydenta miasta”, Weinstrauch.³³ W 1772 roku miasto miało pisarza, Franciszka Kowalskiego, a w 1787 roku komplet samorządu: burmistrza, wójta, rajcę i pretora. Olkiewiczowie, z których wyszło dwóch burmistrzów i wójt, występują w księgach jako trzynaście osób; w 1796 roku dowiadujemy się, że Walenty Olkiewicz, burmistrz z 1780 roku, był z zawodu browarnikiem.³⁴

O zajęciach ludzi pleban pisał rzadko, ale przez siedemdziesiąt lat uzbierało się sporo. Pierwszy znany z nazwiska karczmarz miasta to Franciszek Suliński (1751); rok później pojawia się „tabernatrix”, karczmarka Marianna z Biskupia, pierwsza kobieta w księgach z własnym zawodem. Poczet organistów ślesińskich sięga 1734 roku: Wojciech Domiński, potem Maciej (zmarł nagle w 1739 roku), Wojciech Rumiński (1739–1745; dwie „organiścianki”, córki organisty, wyszły za mąż w 1743 i 1747 roku), Franciszek Leśniewicz (poświadczony osiem razy między 1764 a 1783 rokiem), Melchior Świrski (1784–1794; proboszcz był chrzestnym jego córki). W 1775 roku Dęby miały własnego organistę, w 1772 roku Ślesin miał szpital świętego Wawrzyńca z prepozytem, a w 1773 roku umierały w nim dwie „babki szpitalne”, obie po siedemdziesiątce. Z roku 1781 jest dom szkolny, z 1787 dziad kościelny lat siedemdziesiąt, z 1788 dzwonnik Walenty lat osiemdziesiąt, ubogi, z 1795 browar w samym Ślesinie.³⁵ Młynów w zasięgu parafii było co najmniej sześć: Ruda, Nykiel, Dziadoch, Lisewo, Krupa i młyn biskupski, do tego młyn w Szyszynie; w 1785 roku pisarz zaczął używać nazwy „młyn Krupa” jak nazwy wsi.³⁶ Kuźnie były w Szyszynie, Mikorzynie, Piotrkowicach i w mieście; owczarnie w Biskupiu, Szyszynie, Mikorzynie i przy plebanii („Kazimierz, owczarz plebański”, 1750). Są kołodzieje, cieśle, garncarz w Szyszynie (1755), krawcy, szewcy, piwowarzy (dwaj w Biskupiu), tracze, pasterze bydła, rybacy (od 1795 roku), woźnice, a w 1800 roku malarz płócien z Kleczewa.³⁷

Plebania nie była domem jednego człowieka. W latach 1775–1794 mieszkała na niej Ewa Szwayczewska, matka proboszcza Wojciecha Szwayczewskiego, nazwana w 1794 roku wprost „mater ejus”; obok niej Jakub Szwayczewski (z czasem tytułowany szlachcicem), Teresa Szwayczewska, panna szlachcianka Jadwiga Żulicka, która w 1786 roku trzymała do chrztu dziecko ewangelików, i Marianna Czechanowska, panna, przez cztery lata „z rezydencji plebańskiej”. W 1773 roku proboszcz zapisał własnego parobka jako chrzestnego: „Szczepan, mój robotnik”.³⁸

Rodzina

Ciąże mnogie zdarzały się częściej, niż byśmy sądzili. W księdze chrztów 1781–1795 jest dziewięć par bliźniąt; w 1753 roku dwie pary urodziły się w ciągu jedenastu dni; Augustyn i Małgorzata Woźniakowie z Biskupia mieli bliźnięta trzy razy z rzędu, w 1778, 1779 i 1781 roku. Trojaczki urodziły się dwa razy: u Wrońskich w Sarnowie 24 kwietnia 1766 roku (Wojciech, Jan Nepomucen i Paweł) i u Brochockich 20 października 1778 roku (Elżbieta, Szymon Łukasz i Jadwiga).³⁹ Dziecko chore chrzczono z wody natychmiast, czasem w Koninie, a ceremonie dopełniano potem w kościele; rekordowe dopełnienie nastąpiło po dwudziestu jeden miesiącach.⁴⁰ Zwłoka nie zawsze brała się z choroby. Antonielę Franciszkę, córkę Kazimierza i Marianny z Niebieszewskich Bogusławskich, dziedziców Biskupia, urodzoną 18 grudnia 1734 roku, ochrzczono dokładnie rok później, 18 grudnia 1735 — „z powodu nieporozumień między sobą rodzice trzymali ją bez chrztu przez rok”, a proboszcz w tym czasie w ogóle nie wpisywał ich dzieci do księgi. Zaległość nadrobił dopiero zastępujący go komendarz, który zapisał całą sprawę wraz z wyjaśnieniem i podpisem. Małżeństwo się przez to nie rozpadło: w 1736 roku ochrzczono ich syna Rafała Antoniego, a w 1739 córkę Konstancję.⁵⁹

