6.12. ❗ Żegoccy i Brezowie — najazd na Ślesin w 1636 roku
Na koniec historia, która brzmi jak romans grozy, a jest zapisem sądowym — i którą podajemy z wyraźnym zastrzeżeniem.
W 1636 r. do ksiąg grodu poznańskiego wniesiono skargę Stanisława Żegockiego, syna Andrzeja, przeciw jego własnej żonie Barbarze z Schöneichów (w regeście: Senechównie), jej synom z pierwszego małżeństwa — Brezom — i jej wnukowi Tomaszowi Śremskiemu⁹⁵.
Barbara była 1° voto żoną Ernesta Brezy, 2° voto Żegockiego; dziedziczyła Biskupie, a dożywocie miała w Kazimierzu. Skarga zarzuca jej rzeczy potworne i wylicza je jedna po drugiej: że utopiła, zaszywszy w wór, swego sekretarza Gelera „za wydanie sekretu"; że zastrzeliła zięcia Obornickiego wraz z córką; że brała udział w zabiciu pana Śremskiego.
A potem zarzut główny. W Biskupiu, we wsi „od majętności Kazimierskiej", mieszkał protestant, który trzymał tę wieś wyderkafem. Barbara dostała się tam ze swoim sługą, zrobiła podkop pod izdebką i podłożyła prochu w miejscu, gdzie stało łóżko. Sama czekała na wynik w chłopskim domu w Lubczu. Wybuch wyrwał ścianę przy łóżku i zapalił dom; ogień widziano o trzy mile, aż w Koninie. Żegocki leżał nieprzytomny na podłodze izby i wywleczono go na dwór. Gdy chciał się przenieść dla bezpieczeństwa do klasztoru kazimierskiego, żona nie dała — kazała go złożyć u owczarza we wsi, sama pielęgnowała i usiłowała truć polewką (jadł ją także jego brat Tomasz Żegocki). Wróciła dopiero po tygodniu, zbywała oskarżenia żartami, potem winę zwaliła na owczarza.
A gdy wyzdrowiał i zamieszkał w Ślesinie, nasłała nań ze zbrojną czeladzią swoich synów: Stanisława Leona i Wojciecha Ernesta Brezów oraz sługę Tytusa Mikołaja. Regest kończy się beznamiętnie: „Powody waśni: rozrachunki pieniężne."⁹⁵
W dziewiętnastowiecznym felietonie prasowym opartym na tej samej oblacie znalazł się dodatkowy szczegół: Barbara „nasłała na Ślesin synów swoich Brezów z trzydziestu pachołkami i ciurami", a Stanisława Brezę „ugodzono w słabiznę"⁹⁶.
⚠️⚠️ Zastrzeżenie, bez którego tej historii nie wolno używać. Regest nie mówi, który Ślesin ma na myśli, a Ślesinów jest w Polsce co najmniej dwa (drugi pod Nakłem). Identyfikacja, że chodzi o Ślesin koniński, jest nasza, nie autorów źródła — opiera się na tym, że Biskupie i Kazimierz Biskupi leżą tuż obok, a ogień „widziano aż w Koninie". To argument mocny, ale nie jest to dowód. Dopóki nie zobaczymy oryginału oblaty, traktujemy tę opowieść jako prawdopodobnie, ale nie na pewno ślesińską. I jeszcze jedno: skarga sądowa to jednostronny głos męża w sporze majątkowym, nie ustalony wyrok — czytamy ją jako zarzut, nie jako fakt.
Przypisy
1. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. X, s. 761–762, hasło „Ślesin al. Sleszyn", za Janem Łaskim, Liber beneficiorum archidiecezji gnieźnieńskiej, I, 208 (z przypisem wydawcy) oraz Kodeksem Dyplomatycznym Wielkopolski, nr 1295 (zwolnienie 1350) i nr 1370 (przywilej lokacyjny 1358).
2. Rok 1231 podają zgodnie serwisy gminne, powiatowe i encyklopedyczne, żaden jednak nie wskazuje numeru dokumentu; chodzi o dokument Konrada Mazowieckiego z 1231 r., Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. I, Poznań 1877, nr 134, s. 119 (zob. rozdz. 2).
3. Teki Dworzaczka, Regesty, Poznań, Relacje XVII w., 1672, nr 172 (Adam Kaczkowski, „administrator dóbr Sleszyna i innych należących do tego klucza").
4. Rejestry poborowe powiatów konińskiego i gnieźnieńskiego z drugiej połowy XVI w. (1564, 1565, 1576–1583, 1588), opracowane w Atlasie Fontium Instytutu Historii PAN na podstawie ksiąg Archiwum Skarbu Koronnego I (sygn. ASK I 3, 5, 11, 12, 13). Kwerenda własna, 15 IX 2026.
