6.9. Milewscy na Mikorzynie
W XIX w. Mikorzyn należy do Milewskich herbu Jastrzębiec. Najstarszy ślad, jaki mamy, to 1834 rok: w kartotece szlacheckiej figuruje „Józef Milewski de MIKORZYN, lat 30" jako świadek ślubu wójta gminy Gosławice⁸⁰. ⇒ Milewscy siedzieli tu co najmniej od lat trzydziestych XIX wieku.
Ów Józef Jan Nepomucen Milewski (ur. 1800 w Borzewisku, zm. 22 I 1875) był sędzią pokoju i prezesem Rady Powiatowej⁸¹. Jego żoną była Konstancja Klementyna z Wierzchlejskich herbu Berszten II, urodzona 26 III 1815 w Karsznicach w powiecie sieradzkim (chrzest w Marzeninie), zmarła 23 III 1890 w Mikorzynie⁸¹.
W majątku Mikorzyn urodziła się w 1841 r. Aniela Milewska (zm. 1896), pisarka i publicystka pozytywizmu⁸². Że była córką Józefa i Konstancji, potwierdza dopiero akt zgonu jej ojca — o nim niżej.
⭐ Pisała o własnej okolicy — i pisała więcej, niż odnotowują jej biogramy. W „Kaliszaninie" z 1889 r. ogłosiła cykl pod tytułem Opowiadanie starej wieśniaczki, z którego dwa odcinki — nr 21 i nr 26 — cytują do dziś badacze kultury ludowej tej okolicy¹⁰⁰. To czyni z dziedziczki Mikorzyna najwcześniejszą znaną nam osobę, która spisywała obyczaj ludowy ziemi ślesińskiej — i to z pierwszej ręki, jako sąsiadka, nie jako przyjezdny etnograf.
Z odcinka w nr 21 pochodzi obrazek nocnego połowu przy zapalonym łuczywie, a w nim zdanie, które mówi o ustroju wsi więcej niż niejeden inwentarz: „Na drugi dzień matka dzielili połów na dwie części, jednę część nieśli do dworu, a drugą gotowali dla nas na obiad z jagłami i mlonym koperkiem"¹⁰⁰. ⭐ Połowa złowionych ryb szła do dworu — i zapisała to pani tego dworu.
Odcinek z nr 26 opisuje z kolei popielcowy wykup młodej mężatki: nowo zaślubione kobiety wywożono z karczmy na osobnym wózku i musiały się wykupić alkoholem. Milewska dodaje szczegół, którego nie ma u Kolberga: dziedziczka też musiała się wykupić — ale stawiała alkohol na własnym dziedzińcu i do karczmy nie szła¹⁰⁰. Obrzęd obejmował więc i dwór, tyle że dwór wykonywał go po swojemu. Szerzej o tym zwyczaju — rozdział 41 („Rok obrzędowy i obrzędy rodzinne").
⭐ Akt zgonu dziedzica, 26 stycznia 1875
Najmocniejszy dokument, jaki mamy o tej rodzinie, leży w księdze metrykalnej własnej parafii. 26 I 1875 r. o godzinie 11 rano stanęli przed proboszczem ślesińskim Błażej Bandowski (50 lat) i Franciszek Grzelak (50 lat), obaj włościanie z Mikorzyna, i zgłosili, że 10 / 22 I 1875 r. o 10 rano we wsi Mikorzyn zmarł JÓZEF MILEWSKI, „właściciel wsi Mikorzyn" (владѣлецъ деревни Микоржинъ), lat 75, urodzony we wsi Burzewisko❓, syn Kajetana❓ i Sabiny z Bojsławskich. Akt wylicza dalej, kogo zmarły pozostawił: wdowę KONSTANCJĘ z WIERZCHLEYSKICH (w akcie „Вержиленской") oraz pięcioro dzieci — MARIANNĘ, ANIELĘ, ZOFIĘ, KLOTYLDĘ i BOLESŁAWA⁹⁷.
Wagę tego zapisu trudno przecenić. To jedyny w całej znanej nam serii metrykalnej Ślesina akt, w którym dwór mikorzyński przemawia własnym głosem — i to głosem urzędowym, spisanym przy dwóch chłopach ze wsi, a nie przy rodzinie. Godzina śmierci, wiek, imiona rodziców zmarłego i pełny skład rodziny są tu podane wprost; imiona Klotylda, Bolesław i Aniela nie występują w tym roczniku u nikogo poza dworem⁹⁷.
Co się zgadza z Wielką Genealogią, a co nie
Zestawienie aktu z bazą Minakowskiej⁹⁸ wypada następująco.
