Ten rozdział jest inny niż pozostałe. Nie opowiada historii — ma pomóc ją odnaleźć tym, których przodkowie żyli w Ślesinie i okolicy. Zebraliśmy tu, po pierwsze, kilka słów o tym, dlaczego genealogia ślesińska jest trudniejsza, niż się wydaje; po drugie — praktyczną mapę: jakie dokumenty istnieją, gdzie są przechowywane i jak do nich dotrzeć. Traktujcie to jak drogowskaz, nie wyrocznię: zbiory bywają przenoszone, a bazy internetowe rosną z miesiąca na miesiąc.

⚠️ I od razu zdanie, którego nie da się ominąć: Ślesin jest jedną z najgorzej zindeksowanych parafii całej okolicy. Indeks nazwisk, od którego zwykle zaczyna się poszukiwania, dla tej parafii praktycznie nie istnieje (8.6). Tym ważniejsze jest, żeby wiedzieć dokładnie, gdzie leżą same księgi — bo one, wbrew pozorom, są.

8.1. Dlaczego Ślesin jest trudny

Bo najlepsze źródło leży w dwóch różnych archiwach, a najgorszą lukę zapełnia trzecie. Metryki parafii Ślesin są dziś rozproszone po trzech miejscach: kopie świeckie (akta stanu cywilnego) w archiwum państwowym, oryginalne księgi kościelne w archiwum diecezjalnym, a mikrofilmy jednych i drugich — w zbiorach FamilySearch. Każde z tych trzech miejsc ma inne luki i tylko zestawienie wszystkich trzech daje ciągłość.

Bo w zasobie państwowym jest czterdziestoczteroletnia dziura. To najważniejsza pojedyncza rzecz, jaką trzeba wiedzieć o genealogii ślesińskiej. Zespół akt stanu cywilnego parafii w archiwum państwowym nie zawiera ani jednej jednostki z lat 1820–1863¹. Nie chodzi o brak skanów — chodzi o brak ksiąg w zasobie. Kto szuka w Ślesinie ślubu albo chrztu z połowy XIX wieku i sprawdzi tylko archiwum państwowe, odejdzie z niczym i uzna, że akt nie przetrwał. A przetrwał — tyle że gdzie indziej (8.3).

Bo gmina Ślesin to nie parafia Ślesin. Ta pomyłka kosztuje najwięcej czasu. Sporo wsi dzisiejszej gminy należało (i należy) do parafii sąsiednich — Licheń, Wąsosze, Ostrowąż, Piotrkowice mają własne kościoły i własne księgi. W naszych własnych poszukiwaniach wsie Julia, Niedźwiady i Kępa okazały się parafią Wąsosze, a Łężyn — parafią Gosławice². Zawsze sprawdzaj parafię, nie gminę (8.2).

Bo istnieje drugi Ślesin. W dawnych Prusach, pod Nakłem, leży miejscowość o tej samej nazwie, z własną parafią i własnymi mikrofilmami. Katalogi i bazy pasażerskie mieszają oba. Nasz Ślesin poznaje się po powiecie: koniński. W indeksach genealogicznych trzeba na to uważać osobno — w jednym z nich figurują pod nazwą „Ślesin” dwie różne parafie z dwóch różnych województw³.

Bo zmieniał się język ksiąg. Po łacinie do początku XIX w., po polsku od 1808 r., po rosyjsku od lat siedemdziesiątych XIX w. do I wojny (w części roczników dwujęzycznie), znów po polsku od 1918. Nazwiska w aktach rosyjskojęzycznych trzeba czytać ze słuchu i sprawdzać warianty — ta sama rodzina bywa zapisywana na kilka sposobów⁴.

Bo miasteczko było wielowyznaniowe. Obok katolików mieszkali tu Żydzi (własny okręg bożniczy, 8.4) i ewangelicy — koloniści niemieccy i olęderscy z okolicznych wsi (8.5). Do 1826 r. akta wszystkich wyznań prowadził katolicki proboszcz, więc najstarszych ślesińskich Żydów i ewangelików szukać należy w księgach parafii rzymskokatolickiej.

⭐ Bo samo nazwisko tu nie wystarczy — kupieckie rody miały przydomki. To ustalenie, które w genealogii ślesińskiej trzeba mieć z tyłu głowy przy każdej kwerendzie. Paweł Pachulski, opisując handel gęsiami, pisze o XIX-wiecznym Ślesinie: „Dla podkreślenia tej pozycji do nazwisk rodowych dodawano przydomki", a „przywilej posiadania przydomków, przekazywany w pokoleniach tylko w linii męskiej, był zarezerwowany jedynie dla tych ślesińskich rodów, które w tym czasie zajmowały się wyłącznie handlem"³². Stąd wzięło się miejscowe rozróżnienie na „swoich" i „ogony" — przybyszów, którzy przydomka nie mieli. Lista czternastu rodów, którą Pachulski przejął od Wandy Budziszewskiej, wygląda tak³²:

Pachulski — Pikun · Muzykiewicz — Łapka, Kucyk, Macher · Dorywalski — Kita, Golec · Ściński — Dychol, Siwy · Ślesiński — Buzoi, Gucia · Kopański — Kozok · Wiśniewski — Mechu · Olkiewicz — Duda · Wagner — Bogol · Goiński — Gojor · Szmidt — Czorny · Multański — Guldon, Hajek · Stawicki — Dryzda · Lewandowski — Korowro, Budynek

➡️ Praktyczny wniosek jest taki: w Ślesinie kilkanaście rodzin nosiło to samo nazwisko, a odróżniano je przydomkiem, którego kancelaria parafialna zwykle nie zapisywała. Kto ma w drzewie trzech Muzykiewiczów albo czterech Lewandowskich i nie umie ich rozdzielić, powinien szukać rozdzielnika poza metryką — w księgach meldunkowych (8.9), w aktach notarialnych i w pamięci rodzinnej. Sam fach i jego słownictwo opisuje rozdział 3.

❓ Jedna rzecz pozostaje u nas nierozstrzygnięta i uczciwie to zaznaczamy: do której diecezji parafia Ślesin należała przed 1818 rokiem. Okolice Konina należały przed rozbiorami do archidiecezji gnieźnieńskiej, a po 1818 r. do diecezji kujawsko-kaliskiej (dziś włocławskiej). Ma to praktyczną konsekwencję: rozstrzyga, czy ksiąg sprzed 1808 r. szukać w Gnieźnie, czy we Włocławku. Dziś wiemy na pewno tylko tyle, że Archiwum Diecezjalne we Włocławku ma ślesińskie księgi już od 1728 r. (8.3) — co odpowiedź w praktyce przesądza, ale formalnej ścieżki nie potwierdziliśmy w schematyzmie⁵.

8.2. Zasięg parafii — których wsi szukać w księgach ślesińskich

Parafia rzymskokatolicka pw. św. Mikołaja Biskupa i Dobrego Pasterza w Ślesinie, erygowana w XIII w. (kościół drewniany), kościół murowany gotycki z 1604 r., spalony przez Szwedów w 1655 r., gruntownie przebudowany w latach 1900–1907, konsekrowany w 1910 r.⁶ ⚠️ Pożary kościoła są najprawdopodobniejszą przyczyną braku ksiąg staropolskich sprzed XVIII wieku.