5. Lustracja z 1569 r., IV, 304, cyt. za Słownikiem geograficznym Królestwa Polskiego, t. X, s. 761.
6. Teki Dworzaczka, Regesty, Poznań, Rezygnacje XVI w., 1591, nr 13398.
7. Tamże, Kcynia, 1600, nr 1250 i 1608, nr 1413.
8. Tamże, Konin, 1648, nr 8895.
9. Tamże, Konin, 1699, nr 11830.
10. Tamże, Konin, 1718, nr 12546.
11. Tamże, Kalisz, Inskrypcje XVII/XVIII w., 1730, nr 5027.
12. Tamże, Konin, 1663, nr 9626.
13. Tamże, Gniezno cz. 1, 1765, nr 13898.
14. Tamże, Poznań, Inskrypcje XVII/XVIII w., 1788, nr 17511.
15. Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu Instytutu Historii PAN, część poznańska, hasło SKORACZEWO (zapis pod r. 1457, kopia ok. 1466; źródło: CP 3 nr 7, k. 4). Kwerenda pełnotekstowa, 15 IX 2026.
16. Teki Dworzaczka, Regesty, Poznań, Ziemskie XV w., 1493, nr 8941.
17. Tamże, Poznań, Rezygnacje XV w. cz. 1, 1494, nr 2253; por. Gniezno cz. 2, 1494, nr 1429 i Poznań, Ziemskie XV w., 1494, nr 9901.
18. Tamże, Konin, 1497, nr 1085; 1506, nr 1221; 1511, nr 1289; 1513, nr 1467.
19. Tamże, Konin, 1517, nr 1392.
20. Tamże, Konin, 1533, nr 2727.
21. Tamże, Konin, 1539, nr 2941.
22. Tamże, Konin, 1658, nr 9411.
23. Tamże, Konin, 1639, nr 8432 („kontrakt datowany w mieście Slesin w domu wójtowskim 6 VI, na 500 złp").
24. Tamże, Konin, 1734, nr 13366.
25. Tamże, Gniezno cz. 1, 1735, nr 12331.
26. Tamże, Konin, 1474, nr 450.
27. Tamże, Konin, 1480, nr 673 i 1490, nr 901.
28. Tamże, Konin, 1540, nr 2971.
29. Tamże, Konin, 1541, nr 3018.
30. Tamże, Konin, 1542, nr 1893 i 3067; Gniezno cz. 2, 1542, nr 5048.
31. Tamże, Poznań, Inskrypcje XVI w. cz. 2, 1550, nr 5697.
32. Tamże, Gniezno cz. 1, 1564, nr 2938.
33. Tamże, Kalisz, Rezygnacje XVI w., 1591, nr 1522.
34. Tamże, Poznań, Rezygnacje XVII w. cz. 1, 1606, nr 1459.
35. Tamże, Konin, 1592, nr 5061.
36. Zestawienie własne z kwerendy w Tekach Dworzaczka (120 regestów dla samego Szyszyna, w tym 27 z nazwiskiem Szyszyński), 15 IX 2026.
37. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XII, s. 130, hasła „Szyszyno Wielkie i Małe" oraz „Szyszynek".
38. Teki Dworzaczka, Regesty, Konin, 1466, nr 208; Gniezno cz. 2, 1486, nr 2317; 1494, nr 1430.
39. Tamże, Konin, 1475, nr 517.
40. Tamże, Konin, 1466, nr 212; Gniezno cz. 2, 1485, nr 2201.
41. Tamże, Gniezno cz. 2, 1514, nr 3483 (Grandliński); 1524, nr 5910 i 1525, nr 4366–4367 (Uniesław); 1531, nr 4623 i 1532, nr 6144 (Woszczek); 1534, nr 6204 (Lewinowie); 1544, nr 5138 (Szarnoch).
42. Tamże, Konin, 1525, nr 1553.
43. Tamże, Gniezno cz. 2, 1525, nr 5888.
44. Tamże, Konin, 1530, nr 1675.
45. Tamże, Gniezno cz. 2, 1531, nr 6085.
46. Tamże, Poznań, Rezygnacje XVI w., 1537, nr 211.
47. Zestawienie nazw łanów i uroczysk z regestów szyszyńskich, m.in. Konin, 1532, nr 1720 (Bienkowski, Herichowski) i Gniezno cz. 2, 1547, nr 159 (Janowski, Laszewski, Lossyewski, Czirwonkowski).
48. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XII, s. 130, za A. Pawińskim, Wielkopolska, I, 352.
49. Teki Dworzaczka, Regesty, Gniezno cz. 1, 1631, nr 342; por. 1635, nr 35.
50. Tamże, Konin, 1643, nr 112v; por. Konin, 1655 i 1666 (Anna z Szyszynka, 2° v. Święcicka).
51. Tamże, Konin, 1697, nr 142 oraz 1755, nr 887 i 947.
52. Tamże, Gniezno cz. 1, 1638, nr 1814.
53. Tamże, Kalisz, Rezygnacje, 1639, nr 5241.
54. Tamże, Kalisz, Rezygnacje, 1639, nr 5243.
55. Tamże, Pyzdry cz. 1, 1653, nr 4336.
56. Tamże, Konin, 1674, nr 10306; por. 1672, nr 10186; 1681, nr 10780 i 10788.
57. Tamże, Poznań, Rezygnacje XVII w. cz. 1, 1629, nr 6145 oraz Kalisz, Rezygnacje, 1639, nr 5270.
58. Tamże, kwerenda dla Kolebek (Żychliński 1729).
59. Ustalenie z teczki rodu Żychlińskich herbu Szeliga (materiały własne projektu); zob. też rozdział o rodach ziemi skulskiej.