Dzieci z nieprawego łoża zapisywano bez eufemizmów, ale też bez wykluczenia: do chrztu trzymali je organista, służba plebańska, raz burmistrz (1774), raz szlachcianka (1795). Pisarz miał na tę sytuację sześć różnych formuł, od „cujus parens ignoratur” (którego rodzic jest nieznany) po „nec virgo nec vidua” (ani panna, ani wdowa). W latach 1788–1795 takich dzieci przybyło wyraźnie: czternaście w trzy lata wobec dwóch w całym okresie 1781–1787. W 1782 roku ochrzczono Adriana, „dziecko nieznanej matki, znalezione w lesie piotrkowickim”; chrzestnym był organista.⁴¹ Z 1789 roku jest pierwszy zapis o rozpadzie małżeństwa: Marianna z Biskupia, lat około trzydziestu, zmarła w domu najętym; „była to kobieta żoną pracowitego Chryzostoma, który od niej zbiegł”.⁴² Są pogrobowcy z datą śmierci ojca, jest wdowa, której dziecko pisarz starannie opisał jako „z prawego łoża”, jest stuletni starzec „w domu pasierba” i porzucona wdowa, „derelicta vidua”.⁴³

Nazwiska rodziły się na oczach pisarza. W 1751 roku zapisał „sławetny Jakub Potrzeba, przezwiskiem Bednarz”, co rozwiązuje zagadkę rodziny, która przez dwadzieścia lat występowała raz jako Bednarze, raz jako Potrzebowie. W 1734 roku „Walerian, zwany Walek Janiak”; w 1747 roku „Ewa Adamka czarna cognomine”; w 1789 roku „Kacper vulgo Pilarczyk”, a miesiąc później już po prostu Pilarczyk; w 1793 roku „Kowalczyk vel Kali”. Z nazwy miasta powstały Ślesimanka (1750), Ślesiński (1738, 1793) i Ślesiniak (1791). Sześć nazwisk odzawodowych (Kołodziej, Owczarek, Browarek, Bednarz, Kowal, Generał) da się złapać w chwili, gdy zawód staje się nazwiskiem.⁴⁴

Imiona nadawano ściśle według kalendarza, a kalendarz był bogatszy, niż się dziś pamięta. Parafia przyjmowała nowe kulty w kilkanaście lat po kanonizacji: Jan Nepomucen (kanonizowany 1729) pojawia się w Ślesinie w 1743 roku, Stanisław Kostka (1726) w 1744 roku u dwóch chłopców tego samego dnia. Chłopskie i mieszczańskie dzieci dostawały imiona Jan z Dukli, Mikołaj z Tolentynu, Piotr z Alkantary, Jan de Matha (założyciel trynitarzy), Magdalena de Pazzis (trzy razy w sześć dni 1793 roku), Katarzyna Szwedzka, Józef z Kupertynu, Helena Cesarzowa, Tomasz Kantuaryjski, Franciszek Borgiasz, Jozafata. Jest też Świętosław z Biskupia, sześć razy w latach 1788–1795, oraz Bogumił i Bogusław, które u ewangelików z kolonii okazały się przekładem imienia Gottlieb.⁴⁵

Sąsiedzi innej wiary

Pierwszy luteranin w księgach Ślesina to Jerzy, pochowany przez księdza Radeckiego 25 lipca 1733 roku. W 1748 roku w Sławęcinie ochrzczono Krystynę, córkę „prawowitych małżonków luteranów”, z chrzestnymi o niemieckich nazwiskach. W 1763 roku pisarz po raz pierwszy użył słowa „acatholici”, w 1767 roku są akatolicy w Sarnowie, od 1769 roku w Lubomyślu, które w latach siedemdziesiątych jest już wsią ewangelicką z pięcioma rodami. Potem przyszli olędrzy: Szyszyńskie Holendry (od 1779), Patrowskie (1780), Sławęcińskie (pisane też „Sawacińskie”), Dąbrowskie, Mikorskie, Marianowskie; pisarz raz nazwał je „colonia”. Do końca wieku księgi wymieniają siedem lub osiem takich osad.⁴⁶

