6.8. Walknowscy — dziedzice Ślesina, Piotrkowic i Różopola
Józef Walknowski (w regestach zapisywany też „Walikowski", „Walknoewski") kupił w 1788 r. dwa majątki naraz i tym jednym ruchem stworzył klucz, który przetrwał do drugiej połowy XIX wieku.
Był synem Franciszka Wierusz Walknowskiego, sędziego ziemskiego kaliskiego, i Marianny Bielińskiej, a wnukiem Antoniego Walknowskiego, kasztelanica wieluńskiego, i Urszuli Mielżyńskiej⁷⁴. Sam był kolejno sędzicem, potem podsędkiem ziemskim kaliskim i komisarzem komisji granicznej województwa kaliskiego⁷⁴. Żoną jego była Katarzyna Sulerzycka, córka Antoniego i Aleksandry z Przybysławskich, siostrzenica Jana Sulerzyskiego i Golińskiej — ⭐ a więc spokrewniona z bohaterami mikorzyńskiej tragedii z 1697 r.⁷⁴
W 1788 r. Walknowski zostaje wprowadzony w posiadanie miasta Ślesina i wsi Piotrkowice: Ślesin kupił od Michała Sokołowskiego, starosty kowalskiego za 90 000 złp, Piotrkowice — od Jana Dąmbskiego⁷⁵. Odtąd akta nazywają go jednym tytułem: „dziedzic miasta Ślesina i Piotrkowic".
⭐⭐ Księgi metrykalne pokazują ród na miejscu, rok po roku¹⁴⁹. Józef Walknowski, „podsędek ziemski kaliski”, trzyma do chrztu dzieci w Piotrkowicach w latach 1797–1800, a jego żona Zuzanna jest tam „podsędkową kaliską” już w styczniu 1797. 29 kwietnia 1803 roku w Ślesinie Gabriel Gzowski, komornik województwa brzesko-kujawskiego i dziedzic obu części Szyszyna, żeni się z Zuzanną Walknowską, córką Józefa i Katarzyny z Sulerzyckich — akt potwierdza imiona rodziców z regestów i wiąże Walknowskich z sąsiednim Szyszynem; w 1811 i 1813 chrzci się tam ich dzieci. 15 grudnia 1803 chrzestną w Ślesinie jest Walknowska, „dziedziczka dóbr Ślesin i innych oraz kolatorka kościoła ślesińskiego” — pierwsze w aktach parafialnych nazwanie właściciela miasta. W latach 1809–1814 księga chrztów tytułuje Stanisława Walknowskiego sędzią pokoju powiatu pyzdrskiego, a Różę kolatorką i „dziedziczką miasta Ślesina i Piotrkowic”; dobrami zarządzają komisarze Rowińscy (1814). Przy chrztach w Ślesinie pojawiają się jeszcze Józef Walknowski, sędzia kryminalny płocki (1813), i Wiktor Walknowski, kapitan wojsk polskich, świadek ślubu w listopadzie 1815 obok Stanisława, „dziedzica dóbr Piotrkowice z przyległościami”¹⁴⁹.
⭐ Kto trzymał Piotrkowice przed Dąmbskim. W XVII w. wieś jest w rękach Zagórskich — „Świętosław Zagórski, syn Jana, dziedzic w Piotrkowicach", rozlicza się w 1665 i 1668 r. z Tokarskimi¹²⁵. A w 1715 r. regest zapisujący trzyletnią dzierżawę części wsi przez Teresę Żychlińską, wdowę po Wojciechu Pruskim, dodaje nawiasem zdanie rozstrzygające: „(to dobra Lubstowskich)"¹²⁶. ⇒ Piotrkowice należały więc przed Walknowskim do wielkiego klucza lubstowskiego — i to rzuca nowe światło na następny akapit.
I zaraz zaczyna zaokrąglać majątek. W 1791 r. zawiera kompromis z Feliksem Głębockim, stolnikowiczem kruszwickim, dziedzicem Lubstowa i Polic⁷⁶ — czyli z panem sąsiedniego wielkiego klucza. ⭐⭐ A ten sąsiad był rodziną sprzedającego. Regest z 1789 r. nazywa współdziedziców Lubstowa wprost: „M. Magdalena z SOKOŁOWSKICH Głębocka, stolnikowa kruszwicka, matka, oraz Feliks syn"; komisarzem dóbr lubstowskich jest Paweł Rzeszotarski¹²⁷. ⇒ Feliks Głębocki był po matce Sokołowskim — a więc ugoda, którą Walknowski zawierał rok po kupnie Ślesina, była ugodą z krewnym ludzi, od których Ślesin kupił. W tej okolicy sąsiedztwo i pokrewieństwo to niemal zawsze to samo. W tym samym roku kupuje od Grzegorza Włodkowskiego, wojskiego łomżyńskiego, połowę Radwańczewa, Rakowa i Lenartowa za 22 000 złp⁷⁷.