60. Akta grodzkie radziejowskie, karta 024_L (Sadlno/Salno, 10 XII 1788, oblatowane 4 V 1789) — przywilej rabinacki dla Wolka Maszkowicza; odczyt własny.
61. Teki Dworzaczka, Regesty, Poznań, Inskrypcje XVII/XVIII w., 1788, nr 9734.
62. Tamże, Konin, 1781, nr 15458.
63. Akta grodzkie radziejowskie, karty 120_R–122_R, 159_L, 160_L–160_R, 175_L, 243_R (1790–1792); odczyt własny. ❓ Zdanie o „działach pomiędzy braćmi" wymaga sprawdzenia na oryginale — może zawierać imiona braci.
64. Akta grodzkie radziejowskie, karta 116_R (Radziejów, 19 V 1790) — reskrypt libertacyjny Wojciecha Sokołowskiego; odczyt własny, cytat dosłowny.
65. Akta grodzkie radziejowskie, karty 087_L–087_R, 100_R (kopie listów Antoniego Bogusławskiego i odpowiedzi Wojciecha Sokołowskiego, 1786–1789) oraz 147_L (odstąpienie od kontraktu sprzedaży Mikorzyna); odczyty własne. ⚠️ Odczyt maszynowy — daty dzienne, imiona poboczne i nazwy uroczysk wymagają sprawdzenia okiem na skanie.
66. Teki Dworzaczka, Regesty, Konin, 1685, nr 10941.
67. Tamże, Konin, 1699, nr 11831.
68. Tamże, Konin, 1697, nr 11699.
69. Tamże, Konin, 1697, nr 11714 („Wizja ciała ol. G. Jana Golińskiego, ol. Seweryna syna, zabitego przez G. Jana Sulerzyskiego w polu wsi Mikorzyno. Wizja czw. po św. Franc.").
70. Tamże, Konin, 1698, nr 11747.
71. Tamże, Konin, 1698, nr 11733.
72. Tamże, Konin, 1748, nr 14005 i 1750, nr 14137; por. 1738, nr 13650.
73. Tamże, Konin, 1698, nr 11752.
74. Tamże, Konin, 1792, nr 16013.
75. Tamże, Konin, 1788, nr 15823; Poznań, Inskrypcje XVII/XVIII w., 1788, nr 17511.
76. Tamże, Konin, 1791, nr 15961.
77. Tamże, Konin, 1791, nr 15981.
78. Akta spadkowe Franciszki z Łukomskich Walknowskiej, 1866 — Archiwum Państwowe w Kaliszu, zesp. 1267, sygn. 752.
79. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VIII, s. 207, hasło „Piotrkowice" (2.).
80. Kartoteka szlachecka Skowrońskiego, tom ślesiński (Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, edycja 308404) — odczyt własny karty dotyczącej ślubu wójta gminy Gosławice, 1834.
81. Biogramy Konstancji Klementyny z Wierzchlejskich Milewskiej, Józefa Jana Nepomucena Milewskiego i Celestyna Milewskiego w bazie uczestników powstania styczniowego Genealogii Polaków (dostęp 14 IX 2026).
82. Aniela Milewska (1841–1896), pisarka i publicystka — encyklopedyczna nota o Mikorzynie w powiecie konińskim (dostęp 14 IX 2026). ❓ Pokrewieństwo z Józefem i Konstancją Milewskimi nieudokumentowane aktem.
83. Notatka własna o Alfredzie Wieruszu-Kowalskim, oparta na wiedzy obiegowej i literaturze popularnej, 15 IX 2026; ❓ wszystkie daty i fakty dotyczące pobytu w Mikorzynie wymagają potwierdzenia w monografii i katalogach Elizy Ptaszyńskiej (Muzeum Okręgowe w Suwałkach) oraz w aktach hipotecznych dóbr Mikorzyn.
84. Encyklopedyczna nota o Mikorzynie w powiecie konińskim (dostęp 14 IX 2026). ❓ Hodowla wilków — informacja popularna, źródłowo niepotwierdzona.
85. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIII, s. 179, hasło „Wąsosze".
86. Tamże, t. II, s. 594, hasło „Głębocko, Głębockie".
87. Teki Dworzaczka, Regesty — kwerenda dla Wąsoszy (53 regesty), Mierzejewscy 1758–1792.
88. Odczyt własny aktu małżeństwa nr 13/1899, parafia Wąsosze.
89. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XII, s. 130, hasło „Szyszyno Wielkie i Małe".
90. Tamże, t. X, s. 791, hasło „Sławoszewek".
91. Tamże, t. V, s. 208, hasło „Licheń Stary i Nowy".
92. Tamże, t. VII, s. 712, hasło „Ostrowąż".
93. Teki Dworzaczka, Regesty, Gniezno cz. 1, 1783, nr 15602 oraz Poznań, Inskrypcje XVII/XVIII w., 1791, nr 17966.
94. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI, s. 407, hasło „Mikorzyn" (1.).
95. Teki Dworzaczka, Regesty, Poznań, Relacje XVII w., 1636, nr 331.
96. Ernest Łuniński, felieton „Theatrum osobliwości", prasa bydgoska 1929 — oparty na tej samej oblacie z grodu poznańskiego z 1636 r.
