Ślesin miał właściciela innego niż większość miasteczek wielkopolskich: przez cztery i pół stulecia panem miasta był biskup poznański. Nie król, nie szlachcic — biskup. Ta jedna okoliczność tłumaczy prawie wszystko, co dalej: dlaczego mieszczanie ślesińscy podlegali jurysdykcji duchownej, dlaczego miastem rządzili kolejno komisarze i dzierżawcy zamiast dziedziców, dlaczego wójtostwo było osobnym, dziedzicznym majątkiem sprzedawanym i procesowanym przez szlachtę — i dlaczego dopiero pod koniec XVIII w., gdy dobra biskupie się rozpadły, nad Ślesinem pojawiają się prawdziwi dziedzice z nazwiskami.

Wsie wokół miasta miały los zwyczajniejszy. Należały do szlachty: do Lubomyskich, Szyszyńskich, Broniszów, Żychlińskich, Trzebickich, Golińskich, Sokołowskich, Walknowskich, Milewskich, Mierzyńskich. Ten rozdział opowiada o ludziach; o wsiach, w których siedzieli, mówi rozdział 9.

Uwaga o źródłach. Podstawą są tu regesty ksiąg grodzkich i ziemskich z Tek Dworzaczka — czyli streszczenia, nie oryginały. Regest podaje nazwisko, sumę i rok, ale gubi szczegóły i bywa, że przekręca imię. Dlatego wszędzie, gdzie ciąg genealogiczny opiera się na jednym regeście, zaznaczamy to znakiem ❓. Drugą warstwą są rejestry poborowe z lat 1564–1583, trzecią — Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, czwartą własne odczyty ksiąg grodzkich radziejowskich.

6.1. Biskupi poznańscy — panowie Ślesina przez cztery i pół wieku

Wszystko zaczyna się od nadania. Konrad I mazowiecki nadał wieś Ślesin biskupom poznańskim — tak przynajmniej głosi tradycja, którą powtarza Słownik geograficzny za przypisem wydawcy Liber beneficiorum Łaskiego¹. ❓ Samego dokumentu nie widzieliśmy i nie znamy jego daty; literatura popularna podaje rok 1231, ale bez numeru dokumentu i bez wskazania wydawnictwa, więc traktujemy tę datę jako niepotwierdzoną². Pierwszy pewny ślad jest o sto dwadzieścia lat późniejszy: w 1350 r. król Kazimierz Wielki, zwalniając niektóre posiadłości biskupów poznańskich od opłat i ciężarów, wymienia wśród nich Ślesin¹.

Osiem lat później ten sam król robi rzecz najważniejszą. W 1358 r. w Kruszwicy wydaje przywilej pozwalający biskupom zamienić wieś Ślesin w powiecie konińskim na miasto, na prawie niemieckim — średzkim („Novi fori quod Srzedske nominatur"). Osada otrzymuje targi tygodniowe, a mieszczanie zostają poddani jurysdykcji biskupów¹. To ostatnie zdanie jest kluczowe: ślesiński mieszczanin nie odwoływał się do króla, lecz do biskupa poznańskiego.

Ślesin nie stał w tym sam. Wraz ze Słupcą wchodził w skład klucza ciążeńskiego dóbr biskupów poznańskich¹. ❓ Czy istniał osobny klucz ślesiński, czy Ślesin był tylko częścią ciążeńskiego — nie umiemy dziś rozstrzygnąć; regest z 1672 r. mówi o „dobrach Sleszyna i innych należących do tego klucza", co sugeruje, że klucz o tej nazwie jednak funkcjonował³.

Rejestry poborowe drugiej połowy XVI w. pokazują miasto od strony podatkowej. Właściciel jest zawsze ten sam: „episcopi Posnanensis", a w 1577 r. nawet po polsku — „biskup poznansky". Miasto płaci od 16 do 21 łanów kmieckich, ma jedno koło młyńskie dziedziczne, garniec gorzałczany, trzy wyszynki i trzy karczmy doroczne, a w 1565 r. czterech zagrodników⁴. W 1579 r. obok biskupa pojawia się „Stanislaus [Steałpokowski] factor" — czyli zarządca, a w 1581 r. „Lubomiska tenutrix", dzierżawczyni⁴. To ważny szczegół ustrojowy: biskup nie gospodarował w Ślesinie osobiście, tylko przez faktorów i dzierżawców — i to oni, a nie biskup, siedzą w regestach jako „dziedzice" i „posesorzy" miasta.

⭐ Lustracja z 1569 r. i cło ślesińskie. Rewizorowie królewscy zanotowali wtedy rzecz, która mówi o Ślesinie więcej niż dziesięć przywilejów: pobierano tu cło dwojakie — dla kasztelana i dla biskupa. Narzekano na to, „bo przejazd jest dobry i nie potrzebuje naprawy". Przywileju na to cło nikt rewizorom nie okazał⁵. Innymi słowy: dwaj panowie brali myto z przeprawy, której nikt nie utrzymywał — a droga była dobra sama z siebie.

Tej przeprawy dotyczy też najstarsza znana nam wzmianka o topografii miasta. W 1591 r. Jerzy hr. z Łabiszyna Latalski, wojewoda poznański, sprzedaje Krzysztofowi Bardskiemu za 5000 złp części Sławęcina i Lubomyśla „oraz jezioro Małe Jezioro i cały Sleszyński Bród z rzeczką płynącą ze Sleszyńskiego jeziora i górką koło Małego Jeziora"⁶. „Sleszyński Bród" — to jest dzisiejszy przesmyk z mostem, dzielący jezioro na dwie połowy. ⭐ Najstarszy ślad tego, co czyni Ślesin Ślesinem.

⭐ Komisarze i posesorzy — kto naprawdę rządził miastem

Regesty grodzkie pokazują długi łańcuch ludzi, którzy trzymali Ślesin w imieniu biskupa albo od biskupa:

• 1600, 1608 — Mikołaj Siedlecki, nazwany wprost „dziedzicem w Ślesinie", winien 1000 złotych swemu krewnemu Janowi Siedleckiemu z Karnowa⁷. ❓ Tytuł „dziedzic" przy mieście biskupim jest zastanawiający; najprawdopodobniej to skrót regestu na oznaczenie posesora.
• 1648 — Andrzej Święcicki i Władysław Wyganowski kwitują się „z kontraktu dzierżawy miasta Ślesina"⁸.
• 1672 — Adam Kaczkowski, „administrator dóbr Sleszyna i innych należących do tego klucza"³.
• 1699 — Władysław Breza, „posesor miasteczka Ślesina", procesuje się ze szwagrem Janem Sulerzyskim o najazdy i gwałty⁹.
• 1718 — Wojciech Gurowski wydzierżawia miasto Ślesin wraz z wójtostwem Kazimierzowi Bogusławskiemu i jego żonie Annie z Dobrosielskich, na rok, za 1000 złp¹⁰.
• 1730 — Antoni Dobrowolski, i to jest tytuł najbardziej wymowny: „marszałek dworu biskupa poznańskiego i jego komisarz, wsi Sleszyn posesor"¹¹.

⚠️ Kiedy Ślesin przestał być miastem biskupim? — pytanie otwarte

Ciąg wygląda tak. Jeszcze w 1663 r. Marcin Piwo bierze wójtostwo ślesińskie „od zmarłego biskupa poznańskiego i kapituły"¹². W 1730 r. komisarz biskupa jest posesorem miasta¹¹. Ale już w 1765 r. Elżbieta z Żychlińskich Sokołowska, wdowa po chorążym kruszwickim, występuje jako „pani dożywotnia Ślesina"¹³, a w 1788 r. jej syn Michał sprzedaje miasto jako swoją własność dziedziczną¹⁴.

❓ Między 1730 a 1765 rokiem Ślesin przeszedł z rąk biskupich w szlacheckie — i nie wiemy, jak. Trzy możliwości: transakcja z kapitułą, długotrwała dzierżawa emfiteutyczna, która przerodziła się w dziedziczenie, albo skutek kasaty dóbr biskupich z lat 1780–1789 (to ostatnie jednak jest za późne, bo Sokołowska trzyma Ślesin już w 1765 r.). Rozstrzygnięcia trzeba szukać w aktach komisji rozdawniczej i w lustracji 1789 r. Do tego czasu nie twierdzimy nic ponad to, co widać w regestach.

6.2. Wójtowie ślesińscy — majątek osobny od miasta

Jedna z najciekawszych rzeczy w dziejach Ślesina: wójtostwo było dziedzicznym majątkiem szlacheckim, kupowanym, sprzedawanym, zastawianym i procesowanym niezależnie od samego miasta. Wójt ślesiński nie był urzędnikiem biskupa — był właścicielem urzędu.

Najstarszy ślad jest pośredni, ale świetny. W 1457 r. biskup poznański Andrzej Bniński, w uznaniu zasług, nadaje swojemu kuchmistrzowi Klemensowi Skoraczewskiemu sołectwo w mieście biskupim Ślesin w powiecie konińskim wraz ze wszystkimi pożytkami wynikającymi z dokumentu lokacyjnego — a do tego ogród między domem Małgorzaty a łaźnią wójtowską w Ślesinie, którego przywilej lokacyjny nie wymieniał¹⁵. ⭐ Mamy więc naraz: nazwisko pierwszego znanego sołtysa ślesińskiego, dowód, że biskup nagradzał sołectwem własną służbę dworską — i łaźnię miejską w piętnastowiecznym Ślesinie.

Dalszy ciąg to już ród Gunickich, który trzyma wójtostwo przez pokolenie:

• 1493 — Jakub Gunicki, wójt w Ślesinie, wymienia się dobrami z Janem Gunickim zwanym Ziemiata¹⁶.
• 1494 — ten sam Jakub Gunicki, wójt ślesiński, bierze od Tomasza Lubomyskiego całą wieś Mikorzyn w zamian za część wsi Staw w powiecie pyzdrskim, zwaną „Srzekow", z dopłatą 700 złotych węgierskich¹⁷. Wójt Ślesina kupuje sobie wieś — to mówi o zamożności tego urzędu więcej niż jakikolwiek opis.
• 1497, 1506, 1511, 1513 — Jan Gunicki, wójt w Ślesinie, pożycza pieniądze braciom Sławoszewskim i bierze od nich w zastaw jezioro Szczepy przy granicach Lubomyśla¹⁸.
• 1517 — majątek skupia się w ręku duchownego: ks. Piotr Gunicki, kanonik poznański, ma „wsie Mikorzyno Mniejsze, Półwieś i część w Wielkiej Półwsi oraz jeziora Małe i Szczepy oraz wójtostwo w mieście Sleszyn"; Rafał Goliński ręczy za Marcina Pątnowskiego, że ten zapłaci za to 1000 złotych¹⁹.