Z ewangelikami żyło się blisko. Chrzczono ich dzieci w katolickim kościele, chowano na katolickim cmentarzu, konsekwentnie po stronie południowej, co wygląda na wydzieloną kwaterę. Pierwsze jawne małżeństwo mieszane zapisano w 1771 roku, kolejne w 1776 (pierwsze w samym mieście), 1777 (pierwsze, w którym katolikiem był mąż), 1785, 1786, 1787, 1789. Katolicka szlachcianka z plebanii trzymała do chrztu dziecko ewangelików. Pisarz przez dziesięć lat pisał „acatholici”, w styczniu 1791 roku po raz pierwszy „lutherana”, w 1795 roku „evangelici”; w 1793 roku zapisał śmierć „w domu luterańskim” w Dąbrowie.⁴⁷ Nie wolno orzekać wyznania po nazwisku: Krystyna Radońska, o polskim nazwisku, jest w akcie z 1792 roku akatoliczką, a dwie rodziny Szyszyńskich Holendrów pisarz wyraźnie nazwał katolickimi.⁴⁸

Konwersje zapisywano szczegółowo. Michał, sługa wójta ślesińskiego, konwertyta z luteranizmu, zmarł 24 września 1769 roku po trzydniowej chorobie; komunii nie mógł przyjąć z powodu wymiotów, namaszczenie odłożono na jego prośbę, umarł o północy: to najdłuższy akt całego rejestru zgonów. Bogumił Barszewski, mąż Zofii, 6 stycznia 1792 roku „wyznał wiarę katolicko-rzymską wobec Kościoła ze wszystkimi ceremoniami” w obecności pisarza grodzkiego radziejowskiego, komornika ziemskiego brzeskiego, wójta i burmistrza Ślesina. Trzynastoletnia Anna zrobiła to samo 16 kwietnia 1815 roku, publicznie, przy tłumie parafian.⁴⁹ Żydów w metrykach katolickich nie ma, co jest naturalne: mieli własną gminę i własne księgi.

Parafia, dziekan, wizytator, Kamera

Księgi dokumentują też władzę nad parafią. Kolatorem, czyli tym, kto przedstawiał kandydata na proboszcza, była od 1748 roku kapituła katedralna poznańska; z jej prezenty w styczniu tego roku objął Ślesin ksiądz Jan Słuszewski, który w 1756 roku został dziekanem sompoleńskim, w 1760 roku kanonikiem kruszwickim, a w 1768 roku prepozytem kolegiaty kruszwickiej. Wizytator w 1766 roku stwierdził jego szlachectwo „podwójnym tytułem: szlachectwa i urzędu dziekańskiego”.⁵⁰ Dziekan sprawdzał księgi co roku, a kongregacje dekanalne wędrowały po parafiach: w Ślesinie zebrały się w 1735, 1771, 1783 i 1789 roku, poza tym w Sompolnie, Dębach, Kramsku, Lubstowie, Morzysławiu, Wąsoszach, Kazimierzu, Broniszewie, Warzymowie, Żychlinie. Wizytacje generalne były trzy: 1 stycznia 1766 roku (Baltazar Poraj Pstrokoński), 29 stycznia 1782 roku (Józef Leliwa Dorpowski, kanonik metropolitalny) i 2 kwietnia 1791 roku (Jozafat Andrzej Murzynowski, doktor obojga praw i teologii).⁵¹ Z roku 1735 pochodzi pierwszy wikariusz, z 1768 pierwszy znany z nazwiska. W 1751 roku przez pół roku proboszcza nie było w parafii i zastępowali go dwaj kanonicy katedralni, franciszkanin i karmelita bosy; w 1773 roku, w roku kasaty zakonu, chrzcił w Ślesinie jezuita z kolegium bydgoskiego.⁵²

Potem przyszło państwo. Od 4 stycznia 1795 roku ksiądz Szwayczewski dopisuje w aktach chrztu godzinę urodzenia i stan rodziców, od 1 stycznia 1795 roku w aktach zgonu godzinę śmierci, przyczynę i wiek co do dnia, od 19 stycznia 1795 roku w aktach ślubu wiek obojga nowożeńców i imiona rodziców. Tego samego dnia zakłada nową księgę ślubów „według schematu podanego przez Prześwietną Kamerę Poznańską”. 11 października 1795 roku zamyka starą księgę chrztów „z wyroku i nakazu Najjaśniejszej Kamery Poznańskiej”. Pruski formularz w ślubach wytrzymał dwa lata: od 1797 roku wraca stara formuła. Ale rubryka liczbowa obok każdej stronicy chrztów została, a na marginesie rubryki za rok 1797 proboszcz dopisał: „do tego dnia zostali spisani kantoniści”, czyli chłopcy objęci pruskim systemem poboru.⁵³ Dzięki pruskiej biurokracji wiemy dziś, że w 1795 roku w Ślesinie byli garbarz, kupiec i kucharka dworska; bez niej nie wiedzielibyśmy nic.