Zgadza się:
- data śmierci — 22 I 1875, co do dnia;
- rok urodzenia — baza podaje 1800, akt „75 lat" w styczniu 1875, czyli rocznik 1799/1800;
- imię ojca — Kajetan (w bazie Kajetan Milewski, ok. 1770);
- żona — Konstancja Klementyna z Wierzchleyskich z Gaszyna herbu Berszten II, poślubiona 19 V 1839 w Zadzimiu (akt 13/1839), zmarła 1890 w Mikorzynie;
- dwoje dzieci z imienia — Aniela (Aniela Zuzanna, ur. 25 III 1841 w Mikorzynie, pisarka i publicystka, zm. 10 XII 1896 w Warszawie, pochowana na Powązkach, bezpotomna) i Bolesław (ur. 5 VI 1857 w Mikorzynie, zm. 17 I 1914, ksiądz, proboszcz parafii). ⇒ Akt zamyka wątpliwość o Anieli: pisarka pozytywizmu była rzeczywiście córką dziedziców Mikorzyna;
- nieobecność Celestyna — powstańca, który zmarł w 1863 r., a więc dwanaście lat przed ojcem. Akt wymienia tylko żyjących; brak Celestyna jest tu potwierdzeniem daty jego śmierci, nie sprzecznością.
Nie zgadza się albo wykracza poza bazę:
- matka zmarłego. Akt czyta „Sabina z Bojsławskich", baza podaje Sabinę Bogusławską (ok. 1770 – 1821). ❓ Rozstrzygnąć może tylko oględziny skanu; obie formy są możliwe, a Bogusławscy siedzą w tej okolicy (Antoni Bogusławski, pisarz grodzki radziejowski, „dziedzic Mikorzyna" w 1781 r. — zob. 6.6), co czyni wersję bazy prawdopodobniejszą.
- „Marianna" z aktu to najpewniej Maria Kleofa Milewska (1842–1884), żona Bolesława Moszczeńskiego z Moszczonego herbu Nałęcz — w 1875 r. jeszcze żyjąca. ❓ Tożsamości nie dowodzi nic poza imieniem i kolejnością.
- ⭐ ZOFIA i KLOTYLDA — dwie córki, których Wielka Genealogia w ogóle nie zna. Baza wylicza czworo dzieci Józefa i Konstancji (Aniela, Celestyn, Maria Kleofa, Bolesław); akt zgonu wymienia pięcioro żyjących, w tym te dwie. Obu tych córek nie wymienia żadne znane nam opracowanie. Obie trzeba szukać w księgach ślesińskich lat czterdziestych i pięćdziesiątych XIX w.
- miejsce urodzenia dziedzica — akt „Burzewisko", literatura powstańcza „Borzewisko"⁸¹; baza miejsca nie podaje w ogóle.
- miejsce urodzenia Konstancji — literatura powstańcza podaje Karsznice, baza Kraśnice (26 III 1815), obie z chrztem w Marzeninie. ❓ Nierozstrzygnięte.
- herb. Przypisywany tu Milewskim Jastrzębiec nie ma potwierdzenia w bazie, która przy tej rodzinie herbu nie podaje żadnego i wyraźnie oddziela ją od Milewskich herbu Ślepowron z Wielkopolski (Witold Franciszek, 1817–1889, bohater Polskiego Słownika Biograficznego) — z tamtymi naszych Milewskich łączy tylko nazwisko⁹⁸. ⚠️ Zbieżność jest myląca i trzeba ją odnotować przy każdej kwerendzie.
⭐⭐ Jak Mikorzyn przeszedł do Wierusza-Kowalskiego — ogniwo rodzinne
Zestawienie rodzeństwa Wierzchleyskich daje odpowiedź na pytanie, które w 6.10 zostawiliśmy otwarte. Konstancja z Wierzchleyskich Milewska, pani na Mikorzynie, była rodzoną siostrą Romana Kajetana Walentego Wierzchleyskiego z Gaszyna (1825–1887) — oboje dzieci Alojzego Wierzchleyskiego (ok. 1782 – 20 XI 1834 w Marzeninie) i Julii z Jaksa-Dobków herbu Gryf. Żoną Romana była Sylwia Sylwina Wierusz-Kowalska (ok. 1841–1923), przyrodnia siostra malarza Alfreda⁹⁸.