Potem wójtostwo przechodzi do Ruskowskich: w 1533 r. „N. Maciej Ruskowski, dziedziczny wójt w Sleszynie", kwituje Wojciecha Brodzińskiego z ostatniej raty²⁰. ⭐ Ta sama rodzina trzyma w tych latach wójtostwo w Szyszynie — w 1539 r. występuje „Łukasz Ruskowski, syn zmarłego Macieja R., wójta w Szyszynie"²¹.

Po stuletniej luce w naszej kwerendzie wójtostwo wraca w 1663 r.: Marcin Piwo, syn Piotra z Opolska Piwy, sędziego ziemskiego gostyńskiego, w imieniu własnym i żony Anny Łubowskiej, ma dożywocie wójtostwa w mieście Ślesinie od zmarłego biskupa poznańskiego i kapituły¹². Pięć lat wcześniej ci sami „Marcin i Anna Piwowie" zawierali w Ślesinie kontrakt na 400 złp²². Tuż obok, w 1639 r., w Ślesinie „w domu wójtowskim" spisano kontrakt na 500 złp²³ — czyli dom wójta był w miasteczku miejscem, gdzie się załatwiało interesy.

Ostatni akt tej opowieści jest procesowy. W 1734 r. Franciszek Zybko Mężyński zostaje wprowadzony w posiadanie („intromitowany") dóbr wójtowskich w mieście Ślesinie mocą układu z małżonkami Lewandowskimi²⁴. Rok później sprawa idzie na sąd polubowny: Wojciech Karski i Józef Zakrzewski (ten w imieniu żony Jadwigi Wilczyńskiej) z jednej strony, Franciszek na Chybowie Zybko Mężyński z drugiej, zapisują się na kompromis w sprawie wójtostwa miasta Ślesina. Superarbitrem został Adam Żychliński, kasztelan międzyrzecki²⁵.

⭐ To nazwisko jest tu nieprzypadkowe — i prowadzi wprost do następnych podrozdziałów.

6.3. Lubomyscy i Latalscy — trzy wsie w jednym ręku

Lubomyscy (Lubomyślscy) to najstarszy ród tej okolicy, który da się prześledzić przez sto lat: gniazdo w Lubomyślu, a obok — Mikorzyn i Sławęcin. Te trzy wsie chodzą w regestach zawsze razem, jako jeden klucz.

Pierwsi znani: Filip, dziedzic de Lubomyśle i de Slawaczino (1474)²⁶, Jakub Lubomyski de Lubomyśle (1480, 1490)²⁷ i Tomasz Lubomyski z Mikorzyna, który w 1487 r. procesuje się z sąsiadami o sołectwo, a w 1494 r. odstępuje całą wieś Mikorzyn wójtowi ślesińskiemu¹⁷. Regesty nazywają go raz „Tomasz Mikorzyński alias Lubomyślski" — to samo nazwisko w dwóch wersjach, wzięte od dwóch wsi tego samego człowieka. Trzeba na to uważać przy każdym staropolskim nazwisku odmiejscowym. Ten sam mechanizm widać u Marcina Lubomyskiego, którego dwa regesty z 1514 r. nazywają raz „dziedzicem w Górze", raz wprost „Marcin Lubomyslski alias Gorski"¹⁰⁷.

⭐⭐ A ten sam Tomasz miał znacznie więcej, niż widać z Lubomyśla. Według regestu Dworzaczka z 1526 r. pięciu braci Sokołowskich z Warzymowa, synów zmarłego Jarosława, kasztelana lędzkiego, zostało intromitowanych do trzeciej części dóbr zamku gosławickiego — Gosławic, Malińca, Pątnowa, Niesłusza, Grodźca, Rudzicy, „MIASTA LICHIN" i innych wsi — kupionej za 900 złotych od „Tomasza Lubomyslskiego i panny Elżbiety Zakrzewskiej, jego nepotki z siostry rodzonej". Regest dopisuje z naciskiem, jakby prostował cudzy błąd: „(tak jest! a nie od Gosławskich!)"¹⁰⁸. Dwa lata wcześniej ten sam człowiek występuje jako „Tomasz Lubomyeyski, dziedzic w Giewartowie", sprzedający część Jaworowa Mielżyńskim¹⁰⁹.

Wynikają z tego dwie rzeczy. Po pierwsze, ród, którego gniazdo w ciągu stulecia obróciło się w pustkę, w 1526 r. trzymał trzecią część największego klucza tej okolicy — z Licheniem, który regest nazywa miastem. Po drugie — i to jest zbieg, którego nie da się przeoczyć — Sokołowscy z Warzymowa weszli w okolicę ślesińską właśnie tym kupnem, dwieście pięćdziesiąt cztery lata przed objęciem Ślesina (6.6).

Ród był rozgałęziony i zadłużony. W 1540 r. Anna Lubomyska, wdowa po Wojciechu, zastawia synowi Stanisławowi dwa łany osiadłe w Sławęcinie²⁸; w 1541 r. Jakub Lubomyski, „dziedzic we wsiach Lubomysle, Slaweczino, Mikorzyno", jest winien 66 grzywien²⁹. W 1542 r. bracia Jakub, Stanisław i Andrzej oddają w zastaw za 217 złotych wszystkie trzy wsie naraz — i tu do gry wchodzi rodzina o zupełnie innym kalibrze.

Zastawnikiem jest Jerzy z Łabiszyna Latalski, kasztelan lędzki³⁰ — z rodu, który w następnym pokoleniu da wojewodę poznańskiego. Latalscy najpierw biorą wsie w zastaw, potem kupują je po kawałku: w 1550 r. Jakub Lubomyski sprzedaje Jerzemu Latalskiemu części Sławęcina i Mikorzyna za 800 złotych³¹, w 1564 r. bracia Mikołaj i Jerzy Latalscy odkupują część Lubomyśla od wdowy po Macieju Łubowskim za 500 złotych³². A w 1591 r. Jerzy hrabia z Łabiszyna Latalski, wojewoda poznański, sprzedaje Krzysztofowi Bardskiemu „całe części wsi Sławęcino osiadłej i Lubomyśle pustej" wraz z Małym Jeziorem i Sleszyńskim Brodem za 5000 złp⁶.

Słowo „pusta" przy Lubomyślu jest tu najważniejsze. W ciągu jednego stulecia gniazdo rodowe stało się pustką.

Rejestry poborowe pokazują ten sam podział od strony podatku: w Mikorzynie i Sławęcinie w latach 1564–1583 płacą Jarochowski (większa część — 8, potem 4,5 łana, karczma doroczna, wiatrak) i Lubomiski/Lubomeska (mniejsza — 2 łany)⁴. Ród, który dał nazwę wsi, został przy dwóch łanach.

Lubomyscy w Ślesinie próbowali jeszcze raz i to pod samym miastem: w 1591 r. Gabriel Lubomyski zapisuje żonie Zofii Zbierskiej 250 złp posagu na połowie całego miasta Ślesina³³, a w 1606 r. Sebastian Lubomęski, syn Jana, zapisuje żonie Katarzynie Spławskiej 750 złp „na połowie części wsi Lubomęskie i na mieście Sleszyn"³⁴. ❓ Zapisy oprawne na mieście biskupim wyglądają dziwnie — najpewniej chodzi o dzierżawę, tę samą, którą w 1581 r. rejestr poborowy nazwał „Lubomiska tenutrix"⁴.

❓ Gabriel umiera przed 1618 rokiem — i z inną żoną w regeście. Zapis z 1618 r. nazywa stronę odraczającą Sokołowskiemu, kasztelanowi bydgoskiemu, termin uiszczenia sumy „Zofią Krzuską, wdową po zmarłym Gabrielu Lubomyskim"¹¹⁰. Rok wcześniej, w 1592 r., Krzysztof Sokołowski z Warzymowa zapisywał temuż Gabrielowi 300 złotych długu¹¹¹ — rody sąsiadowały więc ze sobą pieniężnie przez pokolenie. ⚠️ Żona z zapisu z 1591 r. nazywa się Zofia Zbierska, ta z 1618 r. — Zofia Krzuska. Czy to dwie żony, czy dwa zapisy jednego nazwiska przekręcone w kancelarii, nie rozstrzygamy.

⚠️ Koniec rodu jest gwałtowny. W 1592 r., w czwartek przed św. Agnieszką, w kościele parafialnym w Ślesinie odbyła się wizja ciała zabitego Jana Lubomyskiego. Zwołali ją: Wojciech Lubomyski (syn Andrzeja), Katarzyna Lubomyska (żona sławetnego Jana Muchy, obywatela konińskiego), Gabriel i Jan Lubomyscy — bracia stryjeczni — oraz wdowa Katarzyna Stepkowska. Zabili go Stanisław Stepkowski jako pryncypał wraz z Wojciechem i Łukaszem Stepkowskimi, ojcem i synami³⁵. ❗ Zabójcami byli więc ludzie z rodziny jego własnej żony.

⭐ Ale ród nie wygasł — przeniósł się. Regesty siedemnastowieczne pokazują Lubomyskich już nie nad jeziorem ślesińskim, lecz w Giewartowie i Mieczewnicy, na południe, w stronę Słupcy: w 1614 r. Mikołaj Lubomyski w imieniu bratanka Aleksandra spiera się z Mielżyńskim o granice Mieczewnicy i Kąpieli; w 1637 r. Aleksander Lubomyski, syn Wojciecha, z żoną Anną Rudnicką zawiera kontrakt datowany „we wsi Mieczewnica"; w 1664 r. ten sam Aleksander ma zastawione Giewartowo za 500 złotych¹¹². Jeszcze w 1602 r. Krzysztof Lubomyski, syn Jakuba, kupił od Wysockich całe części Trzebuchowa Kamiennego w powiecie konińskim za 4000 złotych¹¹³. ⇒ Gniazdo zniknęło, nazwisko nie.