Ostatnie pięć lat: 1796–1800

Księga chrztów założona w 1795 roku prowadzi nas do końca stulecia i pokazuje, jak zabór wchodził w codzienność parafii. W rubryce obok aktów pojawia się kolumna „Status Militaris”, a proboszcz trzy razy dopisuje na marginesie: „do tego dnia spisani kantoniści” (1797, 1799) i „dotąd kantoniści z miasta” (1800), bo chłopców z parafii liczono już na potrzeby pruskiego poboru. W czerwcu 1799 roku chrzestnym jest żołnierz „z wojska pruskiego”, w 1798 roku chrzci w Szyszyńskich Holendrach franciszkanin z tytułem „kaznodziei niemieckiego”, a w 1800 roku na czele miasta stoi „prezydent” o nazwisku Weinstrauch, pierwszy zwierzchnik Ślesina z niemieckim nazwiskiem i pruskim tytułem. Z tych samych lat są pierwsi imienni sołtysi (Dąbrowy, Szyszyna Małego i Makarowa, 1800), pierwsza wymieniona z imienia akuszerka, „Maria Egipcjanka, położna” (26 maja 1800), gorzelnicy w Szyszynie i „strycharze”, czyli cegielnicy, wpisani po polsku w łaciński akt.⁵⁴

W listopadzie 1797 roku dziecko trzymał do chrztu kanonik katedralny płocki Celestyn Zaremba Cielecki, a w tym samym roku ochrzczono dziecko szlacheckiej rodziny „przenoszącej się z miasta Poznania”: Ślesin dalej leżał przy drodze. W Piotrkowicach siedzieli wtedy Walknowscy, podsędkowie ziemscy kaliscy; Józef Walknowski był chrzestnym w 1797, 1798, 1799 i 1800 roku, a akt chrztu jego wnuczki z listopada 1799 roku podaje imiona i nazwiska dziadków.⁵⁵ Od 12 maja do końca lipca 1799 roku proboszcza nie było w parafii; chrzcili za niego bernardyni z Kazimierza, w tym ojciec Rajmund Szwayczewski, zakonnik o nazwisku proboszcza, a rubryka liczbowa zaczęła wtedy numerację od nowa. We wrześniu 1800 roku goście tytułują księdza Wojciecha Szwayczewskiego „prepozytem miejsca”: ślesińskie probostwo było prepozyturą.⁵⁶

Te same karty rozstrzygnęły zagadkę, która ciągnęła się przez całe księgi zgonów i chrztów: wieś pisaną „Ṡawacino”, z własnym dworem, drobną szlachtą i kolonią olęderską. W 1799 i 1800 roku ten sam pisarz zapisuje tę samą rodzinę Makowskich kolejno w „Ṡawacinie”, „Ṡlawacinie” i „Ṡlawencinie”. To Sławęcin. Makary Makowski, syn Antoniego i Jadwigi z Puchalskich, z żoną Delfiną z Bojanowskich, był dziedzicem Sławęcina i sąsiedniego Makarowa, które zapewne od jego imienia wzięło nazwę.⁵⁷

Ostatni chrzest XVIII wieku zapisano 26 grudnia 1800 roku: Anastazja, córka Działakowiczów ze Ślesina. Pod nim pisarz podkreślił nagłówek „Incipit Annus 1801mus”.⁵⁸

Co jeszcze zostało

Ślesin w metrykach XVIII wieku to miasteczko, w którym proboszcz był kanonikiem i szlachcicem, burmistrz browarnikiem, a stuletni chłop dostawał grób w kościele. W którym pływano w jeziorze w niedzielne południe, chowano obcych przy bramie, liczono groby po deskach podłogi, a dzieci nazywano imionami świętych kanonizowanych kilkanaście lat wcześniej. W którym luteranie i katolicy chrzcili się w jednym kościele i leżeli na jednym cmentarzu, tylko po różnych stronach. To wszystko wyczytaliśmy między wierszami stałej formuły.

Nie ma zgonów z lat 1795–1800: księga, którą wtedy założono, nie trafiła na mikrofilm. Nie ma stronicy drugiej księgi chrztów z 1795 roku. Reszta jest w wyszukiwarce, akt po akcie, z łacińskim tekstem i przekładem, a przy każdym nazwisku z tego artykułu da się sprawdzić, co dokładnie napisał ksiądz.

Przypisy

1. Mikrofilmy FamilySearch z ksiąg parafii Ślesin: 2090786 (księga A, 1728–1761, oraz księga C, 1766–1795), 2090781 i 2090782 (księga chrztów B, 1762–1795, i księga chrztów od 1795), 2090787 (księga zgonów 1776–1795), 2090784 (księga ślubów od 1795). Protokół dziekana z 9 października 1854 roku, wpisany do księgi C, podaje liczby aktów każdej księgi.