Dalszy ciąg rodu znamy dzięki kwerendzie Krzysztofa Gorczycy, który rozpisał Walknowskich w studium o ślesińskiej bramie triumfalnej¹⁴⁰. Ród dziedziczył Ślesin nieprzerwanie przez osiemdziesiąt cztery lata, od 1788 do 1872 roku¹⁴⁰.
Józef (ur. ok. 1748 w Kuklinowie w parafii Kobylin, zm. przed 1804) zebrał fundusze na Ślesin wcześniej: w 1775 r. wziął spadek po ojcu chrzestnym, ks. Józefie Pawłowskim, biskupie neochyńskim, w 1782 r. po kuzynie ks. Władysławie Walknowskim, biskupie benderskim i sufraganie poznańskim, a w latach 1782 i 1785 sprzedał dobra w powiatach pyzdrskim i kościańskim za 153 900 i 280 000 złp¹⁴⁰. W 1788 r. wybrano go deputatem województwa poznańskiego na trybunał koronny¹⁴⁰.
⭐ Syn i następca: Stanisław (ok. 1777 – 1 III 1818 w Piotrkowicach) — ten sam, który w czerwcu 1810 r. ufundował ślesiński łuk triumfalny (rozdz. 2.19). Sędzia pokoju powiatu pyzdrskiego, zatwierdzony na tym urzędzie przez Fryderyka Augusta 5 lipca 1809 r. i pozostający nim do końca Księstwa¹⁴⁰. ⭐⭐ 5 czerwca 1803 r. w Gonicach ożenił się z własną ciotką, Różą Pomorską z Walknowskich (ok. 1773–1823), dziedziczką Gonic, która wniosła mu 333 000 złp posagu i 110 000 wiana; byli bezdzietni, a Róża po jego śmierci wyszła za mąż po raz trzeci, za kuzyna Andrzeja Mikołaja Płonczyńskiego¹⁴⁰. ⚠️ Stanisław majątku nie pomnażał: hipoteka dóbr ślesińskich notuje jego długi rok po roku — 192 000 złp od Grzegorza Jeschendorfa (1804), 12 000 od Samuela Guderiana (1806), 24 000 od Hirsza Natana (1808), 12 000 od Marczanke, 6 768 od Piotra Sarnowskiego (1810)¹⁴⁰.
⭐⭐ Prasa z epoki pokazuje tego człowieka z bliska — w czterech momentach, których genealogia rodu nie zna.
Luty 1809: sędzia pokoju, ale ciężko chory. Relacja z sejmiku powiatu pyzdrskiego notuje, że przysięgę od marszałka sejmiku Tadeusza Rad[liń]skiego odebrał sędzia pokoju Józef Zbijewski, „który w słabym zdrowiu zostaiącego kolegę swoiego W. Stanisława Walknowskiego zastąpił"¹⁴⁴. Potwierdza to urzędowy spis obsady sądów Księstwa z tego samego roku: „Powiat Pyzdrski, w Pyzdrach, Sędziowie Pokoiu, Stan. Walknowski, Jozef Zbiiewski"¹⁴⁴. ⇒ Dwie rzeczy naraz. Sędzią pokoju był już w lutym 1809 r. — zatwierdzenie przez Fryderyka Augusta z 5 lipca tegoż roku dotyczyło więc urzędu już sprawowanego, a nie nominacji. I druga: szesnaście miesięcy przed fundacją bramy triumfalnej fundator był tak chory, że nie stawił się na sejmiku własnego powiatu.
Kwiecień 1814: przegrany proces i propinacja pod młotek. Cztery lata po bramie dziedzic Ślesina przegrywa przed Trybunałem Cywilnym I instancji departamentu poznańskiego sprawę z żydowskimi wierzycielami z Kleczewa — i traci z wyroku dochód z wyszynku we własnym mieście. Obwieszczenie notariusza powiatu pyzdrskiego brzmi¹⁴⁵:
„Mocą wyroku Prześwietnego Trybunału Cywilnego I. Instancyi Departamentu Poznańskiego, w sprawie Starozakonnych Salamona i Effrayma Jelenkiewiczów, w Kleczewie mieszkaiących, Powodów, naprzeciw JWmu Stanisławowi Walknowskiemu, Sędziemu Pokoiu Powiatu Pyzdrskiego, w Piotrkowicach mieszkaiącemu, zapozwanemu zapadłego, zostawszy niżey podpisany do wypusczenia w dzierżawę propinacyi w mieście Ślesinie przez publiczną licytacyą delegowany; przeto (…) termin na dzień 18. Kwietnia r. b. zrana o godzinie 9tey w mieście Ślesinie wyznacza się (…). Pyzdry dnia 24. Marca 1814. Piotr Konstanty Jaworski, Notaryusz Powiatu Pyzdrskiego."