6.4. Szyszyńscy — dwadzieścia siedem regestów i pięć przezwisk

Żaden inny ród okolicy nie zostawił w księgach tylu śladów co Szyszyńscy: dwadzieścia siedem regestów z samym tym nazwiskiem, z lat 1466–1635³⁶. A przy tym prawie nikt o nich nie słyszał — bo byli szlachtą drobną, cząstkową, która przez półtora stulecia dzieliła jedną wieś na coraz mniejsze kawałki.

Szyszyn leżał w powiecie gnieźnieńskim, choć parafialnie dzielił się między Ślesin (Szyszyn Wielki) i Ostrowąż (Szyszyn Mały i Szyszynek)³⁷. Ta okoliczność ukrywała ich długo przed naszą kwerendą.

Najstarsi: Uniesław z Wielkiego Szyszyna (1466–1494), który w 1486 r. staje z synem Stanisławem przeciw Janowi Ostrowąskiemu³⁸; Jakub Szyszyński zwany Momot (1475), kwitujący konwent lędzki z 20 grzywien³⁹; Klara de Szyszyno (1466) i Elżbieta, żona Janusza z Gnojna, dziedziczka w Szyszynie (1485)⁴⁰.

⭐ Ród miał dobra także poza własną wsią, a przydomek Uniesław jest starszy, niż sądziliśmy. W 1514 r. „N. Anna Szyszyńska, dziedziczka de Pachowo i Bielczewo", w asyście stryja Jana Szyszyńskiego zwanego UNIESŁAW i wuja Marcina Szyszyńskiego, sprzedaje całe części macierzyste w tych dwóch wsiach Maciejowi Wysockiemu, podwojewodziemu konińskiemu, za 40 grzywien¹¹⁴. To o dziesięć lat wyprzedza pierwszy znany nam zapis tego przydomka — i pokazuje, że przezwisko po przodku było w tym rodzie w użyciu kancelaryjnym już w drugim dziesięcioleciu XVI wieku.

⭐ Przezwiska są w tym rodzie osobnym zjawiskiem. Żeby się rozróżnić — bo wszyscy nazywali się tak samo i siedzieli w tej samej wsi — brali przydomki, których kancelaria używała jak nazwisk: Momot (Jakub, 1475), Uniesław (Jan, 1524–1537 — dziedziczne po przodku Uniesławie!), Woszczek (Jan, 1531–1534), Szarnoch (Maciej, 1544), Grandliński (Jakub, 1514), Lewinowie (Feliks, Maciej i Stanisław, bracia, 1534)⁴¹. Sześć przydomków na jedną wieś.

Ich dzieje to bezustanne obracanie ułamkami. Jan Szyszyński zwany Uniesław sprzedaje w 1525 r. „cały łan pusty zwany Witoltowski i część Wielgiej Łąki" Sarnowskim⁴²; w tym samym roku łan „Witkowską" z łąką „Półwielkiej łąki" zwaną „Wolwarkową" — trzem braciom z Sarnowa⁴³; w 1530 r. łąkę folwarczną zwaną Oborka — rodzeństwu⁴⁴; w 1531 r. „2 łany puste i pół folwarku" daje synowi Michałowi⁴⁵; w 1537 r. zamienia całą swą część Szyszyna na sołectwo we wsi Lubiecz pod Kazimierzem, z dopłatą 200 grzywien, z Adamem Dobiesławskim⁴⁶. ⭐ To znakomity przykład drobnoszlacheckiej strategii: zamienić rozdrobniony udział w rodowej wsi na jedno zwarte sołectwo gdzie indziej.

Nazwy łanów, które przy okazji zapisano — Witoltowski, Witkowska, Bienkowski, Herichowski, Janowski, Laszewski, Lossyewski, Czirwonkowski, Klin, Oborka, Wielga Łąka — to jedyny zachowany zasób szesnastowiecznych nazw terenowych tej okolicy⁴⁷.

⭐⭐ Jedno zdanie z 1519 roku wyłamuje się z całego tego obrazu. Jan Swianczski sprzedaje wtedy Mikołajowi Tomickiemu, staroście kościańskiemu, wolne pastwiska ugorowe „w swej części wsi Małe Szyszyno, KUPIONEJ OD POPRZEDNICH PODDANYCH ZE WSI KOBYLANKI", i przy okazji wolne łowy w części wsi Święte¹¹⁵. ⇒ Część wsi szlacheckiej nabyta od chłopów — zdanie rzadkie w tym materiale i warte zapamiętania przy każdym pytaniu o to, jak płynna była w XVI w. granica między własnością kmiecą a szlachecką. Dwanaście lat później, w 1531 r., Anna Jaroszewska z mężem sprzedaje braciom Dzieczmarowskim za 50 grzywien całą swoją część dziedziczną we wsi Szyszyno Wielkie¹¹⁶ — kolejny ułamek wychodzący z rąk rodziny.

⭐ Podział z 1580 roku. Rejestr poborowy daje najczystszy możliwy obraz rozdrobnienia. „Schiszino utraque", w parafii Ostrowąż, powiat gnieźnieński, składa się z czterech części:

• Seweryn Dobiesławski — 2 łany, 4 zagrodników,
• Andrzej Szyszyński — pół łana, 3 zagrodników,
• Bronisz (czyli Maciej Bronisz z Ostrowąża) — 3 łany, 3 zagrodników,
• Wojciech Szyszyński — 1 łan, 2 zagrodników⁴⁸.

Ośmiu i pół łana rozdzielone na cztery ręce, z czego dwie należą do ludzi z zewnątrz. Osiem lat później, w 1588 r., części jest już pięć: Zagórski, Stanisław Szyszyński, Andrzej Szyszyński, Bronisz i Dobiesławski — razem 6,5 łana, z czego jeden pusty⁴.

W XVII w. ród zanika z Szyszyna, ale nie z ksiąg: Jakub Szyszyński, syn Stanisława, żeni się w 1631 r. z Zofią Małachowską i ma jej dać oprawę „na połowie części w Szyszynie Wielkim"⁴⁹; Anna Szyszyńska wychodzi kolejno za Bronisława Zbierzchowskiego, pisarza grodzkiego brzeskiego, i za Wojciecha Święcickiego, i jeszcze w 1643 r. jest nazwana „dziedziczką wsi Szyszyno"⁵⁰. W 1697 r. Franciszek Kossowski kupuje części Szyszyna za 2500 złp, a w 1755 r. jego syn Leon Kossowski sprzeda „części dóbr Kossowczyzną zwanych w Szyszynie" Rochowi Aurelewskiemu za 4000⁵¹. Nazwisko zostało w nazwie pola. ⚠️ Ta sama część wraca w regestach dwa razy pod zbliżoną, ale nie identyczną nazwą: w 1736 r. jako 820 złotych Barbary z Bieganowskich, żony Władysława Kościelskiego, „z części wsi Szyszynko Łukomszczyzna", a w 1758 r. — przy kwitowaniu z tych samych 820 złotych — jako suma „z Szyszyna Kosowszczyzna należąca"¹¹⁷. Której formie wierzyć, rozstrzygnie dopiero księga; podobieństwo drugiej do nazwiska Kossowskich jest uderzające, ale samo w sobie niczego nie dowodzi.

⭐ Aurelewscy — jak rozdrobniona wieś wróciła do jednego ręku

Rodzina, która zamyka staropolskie dzieje Szyszyna, jest w tej wsi dłużej, niż wynikało z jednego zapisu z 1755 r. Już w 1703 i 1711 r. Teresa Piechocka, wdowa po Wojciechu Aurelewskim, wymienia Stanisława Janowskiego i swoją córkę Aurelewską jako posesorów Szyszyna w powiecie gnieźnieńskim i ceduje synowi Józefowi 5000 złotych zapisanych jej „wykupu w roku 1700 wsi Szyszyno"¹¹⁸. ⇒ Aurelewscy siedzą w Szyszynie od około 1700 roku.

A w 1755 r. pada zdanie, na które czekaliśmy przez dwieście lat lektury tej wsi: „G. Roch Aurelewski, dziedzic OBU CZĘŚCI Szyszyna", zapisuje Franciszkowi Ponińskiemu 6000 złotych, przeniesione z dóbr Lisewo i Rudzica „i importowane na Szyszyn"¹¹⁹. ⭐ Wieś, która w 1580 r. dzieliła się na cztery ręce, a w 1588 r. na pięć, jest w połowie XVIII w. scalona w jednym.

Potem idzie już krótki ciąg. W latach 1775–1778 części Szyszyna trzyma zastawem Antoni Sikorski; po jego śmierci wdowa Elżbieta z Bojanowskich, wtedy żona Łukasza Rosena, rozlicza się z Elżbietą z Żychlińskich Sokołowską — tą samą, która w 1765 r. była panią dożywotnią Ślesina¹²⁰. A w 1790 r. wieś ma nowego i ostatniego przedrozbiorowego właściciela: Gabriela Gzowskiego, komornika granicznego brzeskiego kujawskiego i komisarza cywilno-wojskowego, „dziedzica dóbr Szyszyno w powiecie gnieźnieńskim", który daje ewikcję na 4000 złotych Karolowi Krzymuskiemu, dziedzicowi Dzierżysławia¹²¹. ⇒ Między Gzowskim a dziewiętnastowiecznym Garszyńskim (6.11) zostaje luka jednego pokolenia.

⭐⭐ Szyszynek osobno: Muchlińszczyzna, Zbierzchowscy i Orzelscy

Szyszynek szedł własną drogą, a jego dzieje da się dziś opowiedzieć od nazwy pola do nazwiska dziedzica. Część zwana „Muchlińszczyzną" wzięła nazwę od Muchlińskich — w 1736 r. Konstancja z Galickich Muchlińska zapisuje na niej posag¹²². Po nich siedzą tam Zbierzchowscy: Walenty Zbierzchowski, dziedzic części Szyszynka, umiera bezpotomnie, a spadek dzielą dwaj siostrzeńcy — Maciej Dziekciński (po Agacie Zbierzchowskiej) i Tomasz Klamborowski (po Mariannie Zbierzchowskiej)¹²³.