Stan dzisiejszy — najpewniejszy dostępny wykaz miejscowości parafii pochodzi z planu wizyty duszpasterskiej. Poza samym miastem obejmuje: Biele, Biskupie, Biskupie Sarnowskie, Dąbrowę Małą, Florentynowo, Głębockie I i II, Głębockie-Witalisów, Goraninek, Helenowo, Kolonię Sarnową, Konstantynowo, Konstantynówek, Leśnictwo, Lizawy, Lubomyśle, Mikorzyn I i II, Ostrowy, Pole B, Półwiosek Lubstowski, Różnowę, Różopole, Sarnową, Stanisławowo, Szyszyn, Szyszyńskie Holendry, Teodorowo, Tokary i Żółwieniec⁷.

⚠️ Czego w tej liście NIE ma, choć leży w gminie Ślesin (bo należy do innych parafii): Licheń Stary, Wąsosze, Ostrowąż, Piotrkowice, Półwiosek Stary i Nowy, Niedźwiady, Ignacewo, Honoratka, Kijowiec, Bylew, Kępa, Goranin, Pogoń Gosławicka, Sławęcin, Marianowo, Julia, Kolebki, Wygoda⁷.

Wsie potwierdzone przez nas z treści samych aktów (zapis „par. Ślesin” w akcie): Sławęcinek, Półwiosek Lubomyski/Lubstowski, Szyszyńskie Holendry (w aktach rosyjskojęzycznych „Голендры Шищинскія, par. Ślesin”)². ❓ Półwiosek Stary leży na granicy parafii Ślesin i Wąsosze — przynależność wymaga osobnego rozstrzygnięcia z akt.

❓ Zasięg parafii w XVIII i XIX w. pozostaje luką. Do domknięcia z trzech źródeł drukowanych: hasła „Ślesin al. Sleszyn” w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego (t. X, Warszawa 1889, s. 761 — daje wykaz wsi parafii na lata 80. XIX w.), Tabelli miast, wsi, osad Królestwa Polskiego z 1827 r. (przy każdej wsi podaje parafię) oraz Liber beneficiorum Jana Łaskiego (uposażenie parafii ok. 1520 r.)⁸.

❓ Osobna luka: proboszczowie przed 1862 r. Wykaz parafialny zaczyna się dopiero od ks. Antoniego Peterkiewicza (1862–1906) i jest przy tym uproszczony — pomija wikariuszy i administratorów. Nasze własne odczyty aktów pokazują to od razu: w księgach ślesińskich 1882 r. pisze ks. W. Kurosz, w 1901 r. akt w sąsiednich Wąsoszach podpisuje ks. Pietrzewicz ze Ślesina w zastępstwie, a akta z 1909 i 1914 r. mówią o „administratorze Ślesina”⁹. ➡️ Docelowo zbudujemy własny wykaz duchownych ślesińskich z podpisów pod aktami — to metoda sprawdzona i dająca wykaz pełniejszy niż jakikolwiek schematyzm.

8.3. Gdzie są księgi metrykalne katolickie

Kopie świeckie — Archiwum Państwowe w Poznaniu, Oddział w Koninie

Zespół 54/815 „Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej Ślesin” (identyfikator zespołu 22015), 64 jednostki archiwalne. Adres: ul. 3 Maja 78, 62-500 Konin¹.

Zawartość, rocznik po roczniku — bo diabeł tkwi tu w szczegółach:

• 1819 — jedyna jednostka sprzed 1864 r. (same urodzenia).
• ⛔ 1820–1863 — w zespole NIE MA ŻADNEJ JEDNOSTKI. Czterdziestoczteroletnia dziura (8.1).
• 1864 i 1870 — są, ze skanami.
• 1869, 1875, 1876, 1877 — jednostki istnieją, ale bez skanów dostępnych online.
• 1878–1911 — komplet ze skanami. Księgi po rosyjsku; układ wewnętrzny: akty urodzeń → skorowidz urodzeń → małżeństwa → skorowidz → zgony → skorowidz, każda sekcja zamknięta protokołem dziekańskim.
• 1912–1921 — jednostki są, skanów brak.
• 1922 i 1923 — ze skanami, księgi po polsku.
• 1924, 1925, małżeństwa 1940, zgony 1939–1940 — jednostki bez skanów.
• ⛔ Roczników 1926–1938 w zespole w ogóle nie ma — szukać ich trzeba w archiwum parafialnym albo w urzędzie stanu cywilnego.

Oryginały — Archiwum Diecezjalne we Włocławku

⭐⭐⭐ To jest rozwiązanie zagadki czterdziestoczteroletniej dziury. Archiwum Diecezjalne we Włocławku prowadzi osobną, szczegółową kartę zasobu dla Ślesina (parafia figuruje jako „Dobrego Pasterza w Ślesinie”). Zasób: 1728–1952, łącznie 100 jednostek, w czterech kategoriach¹⁰:

• Miksty (księgi mieszane „omnes” i zapowiedzi) — 50 jednostek, lata 1728–1807, 1821–1849, 1851–1853, 1865–1867. Łacina 1728–1795, potem głównie polski; wolumeny XIX-wieczne mają indeksy, starsze księgi mieszane — nie mają.
• Ochrzczeni — 22 jednostki, lata 1762–1922 oraz 1947–1952. Łacina → polski od 1808 → rosyjski 1873–1922 (dwujęzyczne 1913–1920).
• Zaślubieni — 13 jednostek, lata 1795–1919. Łacina do 1835, potem polski, rosyjski od 1860, dwujęzyczne 1906–1919.
• Zmarli — 15 jednostek, lata 1795–1924 oraz 1947–1952. Łacina do 1809, polski do połowy wieku, rosyjski 1875–1924.

(50 + 22 + 13 + 15 = 100 — suma się zgadza, co dodatkowo uwiarygodnia wyciąg.)

➡️ Miksty 1821–1849 i 1851–1853 zapełniają dokładnie tę część dziury, przez którą w archiwum państwowym nie da się przejść. Do Archiwum Diecezjalnego we Włocławku pisze się zwykłego maila, podając parafię, rok i rodzaj księgi oraz dokładnie kogo się szuka. Adres: ul. Gdańska 2/4, 87-800 Włocławek¹⁰.

⭐⭐ Akta wizytacyjne — trzy gotowe sygnatury do maila

Do Archiwum Diecezjalnego we Włocławku warto napisać nie tylko po metryki. W tym samym archiwum leży zespół AAG (Akta Archidiecezji Gnieźnieńskiej), seria „Wizytacje" — protokoły objazdów kanonicznych, w których opisywano kościół, uposażenie, duchowieństwo, szkołę, szpital, bractwa i stan moralny parafii. Dla genealoga jest to źródło drugiej linii, ale nieocenione tam, gdzie metryk nie ma — a w Ślesinie nie ma ich przez pół XVIII wieku.

Repertorium ks. Stanisława Librowskiego, opublikowane w „Archiwach, Bibliotekach i Muzeach Kościelnych", pozwala wskazać konkretną księgę, konkretne strony i konkretną datę³⁰:

Przy tych samych sygnaturach są opisy parafii sąsiednich: Wąsosze (Wiz. 3 k. 267–267v; Wiz. 40 s. 18–19; Wiz. 63 s. 243–247) i Ostrowąż (Wiz. 3 k. 249–251). ➡️ To jest gotowa treść maila do ADW — wystarczy podać sygnaturę, strony i poprosić o skan.