⇒ Trzy rzeczy. Kłopoty finansowe fundatora widać już cztery lata po bramie — i nie tylko w hipotece, lecz w wyroku sądowym. Wierzyciele mają imiona i adres: Salomon i Efraim Jelenkiewiczowie z sąsiedniego Kleczewa. I urzędowy druk nazywa dziedzica Ślesina „mieszkającym w Piotrkowicach" — dwór trzymał ten klucz nie w mieście, lecz we wsi (2.19). O samym przedmiocie licytacji — propinacji i browarze ślesińskim — mówi rozdział 39.
Październik 1818: brat ogłasza jego śmierć. Michał Walknowski trzykrotnie ogłosił w „Gazecie Wielkiego Xięstwa Poznańskiego" obwieszczenie datowane „w Piotrkowicach pod Ślesinem dnia 7. Października 1818": „brat móy W. Stanisław Walknowski w Piotrkowicach w roku teraznieyszym bieżącym 1818 z tym rozstał się światem; przeto niżey podpisany iako Sukcessor pozostałości po bracie moim, tudzież następca i teraźnieyszy Dziedzic dóbr Piotrkowickich i Ślesina w Królestwie Polskiem położonych…"¹⁴⁶ ⇒ Drukowane, niezależne od genealogii potwierdzenie roku i miejsca śmierci fundatora bramy — i tego, że Michał objął klucz zaraz po bracie.
⭐⭐ A przy okazji wychodzi dług, którego w naszym wykazie nie było. Obwieszczenie jest wezwaniem nieznanych spadkobierców Salomona Natana, agenta nadwornego w Berlinie, żeby odesłali obligację z 28 czerwca 1806 r. wraz z cesją z 5 lipca i zaświadczeniem hipotecznym z 14 lipca tegoż roku, na sumę 4 000 talarów — inaczej nie da się jej wykreślić z hipoteki; Michał dodaje, że agent ów „summy 32,000 Talarów nie pożyczył, ani też waluty 4,000 Tal. za odstąpione prawa nie zapłacił"¹⁴⁶. ⇒ Berliński wierzyciel ciążył więc na dobrach ślesińskich już od czerwca 1806 r., na cztery lata przed bramą — to najwcześniejszy znany nam dług Stanisława, starszy od Guderiana. ⚠️ Czy „Salomon Natan" z 1806 r. i „Hirsz Natan" z 1808 r. to jedna rodzina wierzycieli, rozstrzygnie dopiero hipoteka. ⭐ Trop archiwalny z tego samego obwieszczenia: w 1818 r. akta hipoteczne Piotrkowic i Ślesina leżały w Komisji Hipotecznej w Poznaniu, nie w Koninie¹⁴⁶.
Rodzeństwo Stanisława: Michał Grzegorz (ur. 10 IX 1779 w Wziąchowie, zm. po 1851) oraz Zuzanna Klara (8 VIII 1780 w Wziąchowie – 17 V 1818), zamężna ok. 1797 r. za Gabrielem Gzowskim, dziedzicem Szyszyna, Myślątkowa i Gębic, radcą departamentu bydgoskiego (1809)¹⁴⁰.
⭐⭐⭐ I tu domyka się luka. Michał przejął majątek dopiero po śmierci brata i siostry, w 1819 r., a 3 lutego 1819 r. ożenił się w Środzie z Franciszką Rozalią z Łukomskich herbu Szeliga (ur. 2 IX 1794 w Poznaniu), córką Wojciecha i Barbary z Mikorskich, dziedziczką Barczewa w powiecie sieradzkim¹⁴⁰. ⇒ Franciszka, właścicielka dóbr w 1866 r., była więc synową Józefa i bratową fundatora bramy — między nią a Józefem nie ma trzech pokoleń, tylko jedno.
⚠️⭐ A klucz ślesiński omal nie przepadł w 1827 roku. Walka Michała z odziedziczonym po bracie zadłużeniem zajęła kilka lat i mimo starań majątek zlicytowano. Uratowała go żona: Franciszka przeprowadziła najpierw rozdzielność majątkową, a potem wykupiła dobra z własnych funduszy¹⁴⁰. ⇒ To tłumaczy, dlaczego przez resztę wieku akta wymieniają jako właścicielkę ją, a nie męża.