W 1758 r., jednego dnia i w jednej księdze, zapisano oba ogniwa wyjścia rodziny z tej wsi: Dziekciński zobowiązuje się sprzedać Klamborowskiemu połowę „Szyszynka Muchlińszczyzny" za 600 złotych, a Klamborowski tego samego dnia — sprzedać całość Stefanowi Orzelskiemu za 6800 złotych¹²³. Orzelscy zostają na dobre: w 1760 r. „Stefan Orzelski, syn zmarłego Aleksandra, dziedzic części Szyszynka w powiecie konińskim", zapisuje na tych dobrach 1700 złotych pannom Niemojewskim; w 1761 r. jest już „obecnym dziedzicem części Szyszynko Muchlińszczyzna"; w 1766 r. występuje razem z synem — „Stefan ojciec i Karol syn Orzelscy, dziedzice wsi Szyszynka"; w 1771 r. Karol z żoną Karoliną z Morawskich trzyma tę część dalej¹²⁴.

⭐ Ten ostatni zapis z 1766 r. wart jest jednego zdania osobno, bo pokazuje, czym była sąsiedzkość dwóch dworów parafii: Orzelscy „dają poddanego" Józefowi Dąbrowskiemu, dziedzicowi wsi Ostrowąż¹²⁴. Człowiek przechodzi z rąk do rąk między wsiami oddalonymi o kilka kilometrów — i to jest cała treść zapisu.

6.5. Żychlińscy nad Ślesinem

Żychlińscy herbu Szeliga pojawiają się nad jeziorem ślesińskim trzykrotnie i za każdym razem inaczej: jako dziedzice Mikorzyna, jako arbiter w sporze o ślesińskie wójtostwo i wreszcie jako pani dożywotnia samego miasta.

Klucz mikorzyński. W 1638 r. Sebastian Lubomęski sprzedaje całe części Lubomyśla Katarzynie z Markowic, wdowie po Janie Żychlińskim, za 3000 złp⁵². Rok później wdowa dokonuje działu między synami: Stefanowi daje Mikorzyn, Lubomyśle i Sławęcin, Janowi — Myślibórz i Sługocinko⁵³. Tego samego roku Stefan zapisuje przyszłej żonie, Katarzynie Kobierzyckiej, córce Stanisława z Walknów Kobierzyckiego, kasztelana krzywińskiego, 9000 złotych posagu na Mikorzynie i Sławęcinie, zachowując dla siebie Lubomyśle⁵⁴. Umowa działowa z 1639 r. zostaje potwierdzona przez obu braci w 1653 r. pod zakładem 30 000 złotych⁵⁵.

Po śmierci Stefana klucz przechodzi na jego bratanicę. Jadwiga Żychlińska, córka Jana, „dóbr tych po ojcu i po stryju dziedziczka jedyna", wychodzi za Stanisława Andrzeja Trzebickiego, chorążego sieradzkiego, potem kasztelana spicimirskiego⁵⁶. Jej stryjowie Kasper Jan i Franciszek Żychlińscy manifestują się w 1674 r. przeciw temu małżeństwu i przeciw wdowie po Stefanie, Katarzynie Kobierzyckiej — która tymczasem wyszła powtórnie za Wojciecha Radziejowskiego, chorążego inowrocławskiego, i trzyma Mikorzyn, Sławęcin i Lubomyśle prawem dożywocia⁵⁶.

⭐ Elżbieta z Żychlińskich Sokołowska — pani dożywotnia Ślesina. Najważniejszy dla nas zapis pochodzi z 1765 r.: regest wymienia „Elżb. Żychlińska wd. po ol. Sokołowskim, chorążym kruświckim, pani dożywotnia Slesina"¹³. To ona spina dwa rody i dwa miasteczka: Żychlińskich z Sokołowskimi z Warzymowa, a Skulsk ze Ślesinem. Jej mężem był Adam Sokołowski, chorąży kruszwicki; ich synem — Michał Pomian z Warzymowa Sokołowski, starosta kowalski, który w 1788 r. sprzeda Ślesin¹⁴.

⭐ Żyje jeszcze trzynaście lat później — i ma pieniądze w Szyszynie. W 1778 r. „M. Elżbieta Żychlińska, wdowa po zmarłym Sokołowskim, chorążym kruszwickim", kwituje Łukasza Rosena i Elżbietę z Bojanowskich, wdowę po Antonim Sikorskim, zastawnym posesorze Szyszyna, ze 100 złotych zapisanych przez Sikorskiego 1 lipca 1775 r.¹²⁰ ⇒ Pani dożywotnia Ślesina nie jest więc postacią z jednego regestu: trzyma się w aktach przez co najmniej trzynaście lat i lokuje sumy w sąsiednich wsiach parafii. ⚠️ Ten sam regest nazywa jej zmarłego męża Wojciechem, nie Adamem. Regest z 1788 r., dokładniejszy i rozpisujący całą filiację, mówi wyraźnie: „syn zmarłego Adama chorążego kruszwickiego i zmarłej Elżbiety Żychlińskiej"¹⁴. Trzymamy się Adama, ale rozbieżność odnotowujemy — w tym rodzie imiona Adam i Wojciech powtarzają się w sąsiednich pokoleniach i mylą się kancelarii raz po raz.

Trzecie wystąpienie jest urzędowe. W 1735 r. superarbitrem w sporze o wójtostwo miasta Ślesina zostaje Adam Żychliński, kasztelan międzyrzecki²⁵ — senator rozstrzygający spór o podmiejski urząd. ❓ Jego pokrewieństwo z Żychlińskimi mikorzyńskimi jest prawdopodobne, ale w naszym materiale niepotwierdzone.

Poza tym Żychlińscy przewijają się przez okolicę pojedynczo: w 1629 i 1639 r. Agnieszka z Brodowa, wdowa po Wacławie Żychlińskim, jest już żoną Wojciecha Ślesińskiego i sprzedaje dobra synom z pierwszego małżeństwa⁵⁷; w 1729 r. Żychliński pojawia się przy Kolebkach⁵⁸; Ludwik Marcjan Żychliński jest dziedzicem Buszkowa i Szyszyna⁵⁹.

6.6. Sokołowscy z Warzymowa — w Ślesinie i w Mikorzynie

Ród z sąsiedniej parafii skulskiej, pieczętujący się Pomianem i piszący się „z Warzymowa", wchodzi nad jezioro ślesińskie w połowie XVIII w. — i w ciągu dwóch pokoleń trzyma naraz miasto Ślesin i wieś Mikorzyn.

⭐ Ale byli tu już raz, dwieście pięćdziesiąt lat wcześniej. W 1526 r. pięciu braci Sokołowskich, synów kasztelana lędzkiego Jarosława, zostało wwiązanych w trzecią część klucza gosławickiego z „miastem Lichin", kupioną za 900 złotych od Tomasza Lubomyskiego (6.3)¹⁰⁸. Między tą transakcją a intromisją w Ślesin w 1780 r. nie widzimy ich nad tymi jeziorami — ale warto pamiętać, że okolica nie była dla nich obca już w pierwszej połowie XVI wieku.

⭐⭐⭐ 1780 — trzej bracia wchodzą w miasteczko

Najwcześniejszy moment, w którym widzimy ten ród w samym Ślesinie, a nie tylko w regeście, to kwiecień 1780 roku. Woźny generalny opatrzny Błażej Piotrkowicz z Piotrkowic, w asyście dwóch szlachciców, wprowadził trzech braci rodzonych „a Warzymowo Sokołowskich” w Bona oppidi Slesin cum attinentiis — dobra miasteczka Ślesin z przyległościami — i zostawił ich w spokojnym, rzeczywistym posiadaniu; nikt się nie sprzeciwił. Tytuł prawny zapisano dwoma słowami: vigore Juris Naturae, mocą prawa naturalnego, czyli dziedziczenia¹⁰⁶.

Bracia są w tym akcie wymienieni z urzędami, i to dokładniej niż gdziekolwiek indziej: Wojciech (Albertus) — Exercituum Magni Ducatus Lithvaniae Generalis, generał wojsk Wielkiego Księstwa Litewskiego, stawający osobiście; Michał — Succamerarius Sacrae Regiae Maiestatis, podkomorzy Jego Królewskiej Mości (a więc urzędnik dworski, nie ziemski podkomorzy powiatu); Kazimierz — Vexillifer Crusviciensis, chorąży kruszwicki¹⁰⁶.

⭐ Że Ślesin był ich, akta mówią trzema niezależnymi formułami — i jedna z nich jest po polsku.

„…a Warzymowo Sokołowskich, Bonorum oppidi Slesin cum Attinentiis COHAEREDUM nomine” — w imieniu współdziedziców dóbr miasteczka Ślesin z przyległościami¹⁰⁶

„…a miasteczko Slesin WW JchmPanow Sokołowskich Dziedziczne” — zeznanie woźnego z wizji lokalnej, zapisane po polsku¹⁰⁶

„Oppidi Slesina ac aliorum Bonorum HAEREDES” — tak nazywa ich przeciwnik procesowy, Antoni Bogusławski¹⁰⁶

Ciekawa jest różnica: sami piszą o sobie cohaeredes, współdziedzice — Bogusławski pisze po prostu haeredes, dziedzice. W obu wypadkach miasteczko jest ich, a żaden z tych aktów nie wymienia drugiej rodziny współwłaścicieli — choć Bogusławski, gdyby taka istniała, miałby wszelki interes, żeby ją wskazać. ⚠️ Jakich części dotyczyło współdziedzictwo, akta nie podają; mówią ogólnie o „dobrach miasteczka Ślesin z przyległościami”. ⚠️ Nie podają też, od kiedy — wskazują tylko tytuł spadkowy i datę jego wykonania.