⭐ Z tego samego repertorium wychodzi nazwisko, którego żaden poczet proboszczów nie zna: ks. JAN SŁUSZEWSKI, proboszcz Ślesina, dziekan sompoleński i kanonik kolegiaty kruszwickiej, poświadczony w latach 1759–1766³⁰. Kto szuka przodków ochrzczonych w Ślesinie w połowie XVIII wieku, ma szansę zobaczyć jego rękę pod aktami.

Mikrofilmy — FamilySearch

Trzecia droga, i dla lat 1820–1863 najwygodniejsza, bo nie wymaga korespondencji. Katalog FamilySearch ma dla naszego Ślesina trzy pozycje: „Kopie ksiąg metrykalnych 1808–1884” (duplikaty cywilne z archiwum poznańskiego, 16 rolek), „Księgi metrykalne 1728–1836” (księgi kościelne z Archiwum Diecezjalnego we Włocławku, 5 rolek, łacina) i „Matrykuła 1826–1867” (gmina żydowska, 2 rolki — zob. 8.4)¹¹.

⭐⭐⭐ Najważniejsze ustalenie: dziura 1820–1863 jest w całości na mikrofilmach. To, czego dziś nie ma w Koninie, było jeszcze w latach osiemdziesiątych XX w. mikrofilmowane w Poznaniu.

Pełna lista filmów naszego Ślesina, z zakresami¹¹:

• Film 2090781 — urodzenia 1762–1781 (z przerwami)
• Film 2090782 — skorowidz i akta XVIII w.; urodzenia 1782–1795, 1795–1836, 1808–1811, 1818
• Film 2090783 — urodzenia 1818, 1820, 1826–1836, 1836–1844, 1845–1849
• Film 2090784 — małżeństwa 1795–1835 oraz 1808–1820, 1826–1848; urodzenia 1850–1857, 1868
• Film 2090785 — małżeństwa 1849–1859; zgony 1809–1811, 1818–1820, 1826–1855
• Film 2090786 — zgony 1856–1874; skorowidze: urodzenia 1728–1807, małżeństwa i zgony 1729–1750 oraz 1766–1807; urodzenia 1728–1761; małżeństwa 1766–1795; zgony 1766–1775
• Film 2090787 — zgony 1776–1795; roczniki łączne 1821–1830, w tym poszyty „ewangelicki i żydowski” 1822, 1823 (I–IV) i 1825
• Film 2090788 — roczniki łączne 1830–1843
• Film 2090789 — roczniki łączne 1843–1854
• Film 2090790 — roczniki łączne 1854–1867
• Film 1191324 (poz. 9–12) — urodzenia, małżeństwa, zgony 1869, 1875–1877 — dokładnie te roczniki, które w archiwum państwowym są bez skanów
• Film 1608540 (poz. 15–16) — 1878–1879
• Film 1608541 (poz. 1–6) — zgony 1879; urodzenia, małżeństwa, zgony 1880–1884
• Film 2063388 (poz. 3) — zgony 1808–1809
• Film 2269794 — alegata (dokumenty do akt małżeństw) 1818–1819, 1822–1824
• Film 2269795 — alegata 1824–1827, 1836–1840, 1842–1849, 1850–1863, 1865–1868, 1873
• Film 2234628 — alegata parafii Sławsko, ale w środku ślesiński poszyt urodzeń, małżeństw i zgonów 1823 (ewangelicki i żydowski)

⭐ Alegata to źródło pierwszej kategorii — szczególnie dla Ślesina. Teczka przedślubna zawiera metrykę chrztu obojga narzeczonych (często z odległej parafii!), akt zgonu poprzedniego małżonka przy wdowcach, zgody rodziców i dyspensy. Jedna teczka potrafi dać trzy pokolenia — i bardzo często zachowuje się wtedy, gdy sama księga zaginęła. Przy czterdziestoczteroletniej dziurze w zasobie państwowym alegata z filmu 2269795, obejmujące lata 1850–1863, są jednym z najcenniejszych zbiorów, jakie dla tej parafii istnieją.

Filmy można też przeglądać przez Serwis Korzenie (korzenie.online), którego Baza Ksiąg Kościelnych wskazuje przy każdym filmie, czy jest udostępniony wprost linkiem, czy trzeba napisać do udostępniającego¹².

⚠️ Dwie pułapki mikrofilmów. Po pierwsze: plansze filmów kłamią — zawartość rolki trzeba orzec z treści klatek, zanim trafi do jakiegokolwiek spisu (jeden film bywa wspólny dla kilku parafii; tak jest właśnie z 2234628 i 2063388). Po drugie: hasło „Ślesin” w katalogu zwraca także Ślesin koło Nakła — zawsze sprawdzać powiat.

Archiwum parafialne i USC

Parafia Ślesin, ul. Kościelna 22, 62-561 Ślesin — tam mogą być roczniki 1926–1938, których nie ma w archiwum państwowym, i ewentualnie najstarsze księgi kościelne. Urząd Stanu Cywilnego w Ślesinie — akta młodsze niż 100 lat (urodzenia) i 80 lat (śluby i zgony). Ślady pracy tego urzędu widać zresztą w samych aktach: przy akcie urodzenia z 1898 r. figuruje marginalna adnotacja z aktem zgonu z 1982 r., a przy akcie z 1923 r. — zgon z 2000 r. i ślub z 1948 r.¹³

Parafia ŚLESIN — stan ksiąg metrykalnych i naszych odczytów, rocznik po roczniku (1728–1940). Druga kolumna: dla roczników, które mamy — czyja ręka pisała księgę (z podpisów pod aktami); dla pozostałych — w którym archiwum leżą akta (AP 54/815 = Archiwum Państwowe w Poznaniu, Oddział w Koninie, zespół akt stanu cywilnego parafii Ślesin; ADW = Archiwum Diecezjalne we Włocławku, karta zasobu parafii Ślesin, 100 jednostek 1728–1952; FS = film FamilySearch; ✓ = skany mamy). Odczyt: Kraken (skulski model cyrylicki) + opracowanie na tekście, niesprawdzone na skanie. Białych kółek: 24 · zaczętych: 17 · żółtych (mamy skany): 83 · pomarańczowych (do zdobycia): 512 · czerwonych: 3; aktów Ślesina w wyszukiwarce: 1938. Stan na 2026-09-23.

Okręg bożniczy Ślesin (akta stanu cywilnego wyznania mojżeszowego, AP 54/846): roczniki, których skany mamy (24); filmy FamilySearch 752880 (1826–1855) i 1618504 (1859–1867). Nic z tego nie zostało dotąd odczytane.

Zasada zdobywania: pomarańczowe kółko znaczy tylko, że akta gdzieś istnieją. Realne drogi są trzy: mikrofilmy przez Serwis Korzenie, własne zdjęcia w czytelni AP Konin (jednostki bez skanów online) i punktowe zapytania do ADW Włocławek. Dziura 1820–1863 w AP jest w całości na filmach FamilySearch 2090783–2090790 (kopie cywilne z AP Poznań), a księgi kościelne 1728–1836 z ADW na filmach 2090781–2090787.