⇒ Alfred Wierusz-Kowalski nie kupił Mikorzyna od obcych. Kupił go od rodziny swojego szwagra, i to w momencie, gdy mikorzyńska linia Milewskich dogasała: Maria Kleofa umiera w 1884 r., Konstancja w 1890 r. w samym Mikorzynie, Aniela bezpotomnie w 1896 r., a Bolesław jest księdzem. ❗ To jest hipoteza mocna, ale wciąż hipoteza — dowodem byłaby dopiero księga hipoteczna dóbr Mikorzyn.
⚠️ Dwór, którego w księgach parafialnych nie ma
Osiem opracowanych roczników akt stanu cywilnego parafii Ślesin (1875, 1876, 1877, 1889, 1891, 1893, 1904 i 1905 — razem blisko dwa tysiące aktów) daje w tej sprawie wynik jednoznaczny i wart zapisania: poza tym jednym aktem zgonu z 1875 r. dwór mikorzyński w księgach parafialnych nie występuje ani razu⁹⁹.
Mikorzyn pojawia się w nich stale — kilkanaście aktów rocznie — ale wyłącznie jako wieś chłopska i służebna: gospodarze, robotnicy, służba, kowal, ogrodnik, kucharz. Wracają te same rody (Bandowscy, Grzelakowie, Malinowscy, Pilarscy, Koszelowie, Szubertowie, Hernestowie, Lentowscy). Ani Milewskich po 1875 r., ani Wierusz-Kowalskich po 1895 r. w tych aktach nie ma — rocznik 1905, przeczytany w komplecie (287 aktów), nie zna nazwiska Wierusz-Kowalski w żadnej postaci⁹⁹.
Jedyne, co księgi rejestrują z zarządu majątkami, to ludzie folwarczni ze średniego szczebla, i to w innych wsiach: rządca w Sławęcinku (1877), włodarz w Szyszynie (1877), włodarz w Różopolu (1876), rządca majątku Biskupie (1891 i 1893), a w Mikorzynie — raz jeden — rządca Stanisław Sławichowski (1889)⁹⁹.
⇒ Wniosek warsztatowy jest prosty i trzeba go pamiętać przy każdym dworze tej okolicy: właściciele ziemscy chrzcili, żenili się i byli grzebani gdzie indziej — w miastach, w parafiach żon, przy klasztorach. Akta stanu cywilnego tego szczebla dokumentują wieś, nie dwór. Drogę do dziejów dworu prowadzą hipoteki, prasa, nekrologi i herbarze — nie metryki.
⭐⭐ Dwór mikorzyński jako lazaret powstańczy, 1863
To najpiękniejszy epizod w dziejach tego domu i wart jest dokładnego przytoczenia.
Konstancja Milewska w 1863 r. urządziła we własnym dworze w Mikorzynie lazaret na kilkanaście łóżek, w którym leczyła i pielęgnowała rannych powstańców. Leżeli tam między innymi dwaj Francuzi z oddziału Kazimierza Mielęckiego, ranni pod Pątnowem — Callier i Lejard; temu drugiemu trzeba było odjąć nogę⁸¹.
Rzecz nie uszła uwagi Rosjan. Dwór został otoczony przez oddział wojska, ale Józef Milewski wyszedł i po francusku zwrócił się do dowodzącego księcia Wittgensteina tak odważnie, że ów cofnął nakaz rewizji i wydał pisemne pozwolenie na prowadzenie lazaretu oraz nakaz nieczynienia krzywdy mieszkańcom⁸¹.
Cena była rodzinna. Celestyn Milewski, urodzony ok. 1843 r., student Uniwersytetu we Wrocławiu, został ranny wiosną 1863 r., dotarł do domu, gdzie matka prowadziła lazaret — i po dwóch tygodniach zmarł. Nabożeństwo żałobne za jego duszę odprawiono we Wrocławiu 10 listopada 1863 r.⁸¹
⚠️ Okoliczności zranienia Celestyna są sporne. Jedne źródła podają 29 kwietnia 1863 r. pod Nową Wsią, dodając „niektórzy twierdzą, że pod Ignacewem"; inne — 26 kwietnia pod Nową Wsią. Sporne jest też miejsce pochówku: Ślesin albo Różnowa⁸¹. Do rozstrzygnięcia na cmentarzu i w księgach zgonów.
Cała rodzina wróciła do Ślesina po śmierci. Konstancja została pochowana w grobie w Ślesinie (bez inskrypcji), a w kościele ślesińskim znajduje się epitafium poświęcone jej i mężowi. Józef pochowany w Ślesinie wraz z synem.⁸¹
⭐ To najmocniejszy punkt styku dziejów dworu mikorzyńskiego z dziejami miasta — i jedyny znany nam zabytek epigraficzny w kościele ślesińskim, który da się powiązać z konkretnym dworem.