➡️ Dwie rzeczy z tego wynikają dla dziejów miasta. Po pierwsze, już w 1780 r., osiem lat przed sprzedażą Walknowskiemu, Ślesin jest dobrem dziedzicznym trzech braci — a nie dopiero od regestu z 1781 r. Po drugie, wejście w to dziedzictwo od razu wywołało wojnę graniczną z sąsiadem: w tym samym akcie Wojciech Sokołowski manifestuje się przeciw Antoniemu Bogusławskiemu, pisarzowi grodzkiemu radziejowskiemu, dziedzicowi Mikorzyna i Lubomyśla, a z nim przeciw jego ekonomom — szlachetnemu Stanisławowi Kwiatkowskiemu i N. Rościszewskiemu — oraz pracowitym Michałowi, pachołkowi, i Maciejowi, komornikowi, i wszystkim poddanym tych wsi, „ratione … Fundorum ad Bona Oppidi Slesin antiquitus [pertinentium]” — o grunty od dawna należące do dóbr miasteczka Ślesin¹⁰⁶. ⇒ Spór graniczny „od Ślesina”, który sześć lat później wraca w liście Bogusławskiego (niżej), zaczyna się w tym samym roku, w którym Sokołowscy objęli miasteczko.

⚠️ Jedna rozbieżność, której nie zacieramy: w 1780 r. Kazimierz jest w akcie vexillifer Crusviciensis — chorążym kruszwickim, a w akcie z 1783 r. podpisuje się trzykrotnie „chorążyc kruszwicki”, czyli synem chorążego. Tytuł po ojcu i urząd własny brzmią po łacinie niemal identycznie i rozstrzygnięcia nie ogłaszamy.

Michał Pomian Sokołowski — człowiek, który sprzedał Ślesin

Michał z Warzymowa Sokołowski, „starosta grodowy i wójt kowalski, szambelan JKM, Orderu Św. Stanisława kawaler"⁶⁰, był synem Adama Sokołowskiego, chorążego kruszwickiego, i Elżbiety z Żychlińskich — tej samej, która w 1765 r. była panią dożywotnią Ślesina¹³. Regest z 1788 r. rozpisuje to z kancelaryjną dokładnością i przy okazji odsłania podział rodzinny:

„Michał z Wawrzynowa [czyt. Warzymowa] Sokołowski sta gr. kowalski, kaw. św. St., s. o. Adama chorążego kruświc. i ol. Elżb. Żychlińskiej […] starosta jest dziedzicem miasta Slesina p. koniń. z działu z Wojciechem generałem w. kor. i Kazimierzem stą inowrocław. Sokołowskimi braćmi swymi rodzonymi, spisanego w Bogucinie W. 31 V 1783, i te dobra Józefowi Walknowskiemu za 90 000 złp sprzedał. Sadlno 8 V 1788."¹⁴

Trzech braci: Michał, starosta kowalski; Wojciech, generał wojsk koronnych; Kazimierz, starosta inowrocławski. Podzielili się majątkiem w Bogucinie Wielkim w 1783 r., Ślesin przypadł Michałowi, a pięć lat później Michał go sprzedał. Transakcję potwierdza jeszcze jeden regest: ks. Ignacy Grzymała Zbierzchowski, kurat goliński, plenipotent starosty, kwituje Józefa Walknowskiego „obecnego dziedzica miasta Ślesina" z 90 000 złp ceny tych dóbr i z 3000 porękawicznego⁶¹.

Wcześniej, w 1781 r., wszyscy trzej bracia — „Michał podkomorzy JKM, Wojciech generał wojsk W. X. Lit., Kazimierz" — są w regeście nazwani wprost „miasta Slesina dziedzicami", a pozywającym, który od sprawy odstępuje, jest Antoni Bogusławski, pisarz grodzki radziejowski, dziedzic Mikorzyna⁶². ⭐ Ten jeden regest stawia obok siebie obie strony całej tej historii.

O samym Michale wiemy z ksiąg grodzkich radziejowskich dużo więcej niż o jego ślesińskich włościach: że w 1788 r. jako starosta i wójt kowalski wystawił przywilej ustanawiający Wolka Maszkowicza rabinem synagogi kowalskiej dożywotnio⁶⁰; że w 1790 r. kupił czwarte części dóbr Dębice, Poddębice, Kruszynek i Czołpinek za 56 882 złp; że jego żoną była Ludwika z Radoszewskich; że w 1792 r. uwalniał z poddaństwa małżeństwo Michalińskich — poddanych, „którzy przypadli staroście z mocy działów pomiędzy braćmi jego uczynionych"⁶³.

⭐⭐ Wojciech Sokołowski na Mikorzynie — i jedyne prywatne listy z tej okolicy

Brat Michała, Wojciech (Adalbertus) z Warzymowa Sokołowski, generał adiutant Jego Królewskiej Mości, komisarz cywilno-wojskowy województwa inowrocławskiego, kawaler Orderu Św. Stanisława⁶⁴, siedział w Mikorzynie pod Ślesinem; miał też Borucin i Dobrosołowo.

W księgach grodzkich radziejowskich zachowały się kopie jego prywatnej korespondencji z Antonim Bogusławskim, pisarzem grodzkim radziejowskim — i jest to, o ile wiemy, jedyny zachowany zbiór prywatnych listów pisanych z którejkolwiek wsi tej okolicy w XVIII wieku⁶⁵.

Mikorzyn, 27 marca 1786: „Wielmożny Mci Generale Dobrodzieju. […] Aże Wielmożny Dobrodziej masz działy uczynić pomiędzy mym majątkiem, od ŚLESINA zaspokojenie w granicach, na rzecz JP Starosty Kowalskiego nastąpi…"

To zdanie jest podwójnie cenne. Po pierwsze — pokazuje spór graniczny „od Ślesina", czyli między dobrami mikorzyńskimi a miejskimi, i to rozstrzygany na rzecz starosty kowalskiego, czyli rodzonego brata Michała. Po drugie — potwierdza, że dział z 1783 r. w Bogucinie ciągnął się jeszcze latami w terenie, kopiec po kopcu.

W tej samej korespondencji jest dopisek o wyjeździe „na polowanie do Ślesina"⁶⁵ — drobiazg, ale to jedyne zdanie, jakie mamy o tym, jak osiemnastowieczna szlachta tej okolicy spędzała czas.

Mikorzyn, 21 listopada 1789: „[…] od zakontraktowania mojego Majątku MIKORZYNA" — odpowiedź podpisana „W. Sokołowski", z odciskiem pieczęci herbowej⁶⁵.

Kontrakt, o którym mowa, to sprzedaż Mikorzyna Antoniemu Bogusławskiemu. Do niej ostatecznie nie doszło: w tej samej księdze zapisano, że Wojciech Sokołowski, generał wojsk koronnych, odstępuje od kontraktu sprzedaży dóbr Mikorzyn zawartego z Bogusławskim — „recedit et resilit", z podpisem „Adalbertus de Warzymowo Sokołowski manu propria"⁶⁵. ❓ Bogusławski był jednak nazywany „dziedzicem Mikorzyna" już w 1781 r.⁶², więc albo trzymał wieś zastawem, albo transakcja szła w kilku podejściach. Kolejności tych zdarzeń nie umiemy dziś odtworzyć.

⭐ Zachował się też własnoręczny akt wyzwolenia poddanych Wojciecha Sokołowskiego, wniesiony do ksiąg w Radziejowie 19 maja 1790 r.:

„Niżej na podpisie wyrażony, zeznaję niniejszym mym Dokumentem, iż mając […] Karola Krajewskiego z Dóbr Borucina, […] Kazimierza Wróblewskiego z Dobrosołowa, […] moich Poddanych — tych […] od poddaństwa z ich sukcesorami i sprzętami własnemi na zawsze uwalniam, i za poddanych być nie mają […] lecz […] służyć mnie aż do mej śmierci […] a potym po śmierci mojej wolnemi mieć chcą. Ten mój Dokument przy przyciśnięciu rodowitej mojej pieczęci ręką własną podpisuję. Działo się w Radziejowie dnia 19 Maja Roku 1790. Wojciech z Warzymowa Sokołowski"⁶⁴

⚠️ Odczyt maszynowy tego bloku bywa zawodny — nazwisko „Mikorzyn" jeden z modeli konsekwentnie psuł na „Milarzyna". Dlatego przy wszystkich cytatach z tej korespondencji zastrzegamy, że dat dziennych i nazwisk pobocznych nie traktujemy jako pewne, dopóki nie zostaną sprawdzone okiem na skanie.

6.7. Golińscy — i zabójstwo w polu wsi Mikorzyn, 1697

Golińscy nie byli dziedzicami Mikorzyna. Byli posesorami zastawnymi — trzymali wieś w zastaw za sumę pożyczoną właścicielom. Ale siedzieli w niej przez trzy pokolenia i to w niej rozegrała się najbardziej dramatyczna historia rodzinna, jaką znamy z tej okolicy.

Pierwszy jest Seweryn Goliński, żonaty z Teresą Chełkowską, „posesor wsi Mikorzyn i części wsi Sławęcin", który w 1685 r. manifestuje się przeciw Pawłowi z Chomęcic Morawskiemu i Jadwidze Żychlińskiej⁶⁶. Suma, na której siedzieli, była spora: 9000 złotych zapisanych sposobem zastawnym na wsi Mikorzyno przez Stanisława Trzebickiego, kasztelana spicimirskiego, i Jadwigę Żychlińską⁶⁷.

Seweryn zostawił liczne potomstwo: syna Jana, córki Zofię, Dorotę, Jadwigę i Katarzynę. I to między nimi wybuchła wojna.

❗ Rok 1697 — trzy regesty i jedno morderstwo

Wiosną 1697 r. Zofia Golińska, wdowa po Teodorze Tomaszu Kisielu, świeżo poślubiona Janowi Sulerzyskiemu, zostaje poraniona w Mikorzynie przez własnego brata rodzonego Jana Golińskiego i jego żonę Bogumiłę Zielińską⁶⁸.

Jesienią tego samego roku, w czwartek po św. Franciszku, odbywa się wizja ciała zmarłego Jana Golińskiego, syna Seweryna, zabitego przez Jana Sulerzyskiego — w polu wsi Mikorzyno⁶⁹.

Czyli: brat pobił siostrę, a mąż siostry zabił brata. W polu, za wsią.