8.4. Metryki żydowskie — okręg bożniczy Ślesin

Żydzi ślesińscy mieli własny okręg bożniczy, prowadzący osobne akta stanu cywilnego. Tworzą one w archiwum państwowym odrębny zespół: Archiwum Państwowe w Poznaniu, Oddział w Koninie, zespół 54/846 „Akta stanu cywilnego Okręgu Bożniczego Ślesin” (identyfikator zespołu 22060)¹⁴.

Z tego zespołu mamy dziś w opracowaniu 25 roczników: 1858–1867, 1878–1880, 1885–1887, 1890–1891, 1894–1898, 1901 i 1916. Czasy wcześniejsze pokrywają dwa mikrofilmy: FamilySearch 752880 (1826–1835, 1837–1850, 1852–1855) i FamilySearch 1618504, poz. 6–14 (1859–1866; urodzenia i zgony 1867)¹⁴.

⚠️ Do 1826 r. najstarszych ślesińskich Żydów szukać należy w księgach parafii rzymskokatolickiej — i konkretnie w poszytach „ewangelicki i żydowski” z roczników 1822, 1823 i 1825 (film 2090787) oraz w alegatach tych lat. Szerzej o tej społeczności: rozdział 29.

8.5. Ewangelicy i olędrzy

⭐⭐⭐ Coś jednak w Ślesinie było — i wiemy od kiedy. Indeks geograficzny repertorium akt wizytacyjnych ADW notuje pod hasłem „ŚLESIN" dwa punkty. Pierwszy dotyczy kościoła katolickiego, drugi brzmi: „Luterańska placówka duszp[asterska] utworz[ona] w Ś[lesinie] w r. 1809"³⁰.

Rok 1809 — czasy Księstwa Warszawskiego, czterdzieści pięć lat po założeniu kolonii w Szyszyńskich Holendrach i trzydzieści trzy lata przed erygowaniem filiału w Maślakach. Ewangelicy mieli więc w Ślesinie własną obsługę duszpasterską od początku XIX wieku. To wskazywało, gdzie szukać dalej: w aktach diecezjalnych i konsystorskich Kościoła ewangelicko-augsburskiego, a nie w archiwum katolickim. I tam właśnie znalazła się odpowiedź.

⭐⭐⭐ Parafia ewangelicka w Ślesinie jednak istniała — w latach 1811–1815

To jest najważniejsze ustalenie tego podrozdziału — i rzecz, której w dotychczasowym obiegu o Ślesinie nie było. Samodzielna parafia ewangelicka w Ślesinie istniała: krótko, cztery lata, ale z własnym pastorem i z własną księgą chrztów.

Opisał to ks. Andrzej Mendrok, emerytowany proboszcz parafii ewangelicko-augsburskiej w Koninie, pracujący na archiwaliach parafialnych i na aktach archiwum konińskiego³³. Przebieg wypadków, według jego ustaleń, był następujący:

• 1790 — hrabia Michael Wołłowicz wyraża 10 IV zgodę na powstanie parafii ewangelickiej w Witkowie; pierwszym pastorem zostaje ks. Johann Gottlieb Bothe. Ślesin, wraz z filiałami Maślaki, Szyszyńskie Holendry i Grabina, należy do tej nowej jednostki³³.
• 1810 — kandydat teologii Radke zaczyna w Ślesinie odprawiać nabożeństwa i dokonywać czynności kościelnych bez skierowania władz i bez zezwolenia pastora Bothego; superintendent Ernst Wilhelm Dreschler z Rogoźna ostrzega ślesińskich ewangelików, żeby nie dali się odciągnąć od Witkowa³³.
• 30 VIII 1810 — wizytacja superintendenta Ephraima Gottfrieda Stechebara z Poznania, który zapisuje w protokole, że parafia Witkowo bez kolonii wokół Ślesina nie jest w stanie się utrzymać³³.
• marzec 1811 — prefekt Departamentu Poznańskiego żąda od ks. Bothego dokumentów potwierdzających przynależność ewangelików ślesińskich do Witkowa; Bothe takiego dokumentu nie posiada³³.
• 1811 — powstaje parafia w Ślesinie. Pierwszym pastorem zostaje ks. Bernhard Christian Dreschler, syn superintendenta z Rogoźna³³.
• 1815 — pastor opuszcza Ślesin, prawdopodobnie w związku ze zmianą granic po kongresie wiedeńskim (Ślesin przechodzi z Prus Południowych do Królestwa Kongresowego). Właściciel Ślesina Walichnowski zezwala ks. Karlowi Rohlowi, pastorowi z Witkowa i następcy Bothego, objąć opiekę nad osadnikami; Rohl dostaje specjalne zezwolenie władz Wielkiego Księstwa Poznańskiego na przekraczanie granicy³³.
• 1816 — Walichnowski odbiera ewangelikom dom, w którym odprawiali nabożeństwa; kult przenosi się do Szyszyńskich Holendrów. 1817 — spłonął tam budynek mieszczący szkołę i Dom Modlitwy. Rohl przyjeżdżał co sześć tygodni, dopóki władze carskie nie zabroniły mu przekraczania granicy³³.

⭐⭐⭐ A teraz rzecz, po którą genealog przyszedł. Mendrok pisze wprost: „Z tego czasu pochodzi »Księga Chrztów Ślesińskiej Parafii Ewangelickiej rozpoczęta 1 kwietnia 1811«"³³. To jest konkretna księga metrykalna, nazwana z tytułu. Jej dzisiejszej lokalizacji nie znamy — szukać jej trzeba w archiwum parafii ewangelicko-augsburskiej w Koninie, w aktach Konsystorza albo w archiwum państwowym.

⭐⭐⭐ I rzecz druga, jeszcze ważniejsza dla szukających przodków sprzed 1811 roku. Ta sama księga chrztów zawiera informację, którą Mendrok przytacza za E. Kneiflem: ewangelicy z okolic Ślesina, zanim mieli własną parafię, „wiele swoich kościelnych czynności dokonywało także [u nich], gdyż parafia jeszcze nie była założona" — a chodzi o katolickie parafie Lubstów, Kazimierz i Skulsk³³.

➡️ Wniosek praktyczny jest pierwszej klasy: chrztów, ślubów i pogrzebów ewangelickich osadników z lat 1764–1811 trzeba szukać w księgach katolickich Skulska, Lubstowa i Kazimierza — a nie w żadnym zbiorze ewangelickim, bo takiego wtedy po prostu nie było. ⚠️ Jedno zastrzeżenie o uczciwości odczytu: wykaz parafii, na którym się opieramy, wymienia cztery nazwy, ale czwarta z nich jest w naszej kopii nieczytelna. Podajemy więc trzy pewne i zaznaczamy, że lista może być dłuższa.

⚠️ Dwie daty, które się nie zgadzają. Repertorium Librowskiego datuje utworzenie luterańskiej placówki duszpasterskiej w Ślesinie na 1809 r.³⁰, Mendrok mówi o parafii powstałej w 1811 r.³³. Sprzeczność jest tylko pozorna, jeśli przyjąć, że chodzi o dwa różne momenty: nieformalny początek obsługi duszpasterskiej (wokół którego toczy się cała awantura z kandydatem Radkem w 1810 r.) i formalną erekcję parafii. Rozstrzygnąć może dopiero akt erekcyjny — my podajemy obie daty i obu źródeł nie przeciwstawiamy.