97. Akta stanu cywilnego parafii Ślesin, rok 1875, akt zgonu nr 6 (duplikat, mikrofilm FamilySearch 1191324); odczyt maszynowy opracowany na tekście, niesprawdzony na skanie. ⚠️ Pola oznaczone ❓ (Burzewisko, Kajetan, forma nazwiska wdowy) wymagają potwierdzenia okiem — model myli zwłaszcza nazwiska panieńskie i nazwy własne spoza parafii.
98. Wielka Genealogia Minakowskiej (M.J. Minakowska, wielcy.pl) — biogramy Józefa Milewskiego (1800–1875), Konstancji Klementyny z Wierzchleyskich z Gaszyna Milewskiej (1815–1890), Anieli Zuzanny Milewskiej (1841–1896), Celestyna Milewskiego (1842–1863), Marii Kleofy z Milewskich Moszczeńskiej (1842–1884), ks. Bolesława Milewskiego (1857–1914), Alojzego Wierzchleyskiego, Romana Kajetana Walentego Wierzchleyskiego (1825–1887) i Sylwii Sylwiny z Wierusz-Kowalskich (dostęp 15 IX 2026); tamże akt ślubu Zadzim nr 13/1839 oraz ostrzeżenie o odrębności Milewskich herbu Ślepowron (za Polskim Słownikiem Biograficznym, t. 21 s. 216 i t. 21 s. 203).
99. Zestawienie własne z ośmiu opracowanych roczników akt stanu cywilnego parafii Ślesin: lata 1875, 1876, 1877, 1889, 1891, 1893, 1904 i 1905 (duplikaty, mikrofilm FamilySearch 1191324); odczyty maszynowe opracowane na tekście, niesprawdzone na skanach. Rządcy i włodarze: rok 1876, akt urodzenia nr 102 (Różopole); rok 1877, akty urodzenia nr 54, 55 (Sławęcinek) i nr 90 (Szyszyn); rok 1889, akt urodzenia nr 130 (Mikorzyn); rok 1891, akt urodzenia nr 23 (Biskupie); rok 1893, akty zgonu nr 45 i 46 (Biskupie).
100. A. Milewska, Opowiadanie starej wieśniaczki, „Kaliszanin" 1889, nr 21 (nocny połów ryb i raków przy łuczywie; cytat o podziale połowu) i nr 26 (popielcowy wykup młodej mężatki, z zastrzeżeniem, że dziedziczka stawiała alkohol na dziedzińcu i do karczmy nie szła) — cytowane za: Andrzej Głaz, Rybactwo jeziorne w Ślesinie i okolicach — historia i teraźniejszość, w: Z problematyki etnograficznej Ślesina i okolic, pod red. Elwiry Jeglińskiej, Towarzystwo Społeczno-Gospodarcze „Dwa Mosty", Ślesin 2012, s. [92]–106 oraz Jacek Biskupski, Karczma i alkohol w kulturze chłopskiej w Ślesinie i jego okolicach (od początku XIX w. do lat 30. XX w.), tamże, s. 39–52. ⚠️ Obu odcinków „Kaliszanina" nie czytaliśmy z egzemplarza — znamy je wyłącznie z cytatów u tych dwóch autorów; brzmienie cytatów podajemy za nimi. Identyfikacja autorki z Anielą Milewską z Mikorzyna jest wskazana przez obu cytujących (Biskupski nazywa ją wprost właścicielką Mikorzyna).
101. Piotr Maluśkiewicz, Jacek Wiśniewski, Konin, Licheń Stary, Ślesin. Przewodnik, Firma Księgarska MAWI, Konin 2012, s. 164 — hasło Mikorzyn, opis Ośrodka Szkoleniowo-Wypoczynkowego „Wityng": lokalizacja „na terenie byłych dóbr" malarza i sala balowa „w budynku, w którym niegdyś mieszkał i tworzył Wierusz-Kowalski". ⚠️ Publikacja popularna, bez aparatu przypisów (autorzy dają jedynie bibliografię zbiorczą na s. 202–203, w której żadnego twierdzenia nie da się zakotwiczyć); zdanie o domu malarza pokrywa się z opisem oferty ośrodka. Traktujemy je jako wskazówkę do sprawdzenia, nie jako ustalenie.
102. Jolanta Kmieć, Mniejszość żydowska w Ślesinie w okresie okupacji niemieckiej 1939–1945, w: Z problematyki etnograficznej Ślesina i okolic, pod red. E. Jeglińskiej, Ślesin 2012, s. [21] (paginacja w naszej kopii częściowo nieczytelna, stąd nawias) — ukrywana w Sławęcinie Żydówka, jej ślub z Polakiem i chrzest, matka chrzestna „Swinarska, córka Alfreda Wierusza-Kowalskiego, właściciela Mikorzyna", żona właściciela cukrowni w Gosławicach. Podstawą są relacje świadków zebrane przez autorkę i przechowywane w jej archiwum prywatnym oraz w archiwum dr Elwiry Jeglińskiej; ⚠️ nie jest to dokument, lecz wspomnienie spisane w 2012 r. Imienia chrzestnej ani nazwiska osoby ukrywanej źródło nie podaje.