2. Księga A, zgony: Jakub Goliński, 29 kwietnia 1737 („3tio assere a muro ante altare”); dziecko, maj 1737 („3 assere a muro ad meridiem”).

3. Księga A, zgony 1737 (ołtarz wielki, ołtarz Najświętszej Panny 8 kwietnia 1737); księga A, zgony lat czterdziestych („cornu Evangelii” przy ołtarzu maryjnym); księga C, zgony: Agnieszka Szymankiewiczowa, 31 marca 1774 (ołtarz świętego Walentego).

4. Księga A, zgony: 29 maja 1737 („in ecclesia penes ambonam”, „ad cornu Sacristiae”); 13 września 1736 (zakrystia); Kazimierz Gumowski z Wąsoszy, 11 marca 1740 (konfesjonał); 1737 („sub lapide magno ad cornu Epistolae”).

5. Księga A, zgony 1741–1746 („in medio Templi ante figuram Christi Domini”).

6. Księga D, zgony 1776–1795, m.in. 15 stycznia 1777 (środek kościoła), 23 lipca 1788 i 31 lipca 1791 (mniejszy chór), 1792 („ad valvas majores Ecclesiae”).

7. Dekret reformacyjny i inwentarz wizytacji generalnej z 1 stycznia 1766 roku, wpisane na prawej stronicy księgi chrztów B przy roczniku 1766.

8. Księga A, chrzty, kwit z 26 października 1739 roku, po polsku, podpisany „X. Błażey Kawczynski P. Ś.”; dzwonnica: księga A, zgony 1742.

9. Księga A, zgony: Jakub Bednarek, 10 grudnia 1729 („in Cemeterio in Maioris foribus”); pełna formuła orientacji od 28 marca 1736 („ab Oriente versus maius altare”).

10. Księga C, zgony 1766–1776 (osiem punktów orientacji, „ad ortum Solis hiemalem”, „versus orientem aestivalem”, „ante Columnam Beatissimae Virginis Mariae”, „prope Campanile”); księga D, zgony 1776–1795 (szesnaście rozróżnianych miejsc; otwarcie kwatery przy figurze dla mieszczan około 1780 i chłopów około 1785 roku); krucyfiks: księga A, zgony, lipiec 1737.

11. Księga D, zgony: 5 maja 1788; 29 czerwca 1789 (Marianna, żona Chryzostoma); 20 maja 1790 (Hieronim z Mikorzyna, „in lacu aqua suffocatus”).

12. Księga D, zgony: akt zbiorowy ze stycznia 1782 roku; 10 lutego 1794 roku.

13. Księga A, zgony: Wojciech Bojanowski, 20 grudnia 1729; Jan Kowal z Piotrkowic, 4 marca 1740 („quia tamen Christiane vixit”). Księga C, zgony: Maciej Wojewoda ze Sławęcina, 1769. Księga D, zgony: Epifania, 1792; Antoni z Biskupia, 31 lipca 1791 („centum novem annorum, in domo filiastri sui”, na marginesie „NB”).

14. Księga D, zgony: 23 lipca 1788 („in domo plebanali”, „virgo”, lat 70).

15. Księga A, zgony: Kacper Kawczyński, 13 sierpnia 1737 (pochowany w Kole przy ołtarzu świętego Walentego); nota o śmierci Błażeja Kawczyńskiego 21 grudnia 1747 roku, spisana przez księdza Augustyna Osięgłowskiego Złotkowicza („propter memoriam grato successori”); akt instytucji księdza Słuszewskiego ze stycznia 1748 roku w rejestrze ślubów („post obitum Reverendi Blasii…”).

16. Księga A, zgony: Anna Bogusławska, 1730; Józef Dzięcielski, 1736. Księga C, zgony: Antonina z Biskupia, 1771; Antoni Sikorski z Szyszyna, 1775. Zakonnicy konwentu kazimierskiego: księgi A, B, C, G, 1751–1794.

17. Księga A, zgony: Teresa Rusocka, 3 kwietnia 1738 („ad Ecclesiam in Wąsosze… sine sepultura adhuc per aliquod tempus”).

18. Księga A, zgony: Wawrzyniec, syn Dorywały, kwiecień 1736; Józef, sługa Golińskich, niedziela 15 lipca 1736 („in ipso meridie”).

19. Księga A, zgony: Andrzej Cygan, 1745; Szymon, 1746 („ex Dresda Varsaviam tendens, uxorem et liberos Varsaviae habens”).