⭐ Przy okazji rozwiązuje się zagadka zdania z portalu gminnego, że protestanci „przez 3 lata mieli własną parafię"¹⁶. Parafia trwała od 1811 do 1815 r., a więc cztery lata; liczba „3" jest w tym przekazie zaokrągleniem albo pomyłką, ale sam fakt się potwierdza.

Kolonie olęderskie po stronie ślesińskiej (Szyszyńskie Holendry, Holendry Wąsowskie, „Mikorzyńskie Olędry”) obsługiwała poza tymi czterema latami parafia katolicka, bo od 1808 r. proboszcz katolicki prowadził akta stanu cywilnego dla wszystkich wyznań w swoim okręgu¹⁵.

⭐ Ciekawostka, która stawia Ślesin w nieoczekiwanej roli: dla olędrów z okolic Skulska ośrodkiem ewangelickim był właśnie Ślesin — do czasu, gdy w 1842 r. powstała placówka w Maślakach (niem. Butterholland)¹⁶. ⚠️ Mendrok precyzuje, że Maślaki były wtedy filiałem parafii konińskiej, a nie samodzielną parafią³³. ➡️ Genealog szukający niemieckich kolonistów z pogranicza skulsko-ślesińskiego przed 1842 r. powinien więc zaczynać od Ślesina, a potem od Konina.

Kandydaci na parafię ewangelicką dla kolonii ślesińskich XIX w. (do rozstrzygnięcia): Konin, Władysławów, Grodziec, Sompolno, Maślaki. W indeksach genealogicznych figuruje z tych zborów tylko Konin (ewang.) — urodzenia 1866–1876, śluby 1860–1869, zgony 1863–1870¹⁷.

Cmentarze ewangelickie są dla tej społeczności źródłem równie ważnym jak księgi:

• ⭐ Szyszyńskie Holendry — kolonię osadników niemieckich założono w 1764 r. i wtedy też powstał tamtejszy cmentarz. Wieś była znaczącym ośrodkiem, działał w niej kantorat (ewangelicka placówka filialna: izba modlitw połączona ze szkołą, prowadzona przez kantora-nauczyciela). Na tym cmentarzu grzebano ewangelików ze samego Ślesina, a także z Szyszynka i Szyszyńskich Holendrów. Najstarszy zachowany nagrobek — Juliusa Stewina, z 1934 r.¹⁸
• Półwiosek Stary — cmentarz ewangelicko-augsburski z 1883 r.; „we wrześniu 1939 r. pochowano tutaj załogę zestrzelonego samolotu niemieckiego”¹⁹.
• Wygoda (dawniej Ustraszki) — cmentarz założony przez osadników niemieckich w połowie XIX w.; do dziś trzy mogiły¹⁹.

8.5a. ⭐⭐ Elenchusy diecezjalne — źródło, o którym genealodzy zapominają

Jeżeli szuka się przodka, a nie wiadomo, w której parafii go szukać, odpowiedź bywa w elenchusie: urzędowym roczniku diecezji. Diecezja kujawsko-kaliska (włocławska) wydawała go pod tytułem Elenchus universi cleri…, a od lat siedemdziesiątych XIX w. jako Ordo Divini Officii ac Missarum. Egzemplarze cyfrowe z warstwą tekstową są na Polonie i w Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej — za darmo i bez korespondencji.

Każdy rocznik podaje dla parafii Ślesin (drukowanej jako Sleszyn albo Śleszyn — nigdy „Ślesin"!) cztery rzeczy naraz³¹:

Co z tego wynika praktycznie, pokazuje przykład z naszej kwerendy po czternastu rocznikach 1869–1912³¹:

• ⭐⭐ Poczet proboszczów krążący w sieci jest błędny. Daje on ks. Antoniemu Peterkiewiczowi kadencję „1862–1906" — tymczasem 1862 to rok jego urodzenia, wydrukowany w elenchusie tuż po nazwisku, a parafię objął dopiero w 1895 r. Kto szuka podpisu proboszcza pod aktem z lat siedemdziesiątych czy osiemdziesiątych XIX w., znajdzie tam ks. Franciszka Radeckiego (proboszcz 1863 – ok. 1894), a nie Peterkiewicza.
• ⭐⭐ Zmiana granic parafii jest datowana co do roku. Rocznik 1892 wylicza czternaście miejscowości parafii Ślesin; rocznik 1893 — już dziewiętnaście, bo doszły Szyszyn, Szyszyńskie Holendry Stare i Nowe, Ostrowy i Krzyżka. ➡️ Aktów z Szyszyna i Szyszyńskich Holendrów sprzed 1893 r. w księgach ślesińskich raczej nie będzie — trzeba szukać w Ostrowążu.
• ⭐ Karierę księdza da się prześledzić w obie strony. Ks. Peterkiewicz był administratorem Wąsosz od 1889 r., Ślesina od 1895, potem parafii w dekanacie wolborskim od 1906, a Starego Miasta pod Koninem od 1911. Jeśli szukamy aktu, który on podpisał, wiemy dokładnie, w której księdze i w którym roku.

⚠️ Czego elenchus NIE udźwignie. Rubryka „rok budowy" żyje w tych drukach własnym życiem: jeszcze w 1912 r. przy Ślesinie stoi „aedif. an. 1604", choć kościół przebudowano w 1900 i 1907 r., a konsekrowano w 1910. Do proboszczów, do liczby dusz i do składu parafii — źródło pierwszorzędne; do historii budowlanej — bezużyteczne.

W naszym zestawie brakuje roczników 1894 i 1895 — a to w nich zapisane jest odejście ks. Radeckiego i wakat, w którym akty podpisywał ks. Grodecki jako wikariusz.

8.5b. ⭐⭐⭐ Ewangelicy — w której parafii szukać metryki w którym roku

Genealogia ewangelicka tej okolicy jest trudna z powodu, którego w parafii katolickiej nie ma: granice jednostek kościelnych zmieniały się co kilkanaście lat, a wraz z nimi przesuwały się księgi. Ta sama wieś ma metryki raz w Witkowie, raz w Ślesinie, raz w Koninie, raz w Sompolnie. Kto tego nie wie, przeszukuje niewłaściwy zespół i wraca z niczym.

Poniżej mapa, którą da się z ustaleń ks. Andrzeja Mendroka złożyć³³ — i która jest, o ile wiemy, jedynym takim zestawieniem dla obszaru dzisiejszej gminy Ślesin.

Przez dzisiejszą gminę Ślesin przebiegała granica trzech parafii ewangelickich — Konina, Sompolna i (przejściowo) Maślaków. Podział wsi wyglądał tak³³:

• Parafia Konin: Biskupie, Bylew, Dąbrowa, Goranin, Helenowo, Kolebki, Konstantynowo, Lizawy, Lubomyśle, Makarowo, Ostrowąż, Pątnowskie Holendry, Rembowo, Różopole, Sławęcin, Sławęcinek, Stanisławowo, Szyszyn, Szyszyn Teodorowo, Szyszynek, Ślesin, Trzy Budy, Wąsosze.
• Parafia Maślaki: Florentynów, Marianowo, Mieczysławów, Różnowo, Władysławowo (= Honoratka).
• Parafia Sompolno: Głębockie, Ignacewo, Kijowiec, Kijowskie Nowiny, Leśnictwo, Nowe Szyszyńskie Holendry, Pogorzele, Półwiosek, Smólniki, Szyszyńskie Holendry, Wierzelin, Wygoda.