103. P. Maluśkiewicz, J. Wiśniewski, Konin, Licheń Stary, Ślesin. Przewodnik, Konin 2012, s. 180–182 — hasło Wąsosze: Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli „w podworskim parku rodziny Mierzyńskich, obok szkoły" (s. 182); „mauzoleum dawnych właścicieli wsi z XIX w." w pobliżu kościoła (s. 181, nazwiska autorzy nie podają); ośrodek „Bernardynka" nad jeziorem (s. 181–182). ⚠️ Jak w przyp. 101 — przewodnik bez przypisów. Powiązanie nazwy „Bernardynka" z kościółkiem św. Barbary bernardynów kazimierskich jest nasze; autorzy przewodnika tego związku nie zauważają. ❓ Przypisanie mauzoleum Mierzyńskim to domysł oparty na haśle Słownika geograficznego (przyp. 85), nie na inskrypcji.
104. Jacek Biskupski, Karczma i alkohol w kulturze chłopskiej w Ślesinie i jego okolicach (od początku XIX w. do lat 30. XX w.), w: Z problematyki etnograficznej Ślesina i okolic, pod red. E. Jeglińskiej, Ślesin 2012, s. 39–52 — browar należący do właścicieli majątku Wąsosze, położony na terenie obecnego parku i podupadły w dwudziestoleciu; gorzelnia parowa w Wąsoszach; gorzelnia gosławicka i produkcja 2 535 223 [stopni] okowity w 1878 r. (autor podaje tę liczbę za Słownikiem geograficznym Królestwa Polskiego, t. 2, s. 741); deklaracja autora o skromności podstawy źródłowej. Wyburzenie browaru w czasie okupacji i urządzenie na jego miejscu altany — J. Kmieć, Mniejszość żydowska…, tamże. ⚠️ Liczba stopni okowity podana za cytującym, nie sprawdzona w Słowniku.
105. Piotr Gołdyn, Tygiel prowincjonalny, czyli życie codzienne mieszkańców Ślesina w II RP, w: Z problematyki etnograficznej Ślesina i okolic, pod red. E. Jeglińskiej, Ślesin 2012, s. [128]–154 — skład komitetu odnowienia pomnika w Ignacewie (obchody 75. rocznicy bitwy w 1938 r. i zebranie 15 IV 1939 r. w sali Ochotniczej Straży Pożarnej w Ślesinie), przewodnictwo Bolesława Mierzyńskiego, darowizna ok. pół hektara ziemi od Marii Niemojewskiej zgłoszona przez dyr. Lassowa. Autor opiera te ustalenia na roczniku „Głosu Konińskiego" 1938–1939. ⚠️ Nazwisko „Lossow-Niemojewski" / „Niemojowski" występuje w cytowanym tekście w kilku postaciach; przed publikacją wymaga ujednolicenia z prasą.
106. Sokołowscy z Warzymowa jako dziedzice miasteczka Ślesin — odczyt naoczny ze skanu, 21 IX 2026. Księgi grodzkie konińskie (AP Poznań, zespół 53/17/0; skany PTG Skanoteka, zespół elektroniczny 2098), jednostka sy118, k. 062 (zakończenie intromisji trzech braci „a Warzymowo Sokołowskich” w Bona oppidi Slesin cum attinentiis, vigore Juris Naturae, w asyście dwóch szlachciców, woźny opatrzny Błażej Piotrkowicz z Piotrkowic; polska wizja lokalna; manifestacja Wojciecha Sokołowskiego przeciw Antoniemu Bogusławskiemu i jego ludziom) oraz k. 144 (relacja woźnego Michała Mikorzyńskiego ze wsi Mikorzyn z wizji odbytej 9 V 1780, oblatowana 22 IX 1780, i manifestacja Antoniego Bogusławskiego przeciw trzem Sokołowskim, nazwanym w niej „Oppidi Slesina ac aliorum Bonorum haeredes”). ⚠️ Sam wpis na k. 062 daty nie nosi („Die hesterna”); najbliższy poprzedzający nagłówek sesji na k. 063 brzmi „Actum in Conin … Die Scilicet 17ma Mensis Aprilis Anno Domini 1780”, stąd datacja na połowę kwietnia 1780 r., z zastrzeżeniem. ⚠️ Nieoczywiste odczyty: nazwisko ekonoma „Rościszewski” i czasownik „Introligavit” przy formule intromisyjnej (spodziewane introduxit).
107. Teki Dworzaczka, Regesty, Poznań, Inskrypcje XVI w. cz. 1, 1514, nr 1605 („Marcin Lubomyski, dziedzic w Górze") i nr 1590 („Marcin Lubomyslski alias Gorski", stryj Anny Pampowskiej).
108. Tamże, Konin, 1526, nr 2463 (Nr 2 grodzkie, f. 110–110v) — intromisja pięciu braci Sokołowskich do trzeciej części dóbr zamku gosławickiego, „kup. za 900 zł. od Tomasza Lubom. i panny Elżbiety Zakrzewskiej […] nepotki z siostry rodz. Tomasza (tak jest! a nie od Gosł.!)". ⚠️ Według regestu Dworzaczka; brzmienie aktu niesprawdzone.