20. Księga C, zgony: Katarzyna Leśniewiczowa, 1767 („ob negligentiam Mariti sui”); Jakub Generał, 1770; dalsze zapisy z lutego 1772, lipca i grudnia 1773 oraz kwietnia 1775.

21. Księga A, zgony: Wawrzyniec, kwestarz, 2 stycznia 1748.

22. Księga D, zgony: 29 listopada i 7 grudnia 1790 („gratis pro Deo”).

23. Księga A, zgony 1737; protokół dziekański z 1854 roku (40 zgonów w roku 1737 na 136 w latach 1729–1750).

24. Księga C, zgony: marzec–sierpień 1770; Rozalia z Szyszyna, 20 sierpnia 1773 („dissenteria”); Stachurscy ze Sławęcina, sierpień 1775.

25. Księga D, zgony: Wawrzyniec, 16 lutego 1795; Norbert Pawłowski, 17 lutego 1795 („na rzeznicie”).

26. Księga A, zgony: 15 lipca 1736; Jakub Popowski z Wąsoszy, 18 maja 1743. Księga C, zgony: 23 sierpnia 1768. Księga D, zgony: 1782, 1786, 20 maja 1790, maj 1791.

27. Księga D, zgony: Łukasz z Szyszyna, 24 grudnia 1785; Jan, 9 listopada 1784 („in taberna”); Andrzej ze Sławęcina (w akcie „Ṡawacino”), 22 lipca 1794 („terra est suffocatus”); pielgrzym, 28 stycznia 1795; padaczka 1777. Księga C, zgony: paraliż 1774; Kazimierz Jasiński, 1768.

28. Księga D, zgony: Agnieszka Banaśka (105), Wojciech Gzik (104, 1776), Łukasz Olkiewicz („centenarius”), Ewa Olkiewiczowa (96), Wojciech Rumiński (102, 13 stycznia 1792), Paweł Gramera (1 kwietnia 1790, „prope Centenarius”) i Urszula Gramerzyna (28 sierpnia 1790, „forte Centenaria”).

29. Księga A, zgony: Łukasz „advena”, 29 marca 1737; księga A, chrzty: Pilarzowie, 4 października 1741; księga B, chrzty: 28 września 1772 (Konin), 1 czerwca 1789 i 1790 (Skulsk); księga C, śluby 1795 (Września); księga D, zgony: 28 stycznia 1795 (pielgrzym).

30. Księga B, chrzty: sierpień 1780; 20 listopada 1777 (Dąbrowa); określenia „advenae” i „peregrini” w latach 1772–1795.

31. Księga B, chrzty: 29 sierpnia 1774 („miles de Pruthenico exercitu”); 26 stycznia 1777 („miles Polonus”); 1783 („miles Reipublicae”, Szyszyńskie Holendry).

32. Księga A, chrzty: 19 września 1761.

33. Księga A, śluby 1736/37 („pro Consule Szymon Kwed”), akt instytucji ze stycznia 1748 (Michał Krawiec „proconsul”, Ludwika Golińska „tenutaria”); księga B (chrzty 1762–1795) i księga C (śluby 1766–1795): kolejni burmistrzowie i wójtowie; księga chrztów od 1795: Franciszek Działakiewicz, 1797; „Praesidis Civitatis uxor” Anna Weinstrauchowa, 30 maja 1800 i wrzesień 1800.

34. Księga B, chrzty: Franciszek Kowalski „scriba”, 2 sierpnia 1772; „consul” Walenty, 8 listopada 1787; „praetator” Paweł Wieczerkiewicz, marzec 1790. Księga ślubów od 1795: Walenty Olkiewicz, browarnik, zmarły przed listopadem 1796.

35. Księga A, chrzty: Franciszek Suliński „tabernator Ślesinensis”, 1751; Marianna „tabernatrix” z Biskupia, 3 września 1752; Wojciech Domiński „organarius”, ślub 1734; Maciej organista, zmarły 11 czerwca 1739; Wojciech Rumiński, 1740–1741; śluby organiścianek 5 lutego 1743 i 6 stycznia 1747, Księga B, chrzty: Franciszek Leśniewicz 1764–1783, Melchior Świrski 1784–1794, organista w Dębach 20 stycznia 1775, szpital świętego Wawrzyńca 1772. Księga C, zgony: „xenodochium Ślesinense”, 1773. Księga D, zgony: dom szkolny 1781, dziad kościelny 21 sierpnia 1787, dzwonnik 23 września 1788. Księga B, chrzty: „Braxatorium Ślesinense”, 8 marca 1795.

36. Księga B, chrzty: młyn Ruda (14 stycznia 1785), Nykiel (1772), Dziadoch i Lisewo (31 lipca 1777), Krupa (lipiec 1785, „Krupa molendinum” jako nagłówek 5 czerwca 1788), młyn biskupski (lipiec 1785, 26 czerwca 1792), młyn w Szyszynie (30 maja 1793).