⚠️ To jest stan docelowy, z okresu przed 1945 r. — nie wolno go cofać w XIX wiek. Żeby wiedzieć, gdzie szukać aktu z konkretnego roku, trzeba znać daty przenosin:

⭐ Szyszyńskie Holendry są tu przypadkiem wzorcowym. Ta jedna kolonia, założona w 1764 r., przeszła kolejno: filiał w Witkowie → parafia Witkowo → parafia w Ślesinie → po jej upadku Konin → od 1853 r. Sompolno³³. Kto szuka tam przodka, musi wiedzieć, o który rok pyta.

⭐ Kantor chrzcił i grzebał — czyli dlaczego data w księdze bywa późniejsza niż zdarzenie

Wsi ewangelickich nie obsługiwał pastor. Obsługiwał je kantorat — placówka filialna łącząca izbę modlitw ze szkołą, prowadzona przez kantora-nauczyciela. Kantor odprawiał czytane nabożeństwa, prowadził godziny biblijne, chrzcił i chował zmarłych; pastor przyjeżdżał raz na miesiąc, a bywało, że raz na trzy miesiące, i wtedy udzielał komunii i ślubów³³. Radę kantoracką wybierali mieszkańcy, a zatwierdzał Konsystorz Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Warszawie; przewodniczył jej z urzędu kantor³³.

Kantoraty na tym terenie: Dąbrowa (parafia Konin; kantorem był Karl Thebus, w szkole uczyło się piętnaścioro dzieci), Pątnowskie Holendry (par. Konin), Ignacewo (par. Sompolno; obejmował Rudę, Pogorzelec i Wierzelin), Szyszyńskie Holendry i Półwiosek (par. Sompolno)³³. Do parafii sompoleńskiej należało trzynaście kantoratów, do konińskiej do 1936 r. — piętnaście³³.

➡️ Konsekwencja warsztatowa: skoro czynności dokonywał kantor na miejscu, a wpis do księgi robił pastor przy najbliższym objeździe, data aktu bywa późniejsza od daty zdarzenia o tygodnie, a czasem o miesiące. Przy porównywaniu metryki ewangelickiej z inną datą (nagrobek, księga meldunkowa) trzeba to brać pod uwagę i nie odrzucać zapisu z powodu rozjazdu kilku tygodni. To samo dotyczy okupacji i pierwszych lat powojennych, gdy kantorów wcielano do Wehrmachtu, a ich rolę przejmowali gospodarze cieszący się we wsi zaufaniem — i tak było aż do początku lat pięćdziesiątych³³.

⭐⭐ Metryki ewangelickie bywają po polsku

To zaskakuje każdego, kto spodziewa się niemieckiego gotyku. Przy erekcji parafii w Sompolnie konsystorz odrzucił kandydaturę ks. Weschke, ponieważ nie znał polskiego; pastorzy sompolińscy Kruschwitz, Seelig i Wojak oraz konińscy Hintz i Henkel znali polski i w tym języku prowadzili księgi metrykalne, dopóki władze carskie nie zakazały³³. Mendrok dodaje, że i w szkołach ewangelickich „od początku nauczano mowy Reja i Kochanowskiego"³³.

➡️ Nie zakładaj więc z góry, że aktu ewangelickiego nie przeczytasz — sprawdź.

⭐⭐ Cezura 1 lipca 1940 — metryki przejmują urzędy cywilne

W 1940 r. namiestnik Kraju Warty Arthur Greiser zdegradował Kościół ewangelicki do rzędu stowarzyszeń i zakazał zbierania ofiar, a od 1 lipca 1940 r. księgi metrykalne dla celów państwowych prowadziły urzędy cywilne³³.

➡️ To jest twarda granica dla poszukiwań. Aktu ewangelickiego z lat 1940–1945 nie ma sensu szukać w księgach parafialnych — trzeba iść do akt urzędu stanu cywilnego, prowadzonych wtedy przez administrację niemiecką (dla naszego terenu pod nazwą Schlüsselsee, zob. rozdz. 14).

Szerzej o samej społeczności, jej osadnictwie, szkołach i losach po 1945 r. — rozdział 38 („Ewangelicy i olędrzy").

8.6. Indeksy online — czyli dlaczego tu trzeba czytać skany

⛔ Ślesin jest jedną z najgorzej zindeksowanych parafii całej okolicy, i trzeba to powiedzieć wprost.

W Genetece parafia Ślesin ma jeden jedyny rejestr: ŚLUBY z lat 1869 oraz 1875–1880. Urodzeń i zgonów nie ma w ogóle²⁰. Dla porównania, sąsiednie parafie mają w tej samej bazie po sto lat indeksów naraz: Lubstów 1808–1922 (zgony do 1940), Wilczyn 1808–1865, Sompolno 1808–1918, Kramsk 1771–1914, Mąkolno 1695–1877, Kazimierz Biskupi 1803–1933²⁰.

⚠️ Uwaga na homonim: w Genetece istnieje drugi Ślesin (w województwie kujawsko-pomorskim, śluby 1922–1925) — to nie nasz Ślesin³.

Poznan Project indeksuje śluby mniej więcej z lat 1800–1899 i podaje rodziców obojga małżonków, co czyni go dla tej parafii źródłem pierwszorzędnym — zwłaszcza że jest jedynym indeksem sięgającym w lata 1820–1863, których nie ma w archiwum państwowym. Sprawdzone przez nas dotąd wycinkowo²¹. BaSIA ma dla Ślesina zauważalne zagęszczenie rekordów w latach 1859–1884, po 1900 r. pokrycie gwałtownie spada²¹.

⭐ Wniosek warsztatowy, który warto zapamiętać: dziura w indeksach pokrywa się z dziurą w archiwum państwowym. Skoro ksiąg 1820–1863 w zasobie państwowym nie ma, nie ma też czego indeksować. ➡️ To znaczy, że kto weźmie się za mikrofilmy tych roczników, będzie tam pierwszy.

Zalecana kolejność pracy w Ślesinie jest więc odwrotna niż zwykle: nie „indeks → skan → oryginał”, tylko skan rocznik po roczniku, bo akta prowadzono chronologicznie i znając przybliżony rok wydarzenia, dotrze się do aktu również bez indeksu. Indeksami warto sprawdzić tylko śluby (Poznan Project) i lata 1869–1880 (Geneteka).

8.7. Wypisy Skowrońskiego — skrót przez cały XVIII wiek

⭐⭐⭐ Jest jeszcze jedna droga do najstarszych ślesińskich metryk, i to droga otwarta bez żadnej korespondencji.

Dr Wojciech Józef Skowroński (1904–1978) zostawił zeszyt wypisów z ksiąg metrykalnych parafii trzech diecezji, obejmujący lata 1584–1874. Rękopis, przechowywany w Bibliotece Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk pod sygnaturą Rkp. 1615, jest w całości zdigitalizowany i dostępny bez ograniczeń w domenie publicznej²².

Część ślesińska tego zeszytu obejmuje: urodzenia 1728–1760, 1762–1795 i 1795–1825; śluby 1729–1749, 1766–1794, 1846–1849; zgony 1735–1741, 1768–1836, 1839 i 1847 — plus osobno odpis tablicy pamiątkowej z kościoła w Ślesinie²². Znajdziemy tam również wypisy z sąsiedniego Ostrowąża (1795–1854), Kleczewa i Gosławic.