109. Tamże, Gniezno cz. 2, 1525, nr 5929 (Nr 28, f. 219).
110. Tamże, Konin, 1618, nr 6798 (Nr 40, p. 122).
111. Tamże, Konin, 1592, nr 5024 (Nr 25, f. 19v).
112. Tamże, Konin, 1614, nr 6456 (Nr 38, f. 111v); Konin, 1637, nr 8300 (Nr 48, f. 462v–463v); Gniezno cz. 1, 1664, nr 1362 (Nr 84, f. 202v).
113. Tamże, Konin, 1602, nr 5747 (Nr 30, f. 367v; oblata z grodu przedeckiego 1599).
114. Tamże, Konin, 1514, nr 1357 (Nr 1 grodzkie, f. 445).
115. Tamże, Poznań, Rezygnacje XVI w., 1519, nr 4536 (Nr 1392, f. 318) — „pastwiska ugorowe wolne w swej cz. wsi M. Szyszyno kupionej od poprz. poddanych ze wsi Kobylanki".
116. Tamże, Konin, 1531, nr 1684 (Nr 6 ziemskie, f. 61).
117. Tamże, Gniezno cz. 1, 1736, nr 12460 (Nr 97, f. 106: „Szyszynko Łukomszczyzna") oraz Konin, 1758, nr 14589 (Nr 79, f. 121: „z Szyszyna «Kosowszczyzna» należ."). ⚠️ Dwie formy nazwy tej samej sumy 820 złp; rozbieżność w regestach.
118. Tamże, Poznań, Inskrypcje XVII/XVIII w., 1703, nr 6199 (Nr 1143 II, f. 49v) i 1711, nr 4789 (Nr 1146 I, f. 60).
119. Tamże, Konin, 1755, nr 14429 (Nr 78, p. 947).
120. Tamże, Konin, 1778, nr 15284 (Nr 82, f. 27). ⚠️ Regest nazywa zmarłego męża Elżbiety Żychlińskiej Wojciechem; regest nr 17511 z 1788 r. — Adamem. Zob. 6.5 i 6.6.
121. Tamże, Gniezno cz. 1, 1790, nr 16427 (Nr 115, f. 92v).
122. Tamże, Konin, 1761, nr 14812 (Nr 79, f. 243) — posag zapisany w 1736 r. przez Konstancję z Galickich Muchlińską.
123. Tamże, Konin, 1758, nr 14583 (Nr 79, f. 116–116v) — dwa zobowiązania spisane tego samego dnia: Dziekciński → Klamborowski (600 złp za połowę) i Klamborowski → Stefan Orzelski (6800 złp za całość).
124. Tamże, Konin, 1760, nr 14658 (Nr 79, f. 209v); 1761, nr 14812 (Nr 79, f. 243); 1766, nr 14860 (Nr 80, f. 52v — oddanie poddanego Józefowi Dąbrowskiemu z Ostrowąża); 1771, nr 14991 (Nr 80, f. 224).
125. Tamże, Kalisz, Inskrypcje XVII/XVIII w., 1665, nr 501 (Nr 126, p. 553) i Konin, 1668, nr 9908 (Nr 58, f. 529v).
126. Tamże, Pyzdry cz. 1, 1715, nr 6776 (Nr 157, p. 110; oblata kontraktu z 20 V 1713) — dopisek regestu: „(to dobra Lubstowskich)".
127. Tamże, Konin, 1789, nr 15867 (Nr 84, f. 123).
128. Tamże, Poznań, Rezygnacje XVI w., 1546, nr 2851 (Nr 1395, f. 276v).
129. Tamże, Poznań, Rezygnacje XVI w., 1598, nr 15217 (Nr 1402, f. 723).
130. Tamże, Konin, 1631, nr 7787 (Nr 46, f. 328v–331v) i 1645, nr 8770 (Nr 51, f. 525v).
131. Tamże, Konin, 1664, nr 9678 (Nr 58, f. 285) i 1671, nr 10109 (Nr 60, f. 254v).
132. Tamże, Kalisz, Inskrypcje XVII/XVIII w., 1764, nr 6525 (Nr 204/205, f. 104).
133. Tamże, Konin, 1740, nr 13741 (Nr 77, f. 187v).
134. Tamże, Konin, 1741, nr 13805 (Nr 77, f. 242); 1746, nr 13456 (Nr 78, f. 32v–34v); 1747, nr 13463 (Nr 78, f. 45). ⚠️ Nazwa wsi zapisana w tych regestach kolejno „Lichin", „Lichyn"; osoba ks. Jana Chrząstowskiego określona jako „kurat lichyński".
135. Tamże, Konin, 1788, nr 15798 (Nr 84, f. 29v–30).
136. Tamże, Konin, 1661, nr 9510 (Nr 58, f. 79) i 1676, nr 10436 (Nr 60, f. 881v).
137. Tamże, Konin, 1790, nr 15946 (Nr 84, f. 235v) i 1792, nr 16066 (Nr 84, f. 406v).
138. Tamże, Konin, 1766, nr 14860 (Nr 80, f. 52v) i 1769, nr 14943 (Nr 80, f. 173). ⚠️ Pierwszy regest nazywa Józefa Dąbrowskiego dziedzicem wsi Ostrowąż, drugi — posesorem wsi Ostrowąża w powiecie gnieźnieńskim.