Ciąg dalszy widać w księgach przez następne dwa lata. W 1698 r. stryjeczny brat zabitego, Jakub Goliński, zjeżdża do Mikorzyna i obejmuje opiekę nad dobrami: skarży się nań Katarzyna Golińska, żona Józefa Michała Zabierowskiego, że „bez żadnego prawa, po śmierci Jana G., brata aktorki rodzonego, zjechał do Mikorzyna, wygnał ją stamtąd" i przy tym poturbował⁷⁰. Konstanty Górski, posesor części Mikorzyna, pozywa w tym samym roku Sulerzyskiego i Zofię o gwałty i pogróżki⁷¹. A Władysław Breza, posesor miasteczka Ślesina, i tenże Konstanty Górski — obaj żonaci z siostrami zabitego — występują w 1699 r. przeciw „trzeciemu szwagrowi", Janowi Sulerzyskiemu, „o najazdy i gwałty"; regest dodaje beznamiętnie: „Sulerzyski zabił był ol. Jana Golińskiego, brata rodz. ich żon"⁹.

⭐ Cała ta sprawa zamyka się w jednym zdaniu: czterech szwagrów pokłóciło się o sumy zastawne na Mikorzynie, a jeden z nich zabił za to brata swojej żony. Rodzeństwo Golińskich rozeszło się po okolicy — Dorota za Władysława Brezę do Ślesina, Jadwiga za Konstantego Górskiego, Zofia za Sulerzyskiego, Katarzyna za Zabierowskiego — a spadek po Sewerynie ciągnął się przez dalsze pół wieku: jeszcze w 1748 i 1750 r. jego wnuczki cedują sobie wzajemnie sumy „z dóbr wsi Mikorzyno po zmarłym dziadzie"⁷².

Jedno ważne zdanie na koniec, bo mówi o życiu wsi więcej niż cała ta awantura: w 1698 r. Jakub Goliński jako opiekun dóbr Sławęcina, Mikorzyna i Lubomyśla zawiera ugodę o dziesięciny z ks. Franciszkiem Parolem, plebanem ślesińskim⁷³. To jeden z pięciu proboszczów ślesińskich, których znamy z nazwiska sprzed XIX wieku.

6.8. Walknowscy — dziedzice Ślesina, Piotrkowic i Różopola

Józef Walknowski (w regestach zapisywany też „Walikowski", „Walknoewski") kupił w 1788 r. dwa majątki naraz i tym jednym ruchem stworzył klucz, który przetrwał do drugiej połowy XIX wieku.

Był synem Franciszka Wierusz Walknowskiego, sędziego ziemskiego kaliskiego, i Marianny Bielińskiej, a wnukiem Antoniego Walknowskiego, kasztelanica wieluńskiego, i Urszuli Mielżyńskiej⁷⁴. Sam był kolejno sędzicem, potem podsędkiem ziemskim kaliskim i komisarzem komisji granicznej województwa kaliskiego⁷⁴. Żoną jego była Katarzyna Sulerzycka, córka Antoniego i Aleksandry z Przybysławskich, siostrzenica Jana Sulerzyskiego i Golińskiej — ⭐ a więc spokrewniona z bohaterami mikorzyńskiej tragedii z 1697 r.⁷⁴

W 1788 r. Walknowski zostaje wprowadzony w posiadanie miasta Ślesina i wsi Piotrkowice: Ślesin kupił od Michała Sokołowskiego, starosty kowalskiego za 90 000 złp, Piotrkowice — od Jana Dąmbskiego⁷⁵. Odtąd akta nazywają go jednym tytułem: „dziedzic miasta Ślesina i Piotrkowic".

⭐ Kto trzymał Piotrkowice przed Dąmbskim. W XVII w. wieś jest w rękach Zagórskich — „Świętosław Zagórski, syn Jana, dziedzic w Piotrkowicach", rozlicza się w 1665 i 1668 r. z Tokarskimi¹²⁵. A w 1715 r. regest zapisujący trzyletnią dzierżawę części wsi przez Teresę Żychlińską, wdowę po Wojciechu Pruskim, dodaje nawiasem zdanie rozstrzygające: „(to dobra Lubstowskich)"¹²⁶. ⇒ Piotrkowice należały więc przed Walknowskim do wielkiego klucza lubstowskiego — i to rzuca nowe światło na następny akapit.

I zaraz zaczyna zaokrąglać majątek. W 1791 r. zawiera kompromis z Feliksem Głębockim, stolnikowiczem kruszwickim, dziedzicem Lubstowa i Polic⁷⁶ — czyli z panem sąsiedniego wielkiego klucza. ⭐⭐ A ten sąsiad był rodziną sprzedającego. Regest z 1789 r. nazywa współdziedziców Lubstowa wprost: „M. Magdalena z SOKOŁOWSKICH Głębocka, stolnikowa kruszwicka, matka, oraz Feliks syn"; komisarzem dóbr lubstowskich jest Paweł Rzeszotarski¹²⁷. ⇒ Feliks Głębocki był po matce Sokołowskim — a więc ugoda, którą Walknowski zawierał rok po kupnie Ślesina, była ugodą z krewnym ludzi, od których Ślesin kupił. W tej okolicy sąsiedztwo i pokrewieństwo to niemal zawsze to samo. W tym samym roku kupuje od Grzegorza Włodkowskiego, wojskiego łomżyńskiego, połowę Radwańczewa, Rakowa i Lenartowa za 22 000 złp⁷⁷.

Dalszy ciąg znamy już tylko z jednego, ale mocnego źródła: w 1866 r. dobra Ślesin, Piotrkowice i Różopole należą do Franciszki z Łukomskich Walknowskiej, a jej akta spadkowe leżą w Archiwum Państwowym w Kaliszu⁷⁸. Franciszka zmarła w 1866 r. ❓ Jej pokrewieństwa z Józefem — najpewniej była żoną lub wdową po którymś z jego synów lub wnuków — nie ustaliliśmy; między 1792 a 1866 rokiem mamy w tym rodzie lukę trzech pokoleń.

Że klucz Walknowskich był trwały, widać w Słowniku geograficznym: jeszcze w 1886 r. dobra Piotrkowice nosiły urzędową nazwę „dobra Ślesin" i obejmowały folwarki Piotrkowice i Różopole, osadę Ślesin oraz wsie Piotrkowice, Wygoda, Kolebki, Półwiosek Stary, Półwiosek Nowy i Niedźwiady — razem 1082 morgi dominialne⁷⁹.

6.9. Milewscy na Mikorzynie

W XIX w. Mikorzyn należy do Milewskich herbu Jastrzębiec. Najstarszy ślad, jaki mamy, to 1834 rok: w kartotece szlacheckiej figuruje „Józef Milewski de MIKORZYN, lat 30" jako świadek ślubu wójta gminy Gosławice⁸⁰. ⇒ Milewscy siedzieli tu co najmniej od lat trzydziestych XIX wieku.

Ów Józef Jan Nepomucen Milewski (ur. 1800 w Borzewisku, zm. 22 I 1875) był sędzią pokoju i prezesem Rady Powiatowej⁸¹. Jego żoną była Konstancja Klementyna z Wierzchlejskich herbu Berszten II, urodzona 26 III 1815 w Karsznicach w powiecie sieradzkim (chrzest w Marzeninie), zmarła 23 III 1890 w Mikorzynie⁸¹.

W majątku Mikorzyn urodziła się w 1841 r. Aniela Milewska (zm. 1896), pisarka i publicystka pozytywizmu⁸². Że była córką Józefa i Konstancji, potwierdza dopiero akt zgonu jej ojca — o nim niżej.

⭐ Pisała o własnej okolicy — i pisała więcej, niż odnotowują jej biogramy. W „Kaliszaninie" z 1889 r. ogłosiła cykl pod tytułem Opowiadanie starej wieśniaczki, z którego dwa odcinki — nr 21 i nr 26 — cytują do dziś badacze kultury ludowej tej okolicy¹⁰⁰. To czyni z dziedziczki Mikorzyna najwcześniejszą znaną nam osobę, która spisywała obyczaj ludowy ziemi ślesińskiej — i to z pierwszej ręki, jako sąsiadka, nie jako przyjezdny etnograf.

Z odcinka w nr 21 pochodzi obrazek nocnego połowu przy zapalonym łuczywie, a w nim zdanie, które mówi o ustroju wsi więcej niż niejeden inwentarz: „Na drugi dzień matka dzielili połów na dwie części, jednę część nieśli do dworu, a drugą gotowali dla nas na obiad z jagłami i mlonym koperkiem"¹⁰⁰. ⭐ Połowa złowionych ryb szła do dworu — i zapisała to pani tego dworu.

Odcinek z nr 26 opisuje z kolei popielcowy wykup młodej mężatki: nowo zaślubione kobiety wywożono z karczmy na osobnym wózku i musiały się wykupić alkoholem. Milewska dodaje szczegół, którego nie ma u Kolberga: dziedziczka też musiała się wykupić — ale stawiała alkohol na własnym dziedzińcu i do karczmy nie szła¹⁰⁰. Obrzęd obejmował więc i dwór, tyle że dwór wykonywał go po swojemu. Szerzej o tym zwyczaju — rozdział 41 („Rok obrzędowy i obrzędy rodzinne").

⭐ Akt zgonu dziedzica, 26 stycznia 1875

Najmocniejszy dokument, jaki mamy o tej rodzinie, leży w księdze metrykalnej własnej parafii. 26 I 1875 r. o godzinie 11 rano stanęli przed proboszczem ślesińskim Błażej Bandowski (50 lat) i Franciszek Grzelak (50 lat), obaj włościanie z Mikorzyna, i zgłosili, że 10 / 22 I 1875 r. o 10 rano we wsi Mikorzyn zmarł JÓZEF MILEWSKI, „właściciel wsi Mikorzyn" (владѣлецъ деревни Микоржинъ), lat 75, urodzony we wsi Burzewisko❓, syn Kajetana❓ i Sabiny z Bojsławskich. Akt wylicza dalej, kogo zmarły pozostawił: wdowę KONSTANCJĘ z WIERZCHLEYSKICH (w akcie „Вержиленской") oraz pięcioro dzieci — MARIANNĘ, ANIELĘ, ZOFIĘ, KLOTYLDĘ i BOLESŁAWA⁹⁷.