➡️ Dlaczego to jest ważne: wypisy z lat 1728–1795 pokrywają dokładnie tę część zasobu, której w archiwum państwowym nie ma w ogóle (akta stanu cywilnego zaczynają się dopiero w 1819 r.), a wypisy z lat 1795–1825 i 1846–1849 wchodzą w dziurę. Skowroński nie przepisywał oczywiście wszystkiego — to wybór, głównie rodzin szlacheckich i urzędniczych — ale jest to najtańsze i najszybciej dostępne źródło do ślesińskiego XVIII wieku.

8.8. Cmentarz i groby

⭐ Cmentarz parafialny w Ślesinie ma własną internetową wyszukiwarkę grobów w serwisie Grobonet (`slesin.grobonet.com`): szukanie po nazwisku, plan cmentarza z sektorami i zdjęcia nagrobków²³. To przewaga Ślesina nad wieloma parafiami okolicy — Skulsk, Kazimierz Biskupi, Rzgów, Golina, Wilczyn i Morzysław takiej bazy nie mają; mają ją natomiast Ślesin, Gosławice i Łężyn²³.

⚠️ Dwie uwagi praktyczne. Po pierwsze, wyszukiwarka działa jak dopasowanie fragmentu, więc „Ruszak” złapie też „Maruszak” — trzeba odsiewać ręcznie. Po drugie, ogólnopolska wyszukiwarka Grobonetu pokazuje, na których cmentarzach w ogóle dane nazwisko występuje — to najlepszy sposób, by wykryć, dokąd rodzina się przeniosła.

Skala nazwiskowa cmentarza (liczby przybliżone, z kwerendy 14 IX 2026): Lewandowski ok. 56 grobów, Kowalski ok. 31, Ślesiński ok. 23, Roszak ok. 15, Kwiatkowski ok. 9²³. ⭐ Klaster „ślesiński” — dwadzieścia trzy groby o nazwisku odmiejscowym — potwierdza, że nazwisko jest w tej okolicy rdzennie miejscowe.

Na cmentarzu są też dwie mogiły zbiorowe ważne dla historii miasteczka: wspólny grób 18 osób rozstrzelanych jesienią 1939 r. w Różopolu (pomnik od 1969 r. — zob. rozdz. 14) oraz mogiła powstańców styczniowych z pomnikiem z 1917 r. i napisem „Poległym na chwałę – żywym na otuchę”²³.

Cmentarz żydowski leży w Różopolu przy ul. Tulipanowej; nie zachowała się na nim ani jedna macewa i nie istnieje żadna jego inwentaryzacja nagrobna (rozdz. 29).

8.9. Księgi ludności, akta miasta, notariat

To najbardziej niedoceniana kategoria źródeł — i dla Ślesina wyjątkowo bogata.

⭐ Księgi ludności stałej i księgi meldunkowe miasta Ślesina przechowuje archiwum konińskie w zespole 25 „Akta miasta Ślesina”. Zespół obejmuje lata 1916–1950, 207 jednostek; wśród nabytków są księgi ludności (rejestry mieszkańców)²⁴. Korzystaliśmy już z ksiąg meldunkowych o sygnaturach 25/180 i 25/183: znajdują się w nich karty ulic Żabiej, Kmiecej, Piasków, Napoleona, Cegielnianej i Kuniei, a przy każdej rodzinie — daty i miejsca urodzenia, nazwiska panieńskie, dzieci i zięciowie²⁵. ➡️ Jedna karta takiej księgi zastępuje kilkanaście aktów i bardzo często rozstrzyga, kto był czyim ojczymem albo dokąd rodzina wyjechała.

Poza księgami ludności w tym samym zespole leży materiał na całe rozdziały o mieście w XX w.: sprawy organizacyjne i budżetowe międzywojnia, akta stowarzyszeń i komitetów, protokoły zarządu miejskiego z 1945 r. i Miejskiej Rady Narodowej z lat 1948–1949²⁴.

Rejestr ludności gminy to osobna sprawa: Ślesin należał od 1879 r. do gminy Sławoszewek, więc dalsze tomy ksiąg ludności trzeba szukać w zespole akt tej gminy²⁴.

Wśród pojedynczych archiwaliów, które już zebraliśmy, szczególnie warte uwagi są: akta służby Jakuba Rogozińskiego, burmistrza miasta Ślesina, z 1829 r. (865 kart — największa pojedyncza jednostka ślesińska, jaką znamy; Archiwum Państwowe w Łodzi, zespół 39, sygn. 1848); akta pożyczek na budowę domów w mieście Ślesinie z 1858 r. i rachunkowość kasy ekonomicznej miasta z 1861 r. (Archiwum Główne Akt Dawnych, zespół 191, sygn. 1782 i 1781); akta spadku po Józefie Olkiewiczu, właścicielu gospodarstwa w Ślesinie (1864) i po Franciszce z Łukomskich Walknowskiej, właścicielce dóbr Ślesin, Piotrkowice i Różopole (1866) — oba w Archiwum Państwowym w Kaliszu, zespół 1267, sygn. 389 i 752²⁶.

Do tego notariat: w Ślesinie urzędował w 1908 r. notariusz Józef Słomczyński, a akta Sądu Pokoju w Ślesinie zachowały się co najmniej dla lat dwudziestych²⁷. Akta notarialne i hipoteczne w archiwum konińskim w większości nie są zdigitalizowane — wymagają kwerendy na miejscu albo pisemnej.

⭐⭐ Sygnatury gotowe do zamówienia — z cudzych przypisów

Najtańszy sposób na kwerendę archiwalną to przeczytać przypisy kogoś, kto już w tym archiwum siedział. Autorzy zbioru studiów o Ślesinie wydanego w 2012 r. podali sygnatury, których sami nie zdążyliśmy przerobić, a które dotyczą wprost ludzi z tej gminy³⁴:

• Archiwum Państwowe w Poznaniu, Oddział w Koninie, Akta Gminy Sławoszewek — sygn. 89 (k. 19 i 58: sprawozdania zarządu gminy z kwietnia 1945 r., obsadzanie gospodarstw poniemieckich, osiedlanie rodzin zza Buga), sygn. 166 (k. 255–257: wykaz posiadaczy pszczół z 22 II 1945 r. — imiona, nazwiska i miejscowości; k. 291–301: spis przejętego inwentarza żywego, kwiecień–maj 1945), sygn. 167 (k. 39: spis inwentarza, kwiecień 1946), sygn. 191 (k. 25: pismo wójta z 25 VI 1947 r. o wyjazdach do Niemiec).
• AP Konin, Protokoły zebrań wiejskich, sygn. 48 (k. 23–25 i 234) — wykaz gospodarzy gromady Makarowo z 1934 r. z powierzchnią gospodarstw, w podziale na Makarowo Sławęckie, Makarowo Gorańskie, Trzy Budy, Sławęcinek (Folwark, Wieś, Kolonia) i Rembowo.
• Lista Wyborców na rok 1956 — rękopis w Archiwum Parafialnym Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Koninie. ⚠️ Lista niepełna: obejmuje tylko osoby powyżej 18 lat.
• Archiwum Państwowe w Łodzi, Urząd Wojewódzki Łódzki, sygn. 2964a — sprawozdania o stanie miasta Ślesina z lat 1919–1921 i późniejszych: samorząd, szkolnictwo, straż, zdrowie, handel.
• Archiwum Państwowe w Poznaniu, Urząd Wojewódzki Poznański, rkps sygn. 5708, k. 94–95 — dane narodowościowe.
• Biblioteka Publiczna Miasta i Gminy Ślesin, nr inw. 40463 — rękopisy i maszynopisy Józefa Białka, w tym notatki z 25 i 28 VII 1977 r., Wykaz osób zamordowanych przez okupanta niemieckiego w Ślesinie oraz Rok 1863. ⭐ To jest kwerenda na jedną wizytę w miejscowej bibliotece — a daje imienne listy, których nie ma nigdzie indziej.
• Archiwum Fundacji Shalom, sygn. IX/2010/96 — K. Cegielski, Śladami Żydów ślesińskich i kleczewskich (rękopis; zob. rozdz. 29).