37. Księga A, chrzty: „Casimirus Ovilator Plebanalis”, 1750; Sebastian Gałczyński „figulus”, 2 kwietnia 1755. Księga B, chrzty: kowale w Mikorzynie 6 grudnia 1784, w Szyszynie 1790–1794, w mieście 6 października 1793; piwowarzy 8 sierpnia 1786 i w Biskupiu 1796; rybak 20 lutego 1795. Księga ślubów od 1795: zawody 1795–1800.

38. Księga B, chrzty: Ewa Szwayczewska 22 listopada 1775, 3 marca 1777, 2 lutego 1778 i 2 listopada 1794 („mater ejus de Residentia Plebanali”); Jakub Szwayczewski 1777–1782; Jadwiga Żulicka 1771 i 22 sierpnia 1786; Marianna Czechanowska 1788–1795; „Stephanus operarius meus”, 1773.

39. Księga A, chrzty: 29 marca i kwiecień 1753. Księga B, chrzty: Wrońscy, 24 kwietnia 1766; Brochoccy, 20 października 1778; Woźniakowie 1778, 1779, 1781; dziewięć par bliźniąt 1789–1795.

40. Księga B, chrzty: chrzest z wody w Koninie 26 maja 1783, ceremonie 16 czerwca; dopełnienie po 21 miesiącach (urodzenie 15 stycznia 1770).

41. Księga B, chrzty: 10 kwietnia 1763 („cujus parens ignoratur”); 1773 („nec virgo nec vidua”); 20 grudnia 1774 (burmistrz chrzestnym); 1 września 1782 (Adrian); 2 sierpnia 1795 (szlachcianka chrzestną); zestawienie lat 1788–1795.

42. Księga D, zgony: 29 czerwca 1789 („fuit haec mulier uxor Laboriosi Chrisostomi, qui ab eo aufugit”).

43. Księga B, chrzty: 17 marca 1794 (Józef Potrzebski, pogrobowiec, ojciec zmarł 20 października 1793); 4 kwietnia 1791 („vidua, legitimi thori”); 3 stycznia 1791 („derelicta vidua, advena”). Księga D, zgony: 31 lipca 1791; 26 stycznia 1795.

44. Księga A, chrzty: 25 czerwca 1751 („famatus Jacobus Potrzeba cognomine Bednar”); luty 1734 („Valerianum nuncupatum Walek Ianiak”); 1747 („Eva Adamka czarna cognomine”); śluby: Zofia Ślesimanka, 30 lipca 1750. Księga B, chrzty: październik–listopad 1789 (Pilarczyk); 20 października 1793 („Kowalczyk vel Kali”); 10 maja 1791 (Ślesiniak); 1793 (Ślesiński). Księga A, zgony: Jan Ślesiński, 13 kwietnia 1738.

45. Księga A, chrzty 1740–1744 (Jan Nepomucen 1743, Stanisław Kostka 1744, Mikołaj z Tolentynu 1743, Katarzyna Sieneńska 1741). Księga B, chrzty: Jan z Dukli 1765 i 1793, Piotr z Alkantary 1772, Jan de Matha 9 lutego 1785, Magdalena de Pazzis 27–30 maja 1793, Katarzyna Szwedzka 1793, Józef z Kupertynu 18 września 1794, Helena Cesarzowa 1777, Tomasz Kantuaryjski 29 grudnia 1774, Świętosław 1788–1795, Gottlieb jako Bogumił 9 czerwca 1794.

46. Księga A, zgony: Jerzy, 25 lipca 1733; chrzty: Sławęcin, 19 lipca 1748. Księga B, chrzty: 29 maja 1763 („conjugibus acatholicis”), Sarnowo 16 stycznia 1767, Lubomyśle od 1771, Szyszyńskie Holendry 31 października 1779, Patrowskie Holendry 20 listopada 1780, kolejne kolonie 1785–1794, „colonia” 22 sierpnia 1786. Księga C, zgony: Lubomyśle 1769–1775.

47. Księga C, zgony 1770–1775 (pochówki akatolików po stronie południowej). Księga B, chrzty: małżeństwa mieszane 23 czerwca 1771, 4 listopada 1776, 1777, 28 marca 1785, 1786, 1787, 20 czerwca 1789; „lutherana” 28 stycznia 1791; „evangelici” 10 lipca 1795. Księga D, zgony: „in domo lutherana”, 18 września 1793.

48. Księga C, śluby: luty 1792 („personas acatholicas”, „personas catholicas”). Księga B, chrzty: 1790 („Catholicis” w Szyszyńskich Holendrach).