Wagę tego zapisu trudno przecenić. To jedyny w całej znanej nam serii metrykalnej Ślesina akt, w którym dwór mikorzyński przemawia własnym głosem — i to głosem urzędowym, spisanym przy dwóch chłopach ze wsi, a nie przy rodzinie. Godzina śmierci, wiek, imiona rodziców zmarłego i pełny skład rodziny są tu podane wprost; imiona Klotylda, Bolesław i Aniela nie występują w tym roczniku u nikogo poza dworem⁹⁷.

Co się zgadza z Wielką Genealogią, a co nie

Zestawienie aktu z bazą Minakowskiego⁹⁸ wypada następująco.

Zgadza się:

• data śmierci — 22 I 1875, co do dnia;
• rok urodzenia — baza podaje 1800, akt „75 lat" w styczniu 1875, czyli rocznik 1799/1800;
• imię ojca — Kajetan (w bazie Kajetan Milewski, ok. 1770);
• żona — Konstancja Klementyna z Wierzchleyskich z Gaszyna herbu Berszten II, poślubiona 19 V 1839 w Zadzimiu (akt 13/1839), zmarła 1890 w Mikorzynie;
• dwoje dzieci z imienia — Aniela (Aniela Zuzanna, ur. 25 III 1841 w Mikorzynie, pisarka i publicystka, zm. 10 XII 1896 w Warszawie, pochowana na Powązkach, bezpotomna) i Bolesław (ur. 5 VI 1857 w Mikorzynie, zm. 17 I 1914, ksiądz, proboszcz parafii). ⇒ Akt zamyka wątpliwość o Anieli: pisarka pozytywizmu była rzeczywiście córką dziedziców Mikorzyna;
• nieobecność Celestyna — powstańca, który zmarł w 1863 r., a więc dwanaście lat przed ojcem. Akt wymienia tylko żyjących; brak Celestyna jest tu potwierdzeniem daty jego śmierci, nie sprzecznością.

Nie zgadza się albo wykracza poza bazę:

• matka zmarłego. Akt czyta „Sabina z Bojsławskich", baza podaje Sabinę Bogusławską (ok. 1770 – 1821). ❓ Rozstrzygnąć może tylko oględziny skanu; obie formy są możliwe, a Bogusławscy siedzą w tej okolicy (Antoni Bogusławski, pisarz grodzki radziejowski, „dziedzic Mikorzyna" w 1781 r. — zob. 6.6), co czyni wersję bazy prawdopodobniejszą.
• „Marianna" z aktu to najpewniej Maria Kleofa Milewska (1842–1884), żona Bolesława Moszczeńskiego z Moszczonego herbu Nałęcz — w 1875 r. jeszcze żyjąca. ❓ Tożsamości nie dowodzi nic poza imieniem i kolejnością.
• ⭐ ZOFIA i KLOTYLDA — dwie córki, których Wielka Genealogia w ogóle nie zna. Baza wylicza czworo dzieci Józefa i Konstancji (Aniela, Celestyn, Maria Kleofa, Bolesław); akt zgonu wymienia pięcioro żyjących, w tym te dwie. To jest własne ustalenie tego rozdziału, nieobecne w żadnym opracowaniu. Obie trzeba szukać w księgach ślesińskich lat czterdziestych i pięćdziesiątych XIX w.
• miejsce urodzenia dziedzica — akt „Burzewisko", literatura powstańcza „Borzewisko"⁸¹; baza miejsca nie podaje w ogóle.
• miejsce urodzenia Konstancji — literatura powstańcza podaje Karsznice, baza Kraśnice (26 III 1815), obie z chrztem w Marzeninie. ❓ Nierozstrzygnięte.
• herb. Przypisywany tu Milewskim Jastrzębiec nie ma potwierdzenia w bazie, która przy tej rodzinie herbu nie podaje żadnego i wyraźnie oddziela ją od Milewskich herbu Ślepowron z Wielkopolski (Witold Franciszek, 1817–1889, bohater Polskiego Słownika Biograficznego) — z tamtymi naszych Milewskich łączy tylko nazwisko⁹⁸. ⚠️ Zbieżność jest myląca i trzeba ją odnotować przy każdej kwerendzie.

⭐⭐ Jak Mikorzyn przeszedł do Wierusza-Kowalskiego — ogniwo rodzinne

Zestawienie rodzeństwa Wierzchleyskich daje odpowiedź na pytanie, które w 6.10 zostawiliśmy otwarte. Konstancja z Wierzchleyskich Milewska, pani na Mikorzynie, była rodzoną siostrą Romana Kajetana Walentego Wierzchleyskiego z Gaszyna (1825–1887) — oboje dzieci Alojzego Wierzchleyskiego (ok. 1782 – 20 XI 1834 w Marzeninie) i Julii z Jaksa-Dobków herbu Gryf. Żoną Romana była Sylwia Sylwina Wierusz-Kowalska (ok. 1841–1923), przyrodnia siostra malarza Alfreda⁹⁸.

⇒ Alfred Wierusz-Kowalski nie kupił Mikorzyna od obcych. Kupił go od rodziny swojego szwagra, i to w momencie, gdy mikorzyńska linia Milewskich dogasała: Maria Kleofa umiera w 1884 r., Konstancja w 1890 r. w samym Mikorzynie, Aniela bezpotomnie w 1896 r., a Bolesław jest księdzem. ❗ To jest hipoteza mocna, ale wciąż hipoteza — dowodem byłaby dopiero księga hipoteczna dóbr Mikorzyn.

⚠️ Dwór, którego w księgach parafialnych nie ma

Osiem opracowanych roczników akt stanu cywilnego parafii Ślesin (1875, 1876, 1877, 1889, 1891, 1893, 1904 i 1905 — razem blisko dwa tysiące aktów) daje w tej sprawie wynik jednoznaczny i wart zapisania: poza tym jednym aktem zgonu z 1875 r. dwór mikorzyński w księgach parafialnych nie występuje ani razu⁹⁹.

Mikorzyn pojawia się w nich stale — kilkanaście aktów rocznie — ale wyłącznie jako wieś chłopska i służebna: gospodarze, robotnicy, służba, kowal, ogrodnik, kucharz. Wracają te same rody (Bandowscy, Grzelakowie, Malinowscy, Pilarscy, Koszelowie, Szubertowie, Hernestowie, Lentowscy). Ani Milewskich po 1875 r., ani Wierusz-Kowalskich po 1895 r. w tych aktach nie ma — rocznik 1905, przeczytany w komplecie (287 aktów), nie zna nazwiska Wierusz-Kowalski w żadnej postaci⁹⁹.

Jedyne, co księgi rejestrują z zarządu majątkami, to ludzie folwarczni ze średniego szczebla, i to w innych wsiach: rządca w Sławęcinku (1877), włodarz w Szyszynie (1877), włodarz w Różopolu (1876), rządca majątku Biskupie (1891 i 1893), a w Mikorzynie — raz jeden — rządca Stanisław Sławichowski (1889)⁹⁹.

⇒ Wniosek warsztatowy jest prosty i trzeba go pamiętać przy każdym dworze tej okolicy: właściciele ziemscy chrzcili, żenili się i byli grzebani gdzie indziej — w miastach, w parafiach żon, przy klasztorach. Akta stanu cywilnego tego szczebla dokumentują wieś, nie dwór. Drogę do dziejów dworu prowadzą hipoteki, prasa, nekrologi i herbarze — nie metryki.

⭐⭐ Dwór mikorzyński jako lazaret powstańczy, 1863

To najpiękniejszy epizod w dziejach tego domu i wart jest dokładnego przytoczenia.

Konstancja Milewska w 1863 r. urządziła we własnym dworze w Mikorzynie lazaret na kilkanaście łóżek, w którym leczyła i pielęgnowała rannych powstańców. Leżeli tam między innymi dwaj Francuzi z oddziału Kazimierza Mielęckiego, ranni pod Pątnowem — Callier i Lejard; temu drugiemu trzeba było odjąć nogę⁸¹.

Rzecz nie uszła uwagi Rosjan. Dwór został otoczony przez oddział wojska, ale Józef Milewski wyszedł i po francusku zwrócił się do dowodzącego księcia Wittgensteina tak odważnie, że ów cofnął nakaz rewizji i wydał pisemne pozwolenie na prowadzenie lazaretu oraz nakaz nieczynienia krzywdy mieszkańcom⁸¹.

Cena była rodzinna. Celestyn Milewski, urodzony ok. 1843 r., student Uniwersytetu we Wrocławiu, został ranny wiosną 1863 r., dotarł do domu, gdzie matka prowadziła lazaret — i po dwóch tygodniach zmarł. Nabożeństwo żałobne za jego duszę odprawiono we Wrocławiu 10 listopada 1863 r.⁸¹

⚠️ Okoliczności zranienia Celestyna są sporne. Jedne źródła podają 29 kwietnia 1863 r. pod Nową Wsią, dodając „niektórzy twierdzą, że pod Ignacewem"; inne — 26 kwietnia pod Nową Wsią. Sporne jest też miejsce pochówku: Ślesin albo Różnowa⁸¹. Do rozstrzygnięcia na cmentarzu i w księgach zgonów.

Cała rodzina wróciła do Ślesina po śmierci. Konstancja została pochowana w grobie w Ślesinie (bez inskrypcji), a w kościele ślesińskim znajduje się epitafium poświęcone jej i mężowi. Józef pochowany w Ślesinie wraz z synem.⁸¹

⭐ To najmocniejszy punkt styku dziejów dworu mikorzyńskiego z dziejami miasta — i jedyny znany nam zabytek epigraficzny w kościele ślesińskim, który da się powiązać z konkretnym dworem.

6.10. Alfred Wierusz-Kowalski i Mikorzyn

O tym rozdziale trzeba powiedzieć z góry: jest on dopiero do napisania. Podajemy tylko to, co mamy — i wyraźnie oznaczamy, co jest do potwierdzenia.

Alfred Wierusz-Kowalski (ur. 11 X 1849 w Suwałkach, zm. 16 II 1915 w Monachium), malarz szkoły monachijskiej, honorowy profesor Akademii Monachijskiej, kupił majątek Mikorzyn pod Ślesinem w 1895 r. i przez mniej więcej dwadzieścia lat spędzał tam lata, zimując w Monachium⁸³.