139. Alfred Wierusz-Kowalski nabywa Mikorzyn, 1895 — i dwa późniejsze ślady rodziny. „Kurjer Poranny" 1895, nr 301, korespondencja z Kalisza podpisana „Poraj" — <https://crispa.uw.edu.pl/object/132054>; „Kurjer Warszawski" 1919, nr 152 — <https://crispa.uw.edu.pl/object/221374> (Jerzy Wierusz-Kowalski z Mikorzyna); „Dziennik Rawicki" 1926, nr 13 — <https://crispa.uw.edu.pl/object/732916> (Karol Wierusz-Kowalski z okręgu konińskiego). Odczyty własne z warstw OCR egzemplarzy cyfrowych Biblioteki Cyfrowej Uniwersytetu Warszawskiego (CRISPA/e-bUW), wrzesień 2026; miejsca uszkodzone przez OCR uzupełnione w nawiasach kwadratowych.
140. K. Gorczyca, Brama triumfalna w Ślesinie, „Konińskie Zeszyty Muzealne” t. 9 (2014), s. 20–44 — rozdział „Kto fundował?”; odczyt własny, wrzesień 2026. Podstawa źródłowa podanej tam genealogii Walknowskich: W. J. Skowroński, Rody szlacheckie w Wielkopolsce w XVI–XIX w., rękopis Biblioteki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, sygn. rkp. 1688, s. 10–13; regesty Tek Dworzaczka (Kobylin, Lubasz oraz grody poznański, kaliski, kościański, pyzdrski i koniński); księgi i akta hipoteczne sądów w Koninie, jednostka „Ślesin Miasto i dobra ziemskie”, działy II i IV (Archiwum Państwowe w Poznaniu, Oddział w Koninie) — długi, licytacja 1827 r., transakcje 1865 i 1872; oraz roczniki wojskowe i spisy urzędowe Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego. Hipoteka dóbr ślesińskich dotąd przez nas nieczytana.
141. Piotr Gołdyn, Kilka słów o kłopotach finansowych Karola Wierusz-Kowalskiego z Posady, gazeta gminy Kazimierz Biskupi, luty 2025, s. 15 — na podstawie ogłoszeń komorniczych w „Głosie Konińskim” z 3 i 9 grudnia 1932, wiosny 1933 i lutego 1934 r.; odczyt własny z egzemplarza cyfrowego, październik 2026. Autor to historyk oświaty, którego pracę o Ślesinie międzywojennym cytujemy w rozdziale 29.
142. „Kurjer Warszawski” R. 116 (1936), nr 71 (12 marca 1936), wyd. poranne, s. 6 — nota Sprowadzenie zwłok ś. p. Alfreda Wierusz-Kowalskiego (Polona, egzemplarz cyfrowy, warstwa tekstowa; odczyt własny, październik 2026): prochy malarza zmarłego w Monachium w 1915 r. i zwłoki żony Jadwigi z Szymanowskich (zm. 1916, Mikorzyn, pochowana tymczasowo w Ślesinie) złożone na Powązkach 13 III 1936 r.
143. Skorowidz zmarłych w 1916 r., księga U M Z Urzędu Stanu Cywilnego w Ślesinie (Archiwum Państwowe w Poznaniu, Oddział w Koninie, zespół 54/815), s. 157, poz. 49: „Kowalska Jadwiga-Bogusława”, akt 64 — odczyt własny z fotografii wykonanej w archiwum 29 IX 2026 (numer porządkowy odtworzony z ciągu, kolumna w grzbiecie księgi); pozycja w wyszukiwarce genealogicznej jako źródło SKOROWIDZ.
144. Stanisław Walknowski sędzią pokoju i chory, luty 1809. „Gazeta Poznańska" 1809, nr 12 z 11 lutego, s. [11] — relacja z sejmiku powiatu pyzdrskiego; egzemplarz cyfrowy Biblioteki Narodowej, <https://polona.pl/preview/582ede4d-2813-4e60-af11-c22b8d4912ed>. Obsada sądów: Wydział Sprawiedliwości w Xięstwie Warszawskiém, Warszawa 1809, s. 31 — <https://polona.pl/preview/0dbb3d25-5d51-40cc-b663-0428f1afa505>. Odczyt własny z warstw tekstowych egzemplarzy cyfrowych, 1 X 2026. ⚠️ Warstwa tekstowa starodruku jest miejscami zła (długie „ſ" czytane jako „f", rozsypane kolumny) — cytaty do sprawdzenia na skanie; nazwisko marszałka sejmiku uzupełnione w nawiasie kwadratowym („Rad[liń]ski").