⚠️ Jedna uwaga o wykazach osobowych z tego tomu. Zestawienia gospodarzy, posiadaczy pszczół i składu narodowościowego wsi wydrukowano tam w formie tabel, a tabele te w kopii, którą czytaliśmy, są nieczytelne — kolumny rozsypane, liczby i przyporządkowania pomieszane. Dlatego nie przepisujemy z nich ani jednego nazwiska. Zanim którekolwiek z tych zestawień trafi do naszej bazy, trzeba je przepisać z papieru albo zamówić skan wskazanych wyżej jednostek archiwalnych.

8.10. Wojny, emigracja, nazwiska za granicą

I wojna światowa. Ślesin leżał w zaborze rosyjskim, więc niemieckie listy strat są dla niego źródłem marginalnym (sprawdzone: pełne przeszukanie pisowni „Ślesin/Slesin” dał w skali zaboru rosyjskiego trzy osoby). ⭐ Najbardziej obiecującym źródłem I-wojennym jest rosyjska baza strat GWAR — nazwiska zapisane cyrylicą, wyszukiwanie po gminie urodzenia. Zapytań o gminy Ślesin i Sławoszewek jeszcze nie puszczono²⁸. Karty jeńców z tej wojny gromadzi też baza Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża — ⚠️ nie ma tam jednak indeksu nazwisk: wejściem jest numer z karty²⁸.

II wojna światowa. Baza strat osobowych i ofiar represji pod okupacją niemiecką odpowiada, ale jej formularz wymaga przeglądarki; ❓ zapytań o Ślesin dotąd nie puszczono²⁸. W niemieckich bazach szukać trzeba pod dwiema nazwami: Slesin (X–XI 1939) i Schlüsselsee (od XI 1939) — zob. rozdz. 14.

⭐⭐⭐ Exodus ewangelików po 1863 r. — kierunek Lubelszczyzna i Wołyń. To najważniejsza wskazówka emigracyjna dla tej okolicy, a nie ma jej w żadnym opracowaniu genealogicznym. Po upadku powstania styczniowego nastąpił z tych wsi masowy wyjazd ludności ewangelickiej w rejon Lublina i na Wołyń. Ks. Andrzej Mendrok pisze, że „w dużej części lub prawie wszyscy opuścili m.in. Półwiosek, Dąbrowę, Marianowo, Kolebki, Ignacewo", a bezpośrednim skutkiem była likwidacja kantoratów w Ignacewie i Półwiosku; wyjazdy ustały po kilkunastu latach³³.

➡️ Reguła praktyczna: kto gubi ślad przodka ewangelika z Ignacewa, Półwioska, Dąbrowy, Marianowa albo Kolebek po 1864 roku, nie powinien zakładać, że rodzina wymarła. Powinien szukać jej w parafiach ewangelickich Lubelszczyzny i Wołynia — to tam trafiła większość mieszkańców tych kolonii. Tło polityczne tego wyjazdu i spór o postawę kolonistów wobec powstania omawia rozdział 30.

Druga cezura emigracyjna — 1945–1957. Po wojnie wyjazdy do Niemiec trwały do 1948 r., a druga, dobrowolna fala przypadła na lata 1956–1957³³. Skalę pokazuje pismo wójta z 25 VI 1947 r.: odjechały już wtedy co najmniej dwa transporty, a 480 osób z terenu gminy chciało jeszcze wyjechać³³. ⭐ Mendrok zwraca uwagę na szczegół, który warto zapamiętać: zdaniem wójta tylko cztery osoby straciły obywatelstwo — co autor czyta jako dowód, że miejscowi katolicy nie traktowali miejscowych ewangelików jako elementu wrogiego.

⭐⭐ Emigracja za ocean. Baza pasażerów Ellis Island zawiera dla Ślesina 205 rekordów z lat 1892–1925²⁹. ⚠️ Zbiór jest wymieszany z tym drugim Ślesinem, spod Nakła — dobrą rozróżniarką jest dopisek kraju: „Slesin, Russia” (a po 1918 „Slesin, Poland”) to prawie na pewno nasi; zapisy pruskie — nie. Wśród pierwszych wyłowionych nazwisk: Bryzgalscy, Brzezińscy, Bobrowscy, Bowkiewicz — wszyscy „Slesin, Russia”. ➡️ To gotowy, duży wsad: 205 nazwisk z datami rejsów, a przy każdym rekordzie „Text Version” manifestu, czyli indeks wszystkich pasażerów z tej samej karty — znakomity sposób na wyłapanie towarzyszy podróży z tej samej wsi.

8.11. Co budujemy — wyszukiwarka i tabela roczników

Na koniec o tym, co dopiero powstaje, bo to jest sens całego powyższego wyliczenia.

⭐⭐⭐ Buduje się wyszukiwarka metrykalna Ślesina — na tej samej bazie, co wyszukiwarka skulska. To decyzja świadoma i praktyczna: parafie Skulsk i Ślesin dzieli kilkanaście kilometrów, ci sami ludzie występują w obu księgach, ci sami księża podpisują akta po obu stronach granicy parafialnej, a wsie pogranicza (Półwiosek, Szyszyńskie Holendry, Kijowiec) przerzucano między parafiami. Wspólna baza znajdzie rodzinę niezależnie od tego, po której stronie granicy akurat spisano akt — a przy wyszukiwaniu rozmytym poradzi sobie też z wariantami pisowni nazwisk z ksiąg rosyjskojęzycznych.

Drugim narzędziem jest tabela roczników — mapa stanu ksiąg i naszych odczytów, rocznik po roczniku, w podziale na serie (urodzenia, małżeństwa, zgony), z kolorowym kółkiem przy każdym. Kółko mówi, czy akta danego rocznika w ogóle istnieją, czy mamy skan, czy został odczytany i czy trafił już do wyszukiwarki. Dla Ślesina tabela będzie wyglądać inaczej niż dla Skulska — z wielkim czerwono-pomarańczowym pasem lat 1820–1863 w kolumnie archiwum państwowego i z zielenią tam, gdzie wchodzą mikrofilmy i księgi włocławskie. To ona, a nie żadne sprawozdanie, jest miarą postępu tej pracy. Tabela pojawia się poniżej:

(w tym miejscu strona wstawia tabelę roczników — zob. znacznik w 8.3)

Kolejność prac, którą sobie wyznaczyliśmy, wynika wprost z tego rozdziału:

Przypisy