49. Księga C, zgony: Michał, 24 września 1769. Księga B, chrzty: 6 stycznia 1792 („professus est fidem Catholicam Romanam in facie Ecclesiae”). Księga chrztów od 1795, karta rubrykowa pierwszej stronicy: 16 kwietnia 1815 i 1819.

50. Księga A, śluby: akt instytucji i introdukcji ze stycznia 1748 („ab Illustrissimo Capitulo Posnaniensi”); chrzty: 22 stycznia 1756 (dziekan), 9 marca 1760 (kanonik kruszwicki). Księga B, chrzty: październik i grudzień 1768 (prepozyt kolegiaty kruszwickiej, prepozyt ślesiński); dekret wizytacji 1766 („duplici titulo, Nobilitatis et Officio Decanatus”).

51. Adnotacje kongregacji dekanalnych w księgach A, B, C i D, 1735–1793; noty wizytacyjne z 1 stycznia 1766, 29 stycznia 1782 i 2 kwietnia 1791 roku.

52. Księga A, śluby: wikariusz Kacper Wojdyniecki, 1738; księga B, chrzty: Jan Szakalski „vicarius Ślesinensis”, 1768; księga A, chrzty: czerwiec–listopad 1751; księga B, chrzty: jezuita z kolegium bydgoskiego, 1773.

53. Księga B, chrzty: formuła z godziną od 4 stycznia 1795; nota zamykająca z 11 października 1795 („Judicio et mandato Serenissimae Camerae Posnaniensis”). Księga D, zgony: formularz od 1 stycznia 1795. Księga ślubów od 1795: nota założycielska z 19 stycznia 1795 („juxta Schemma a Illustrissima Camera Posnaniensi porrectum”). Księga chrztów od 1795: dopisek „Ad hanc diem porrecti sunt Cantoniste” na marginesie rubryki za rok 1797.

54. Księga chrztów od 1795: dopiski „Ad hanc diem porrecti sunt Cantoniste” (rubryka za 1797 i październik 1799) i „Hucusque porrecti Cantoniste de Oppido” (1800); kolumna „Status Militaris” od 1798; żołnierz „de exercitu Prussico”, czerwiec 1799; o. Kornel, „praedicator Germanus”, 20 lutego 1798; „Praesidis Civitatis uxor” Anna Weinstrauchowa, 30 maja 1800; sołtysi („scultetus”) Dąbrowy, Szyszyna Małego i Makarowa, styczeń 1800; „Maria Egyptiaca, obstetrix”, 26 maja 1800; „crematum facientes” i „Ṡtrycharze”, druga połowa 1800.

55. Księga chrztów od 1795: Celestyn Zaremba Cielecki, kanonik katedralny płocki, chrzestny w 1797 roku; rodzina „transmigrantibus de Civitate Posnania”, 1797; Zuzanna Walknowska, podsędkowa kaliska, styczeń 1797; Józef Walknowski, podsędek ziemski kaliski, z Piotrkowic, listopad 1798, 12 listopada 1799 (Szyszyn, chrzest Salomei Elżbiety Brodzkiej, córki Zuzanny z Walknowskich) i 17 sierpnia 1800.

56. Księga chrztów od 1795: akty od 12 maja do 31 lipca 1799 bez proboszcza, w tym o. Rajmunda Szwayczewskiego i o. Kaliksta, bernardynów; restart numeracji rubryki 23 maja 1799; „Praepositus Loci”, wrzesień 1800.

57. Księga chrztów od 1795: Makowscy w „Ṡawacinie”, „Ṡlawacinie” i „Ṡlawencinie”, 1799–1800; akt marginesowy z 2 czerwca 1800 (rodzice i teściowie Makarego Makowskiego); Makowscy jako dziedzice Makarowa, sierpień 1800. Por. księga zgonów 1776–1795 (szesnaście wystąpień „Ṡawacina”) i księga chrztów B (dwór i szlachta „Ṡawacina” 1784–1795).

58. Księga chrztów od 1795, stronica 88: akt z 26 grudnia 1800 i nagłówek „Incipit Annus 1801mus”.

59. Księga A, stronica 31: wpis ręką komendarza pod aktami z 1735 roku (chrzest Antonieli Franciszki Bogusławskiej, 18 grudnia 1735; urodzenie 18 grudnia 1734; chrzestni Andrzej Korytkowski i Zofia Rogalińska z Biskupia; podpis „Wojciech Sablikiewicz, kurat ostrowąski, komendarz ślesiński” — nazwisko komendarza odczytane niepewnie). Rodzeństwo: księga A, chrzty Rafała Antoniego (1736) i Konstancji (1739).

← Kościół i parafiaPosłowie →