145. Licytacja propinacji ślesińskiej po przegranym procesie z Jelenkiewiczami, 1814. „Gazeta Poznańska" 1814, nr 28 z 6 kwietnia, s. [11] — obwieszczenie Piotra Konstantego Jaworskiego, notariusza powiatu pyzdrskiego, datowane w Pyzdrach 24 marca 1814; egzemplarz cyfrowy Biblioteki Narodowej, <https://polona.pl/preview/8adb41cb-3ebd-4564-b29e-d3de9b7a0162>. Odczyt własny z warstwy tekstowej, 1 X 2026; ⚠️ cytat do sprawdzenia na skanie. Dalszy ciąg tego samego obwieszczenia — o browarze ślesińskim — w rozdziale 39, przypis 20.
146. Śmierć Stanisława Walknowskiego i dług u Salomona Natana. „Gazeta Wielkiego Xięstwa Poznańskiego" 1818, nr 82 z 14 października, nr 83 z 17 października i nr 84 z 21 października — to samo obwieszczenie Michała Walknowskiego, datowane „w Piotrkowicach pod Ślesinem dnia 7. Października 1818", ogłoszone trzykrotnie. Egzemplarze cyfrowe Biblioteki Narodowej: <https://polona.pl/preview/9ccc1a73-018d-491b-b886-08ae3551e6f6>, <https://polona.pl/preview/4b16a6e2-f0b4-4177-8942-0c8289088d98>, <https://polona.pl/preview/154ac143-06ea-4911-86f2-af65bc540007>. Stąd: śmierć Stanisława w Piotrkowicach w 1818 r. (dnia dziennego obwieszczenie nie podaje — 1 III 1818 bierzemy nadal z genealogii rodu, przyp. 140); obligacja z 28 VI 1806, cesja z 5 VII 1806, zaświadczenie hipoteczne z 14 VII 1806 na 4 000 talarów; zarzut, że agent „summy 32,000 Talarów nie pożyczył, ani też waluty 4,000 Tal. (…) nie zapłacił"; akta hipoteczne Piotrkowic i Ślesina w Komisji Hipotecznej w Poznaniu. Odczyt własny z warstw tekstowych, 1 X 2026; ⚠️ cytaty do sprawdzenia na skanie.
147. Rozdzielność majątkowa Michała Walknowskiego i Franciszki z Łukomskich, 1819. „Gazeta Wielkiego Xięstwa Poznańskiego" 1819, nr 99 z 11 grudnia, s. [6] — obwieszczenie Królewsko-Pruskiego Sądu Ziemiańskiego w Poznaniu z 4 października 1819, o kontrakcie przedślubnym z 13 lutego i 17 lipca 1819 r. zawartym przed Sądem Pokoju w Środzie; egzemplarz cyfrowy Biblioteki Narodowej, <https://polona.pl/preview/954244ee-c455-46e1-a9c0-ca7d2e34a468>. Odczyt własny z warstwy tekstowej, 1 X 2026; ⚠️ cytat do sprawdzenia na skanie. Stosunku tej rozdzielności do licytacji i wykupu z 1827 r. (przyp. 140) nie rozstrzygamy — obie daty podajemy obok siebie; rozstrzygną działy II i IV hipoteki dóbr ślesińskich oraz data ślubu w księdze średzkiej.
148. Kanonik Walknowski przy pobycie pary królewskiej w Poznaniu, styczeń 1812. „Gazeta Poznańska" 1812, nr 2 z 4 stycznia — egzemplarz cyfrowy Mirabilia Collectio Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, <https://mirabilia.amu.edu.pl/dlibra/publication/775159>. ⭐ Pouczenie warsztatowe: rocznik 1812 „Gazety Poznańskiej" jest kompletny właśnie tam, a nie w zbiorze Biblioteki Narodowej, gdzie te numery mają skany bez warstwy tekstowej. Odczyt własny, 1 X 2026; ⚠️ ostatnia litera nazwiska uzupełniona w nawiasie kwadratowym, cytat do sprawdzenia na skanie. Osobę kanonika — prepozyta i kustosza kapituły katedralnej poznańskiej — znają directoria gnieźnieńskie; jego pokrewieństwa z dziedzicami Ślesina nie ustaliliśmy i go nie określamy.
149. Księgi metrykalne parafii Ślesin, odczyt własny (październik 2026): Lit. B/G chrzty 8 II 1762, 3 VI 1764 (Adam i Elżbieta Sokołowscy, „vexillifer Crusviciensis”), IX 1781 (Michał Sokołowski „succamerarius regius” z Ludwiką); Lit. D chrzty: Piotrkowice 1797–1800 (Józef Walknowski podsędek, Zuzanna podsędkowa), 15 XII 1803 („bonorum Ślesin et aliorum haeredissa necnon ecclesiae Ślesinensis collatrix”), 1809–1810 (Stanisław sędzia pokoju, Róża kolatorka), 5 III i 26 VII 1814 („dziedziczka miasta Ślesina i Piotrkowic”, komisarze Rowińscy), 19 IV 1813 (Józef Walknowski sędzia kryminalny płocki), 11 VIII 1813 (Hieronim Sokołowski, haeres bonorum Warzymowo); Lit. E śluby: 29 IV 1803 (Gzowski ⚭ Walknowska), 12 XI 1815 (Stanisław dziedzic Piotrkowic, Wiktor kapitan wojsk polskich). Mikrofilmy FamilySearch 2090781, 2090782, 2090784; akty w wyszukiwarce genealogicznej tej strony.