⚠️⭐ Rozdzielność majątkowa ma jednak datę o osiem lat wcześniejszą — i trzeba ją postawić obok tamtej. „Gazeta Wielkiego Xięstwa Poznańskiego" ogłosiła 11 grudnia 1819 r. obwieszczenie Królewsko-Pruskiego Sądu Ziemiańskiego w Poznaniu, datowane 4 października tegoż roku¹⁴⁷:
„Że wspólność maiątku i dorobku w małżeństwie Ur. Michała Walknowskiego z Ur. Franciszką Łukomską, stosownie do zdziałanego w tey mierze na dniu 13. Lutego i 17. Lipca r. b. przed Sądem Pokoiu w Środzie kontraktu przedślubnego, wyłączona została, podaie się ninieyszem do publiczney wiadomości."
⇒ Rozdzielność istniała więc od pierwszego roku małżeństwa, nie od 1827 — i to ona dała Franciszce majątek odrębny od mężowskiego, czyli to, czym w 1827 r. miała klucz wykupić. ⚠️ Czy obok intercyzy z 1819 r. był jeszcze drugi, osobny akt rozdzielności, przeprowadzony przed samą licytacją i już po stronie Królestwa Polskiego — tego nie rozstrzygamy. Obie daty podajemy obok siebie, dopóki nie przeczytamy hipoteki konińskiej — rozstrzygną ją działy II i IV księgi hipotecznej dóbr ślesińskich¹⁴⁰ ¹⁴⁷. ⚠️ Nie zgadzają się też same daty roku 1819: ślub odnotowano 3 lutego w Środzie, a kontrakt nazwany „przedślubnym" nosi daty 13 lutego i 17 lipca. Obwieszczenie wyszło z sądu pruskiego, a kontrakt zawarto przed Sądem Pokoju w Środzie — a więc po poznańskiej stronie granicy, nie w Królestwie.
Dzieci Michała i Franciszki: Emilia Julia (ur. 8 V 1820), zamężna Moszczeńska; Maria Józefa; oraz Józef Feliks Stanisław (ur. 1832), żonaty z Emilią Suchorską ze Swinarskich¹⁴⁰. ⭐ Ten ostatni kupił dobra formalnie od matki w 1865 r. i sprzedał je w 1872 r. Władysławowi Mierzyńskiemu — na tym kończy się osiemdziesięcioczteroletnie władanie Walknowskich w Ślesinie¹⁴⁰.
Krewni w dobrach. W Ślesinie mieszkał Józef Walknowski (ur. ok. 1790), w 1812 r. kapitan i członek loży masońskiej „Zum bekränzten Kubus” w Gnieźnie, w 1816 r. major 3. Pułku Ułanów Królestwa Polskiego, rok później już poza służbą; w Piotrkowicach mieszkała w 1825 r. Michalina, bratanica Józefa podsędka, zamężna przed 1818 r. za Wojciechem Kurcewskim¹⁴⁰. Z dalszej rodziny: stryj Felicjan, sędzia Trybunału, i kuzyn Aleksander (1752–1819), podprefekt powiatu średzkiego¹⁴⁰.
⭐ I jeszcze jeden Walknowski — przy ołtarzu. Gdy na początku stycznia 1812 r. para królewska zatrzymała się w Poznaniu w drodze powrotnej z warszawskiego sejmu, nieszpory — jak donosiła „Gazeta Poznańska" — „W. JXiądz Kanonik Katedralny Walknowsk[i] odprawił"¹⁴⁸. ⇒ Kanonik katedralny poznański tego nazwiska jest krewnym dziedziców Ślesina; stopnia pokrewieństwa nie znamy i go nie dopowiadamy. Odnotowujemy sam fakt, bo mówi coś o pozycji rodziny: gdy król był w Poznaniu, przy ołtarzu stał Walknowski.
⚠️ Akta spadkowe Franciszki z Łukomskich Walknowskiej z 1866 r. leżą w Archiwum Państwowym w Kaliszu⁷⁸ i pozostają nieprzeczytane; komplet transakcji i długów całego klucza zawiera hipoteka dóbr ślesińskich w archiwum konińskim¹⁴⁰.
Że klucz Walknowskich był trwały, widać w Słowniku geograficznym: jeszcze w 1886 r. dobra Piotrkowice nosiły urzędową nazwę „dobra Ślesin" i obejmowały folwarki Piotrkowice i Różopole, osadę Ślesin oraz wsie Piotrkowice, Wygoda, Kolebki, Półwiosek Stary, Półwiosek Nowy i Niedźwiady — razem 1082 morgi dominialne⁷⁹.