To ma znaczenie dla obrazu okolicy. Wierusz-Kowalski malował sceny zimowe — sanie, zaprzęgi, wilki, jarmarki, zwykłe życie na wsi — i od 1895 r. naturalnym plenerem tych scen stały się okolice Ślesina⁸³. ❓ Którego konkretnie obrazu pejzaż da się zidentyfikować jako mikorzyński — nie wiemy. To zadanie dla monografii malarza.

Co jest do potwierdzenia, a co dziś opieramy wyłącznie na literaturze popularnej i wiedzy obiegowej:

⭐⭐ Rok zakupu jest już potwierdzony źródłem współczesnym. Jesienią 1895 r. korespondent „Kurjera Porannego", podpisany „Poraj", donosił z Kalisza: „Bawił tu artysta malarz Alfred Wierusz-Kowalski, który nabył majątek Mikorzyn w powiecie Konińskim"¹⁰³. ➡️ To notatka z tego samego roku, w którym transakcja doszła do skutku, a nie powtórzenie z literatury popularnej — daje więc datę pewną co do roku i pokazuje przy okazji, że sprawa była w Kaliszu nowiną towarzyską. ⚠️ Od kogo malarz kupił majątek, notatka nie mówi; wywód rodzinny wskazujący Milewskich (6.9) pozostaje niezmieniony i wciąż czeka na akt kupna.

⭐ Nazwisko wraca w tej okolicy jeszcze dwukrotnie po śmierci malarza: „Jerzy Wierusz-Kowalski z Mikorzyna w Konińskiem" w 1919 r. i „Karol Wierusz-Kowalski [z okręgu] Konińskiego" w 1926 r.¹⁰³ ⇒ Majątek nie wyszedł więc z rąk rodziny od razu po 1915 r. — co częściowo odpowiada na pytanie o jego dalsze losy, postawione niżej. Kim byli Jerzy i Karol wobec Alfreda — synami, bratankami? — na razie nie rozstrzygamy.

• ❓ od kogo malarz kupił majątek (rok — 1895 — jest już potwierdzony prasą, zob. wyżej) — sprzedającymi byli niemal na pewno Milewscy, a transakcja była rodzinna: żona dziedzica Mikorzyna była rodzoną siostrą szwagra malarza (wywód w 6.9)⁹⁸. Aktu kupna jednak nie widzieliśmy i hipoteki dóbr Mikorzyn nie sprawdziliśmy;
• ❓ prowadzenie hodowli wilków w Mikorzynie — powtarzane w opisach popularnych, nie potwierdzone źródłowo⁸⁴;
• ❓ syn Czesław Wierusz-Kowalski (1882–1984), również malarz, związany z Mikorzynem — do potwierdzenia;
• ❓ losy majątku po 1915 r. — poza obecnością Jerzego (1919) i Karola (1926) Wierusz-Kowalskich w Konińskiem (wyżej) nieznane;
• ❓ czy ktokolwiek z rodziny malarza występuje w księgach metrykalnych parafii Ślesin z lat 1895–1925 — nie sprawdzone.

Pewne jest natomiast, że pałac w Mikorzynie stoi do dziś⁸⁴ i że najpełniejszą wiedzę o malarzu ma Eliza Ptaszyńska z Muzeum Okręgowego w Suwałkach, gdzie mieści się stała galeria jego prac⁸³. Do jej monografii i katalogów odsyłamy każdego, kto chce ten wątek domknąć — my na razie zapisujemy tylko fakt: od 1895 do 1915 roku dwór w Mikorzynie należał do jednego z najbardziej znanych polskich malarzy swojej epoki.

⭐ Który to budynek? Wskazanie z 2012 roku

Jest jedna publikacja, która wskazuje konkretny, stojący dom. Przewodnik po Koninie i okolicach z 2012 r. pisze o działającym w Mikorzynie ośrodku szkoleniowo-wypoczynkowym „Wityng", że znajduje się on „na terenie byłych dóbr słynnego malarza Alfreda Wierusza-Kowalskiego w Mikorzynie", i dodaje: „W budynku, w którym niegdyś mieszkał i tworzył Wierusz-Kowalski, znajduje się sala balowa"¹⁰¹.

⚠️ Traktujemy to ostrożnie i wyjaśniamy dlaczego. Przewodnik jest publikacją popularną bez jednego przypisu, a zdanie o domu malarza jest zarazem elementem oferty ośrodka — czyli może pochodzić nie z badania, lecz z materiałów reklamowych. ❓ Czy „Wityng" stoi rzeczywiście na gruntach dawnego majątku i czy sala balowa mieści się w domu malarza — wymaga sprawdzenia w księdze hipotecznej dóbr Mikorzyn i w ewidencji zabytków. Zapisujemy to jako wskazówkę, gdzie szukać, nie jako ustalenie.

⭐⭐ Córka malarza jako matka chrzestna — ślad rodziny w czasie okupacji

Drugi ślad tej rodziny w naszej okolicy jest zupełnie innego rodzaju i pochodzi z relacji zebranych w gminie Ślesin. We wsi Sławęcin ukrywano w czasie okupacji Żydówkę, która wyszła za mąż za Polaka i przyjęła chrzest; matką chrzestną została przy tym Swinarska z domu Wierusz-Kowalska, córka Alfreda Wierusza-Kowalskiego, żona właściciela cukrowni w Gosławicach¹⁰².

⭐ To jest najpóźniejszy znany nam ślad obecności rodziny malarza w tej okolicy — trzydzieści lat po jego śmierci — i jedyny, który wiąże ją z konkretnym ludzkim losem. ⚠️ Relacja pochodzi ze wspomnień świadków spisanych w 2012 r., nie z dokumentu; imienia chrzestnej źródło nie podaje, a osoby ukrywanej nie wymienia z nazwiska. Szerzej o ratowaniu Żydów w gminie — rozdziały 14 i 29.

6.11. Mierzyńscy w Wąsoszach i inni dziewiętnastowieczni właściciele

Dziewiętnastowieczna mapa własności różni się od staropolskiej tym, że majątki są większe i mniej podzielone — kilka rodzin trzyma po kilka wsi naraz. Słownik geograficzny daje z niej migawkę z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych.

Mierzyńscy — Wąsosze, Głębockie, Piotrkowice, Krzyszka. Najzwięźlej ujmuje to hasło „Wąsosze": „Wś ta zdawna należy do rodziny Mierzyńskich"⁸⁵. Hasło „Głębockie" precyzuje skalę: „Folw. należy do Wł. Mierzyńskiego, którego dobra Głębockie, Krzyszka, Piotrkowice, Wąsosze mają 2477 mórg rozległości"⁸⁶. To jeden z większych majątków okolicy.

⚠️ Uwaga o ciągłości: regesty grodzkie z XVIII w. dają w Wąsoszach Mierzejewskich (1758–1792)⁸⁷, a Słownik w XIX w. — Mierzyńskich. ❓ Czy to ten sam ród o dwóch wariantach nazwiska, czy dwie różne rodziny — nie rozstrzygnęliśmy. Podobieństwo napisu samo w sobie niczego nie dowodzi.

⭐⭐ Wąsosze, Kępa i Kępka przed Mierzejewskimi — dwieście lat, których dotąd nie było

Trzy wsie chodzą w regestach zawsze razem, i to w stałej formule: „Wąsosze i Kępa osiadłe, Kępka pusta". Ich łańcuch właścicielski da się dziś poprowadzić od połowy XVI wieku.

• 1546 — Łukasz Golczewski sprzedaje Marcinowi Gorzyńskiemu za 800 złotych całe części dziedziczne „wsi Wąsosze, Kępa osiadłych, Dzierżysław pusty w powiecie konińskim", nabyte od swej żony Elżbiety Węgierskiej¹²⁸. ⭐ Dobra przyszły więc do niego przez żonę — a przy okazji dowiadujemy się, że do tego kompleksu należał wtedy także pusty Dzierżysław.
• 1598 — Mikołaj Brodziński zapisuje 5000 złotych wiana żonie, Annie de Orle, córce zmarłego Świętosława Orzelskiego, starosty radziejowskiego, na całych swoich wsiach Wąsosze i Kępa osiadłych oraz Kępce pustej¹²⁹. To pierwsze imienne małżeństwo, jakie znamy z tego majątku. ❓ Nazwisko Brodziński wraca w Ślesinie — Maciej Ruskowski, dziedziczny wójt ślesiński, kwitował w 1533 r. Wojciecha Brodzińskiego (6.2); pokrewieństwa nie dowodzimy.
• 1631 i 1645 — wieś jest w rękach trzech sióstr Dembińskich, córek i spadkobierczyń zmarłego Łukasza: Marianny, żony Wojciecha Niemojewskiego, Izabelli, żony Mikołaja Grabskiego, i Barbary, żony Andrzeja Nieszczewskiego. W 1645 r. Rusoccy pozywają je o sumy „na wsiach Wąsosze, Kępa i Kępka dziedzicznych aktorów"¹³⁰.
• 1664 i 1671 — wchodzą Brezowie, i to przez małżeństwo: Wojciech i Mikołaj Brezowie, synowie Wojciecha i Elżbiety Niemojewskiej, biorą w 1664 r. Wąsosze i Kępę w trzyletnią dzierżawę za 900 złotych, a w 1671 r. czterej bracia — Władysław, Wojciech, Mikołaj i Jan — występują już jako „wsi Wąsosze posesorzy"¹³¹.

⭐ Ostatnie ogniwo jest najciekawsze dla dziejów samego miasteczka. Brezowie to ta sama rodzina, która w 1699 r. dała „posesora miasteczka Ślesina" Władysława Brezę (6.1 i 6.7) i która figuruje w sprawie Żegockich z 1636 r. (6.12). ⇒ W drugiej połowie XVII wieku Wąsosze i Ślesin są w jednym kręgu rodzinnym — a to znaczy, że browar, który w XIX w. postawią pod miastem właściciele Wąsosz, miał w tej okolicy dwustuletnią prehistorię sąsiedzką.

Mierzyńscy pojawiają się też w naszych własnych odczytach aktów: w 1899 r. w księdze parafialnej występuje dziedzic Wąsosz o nazwisku Mierzyński, którego córka — studentka medycyny — wychodzi za lwowianina mieszkającego w Paryżu⁸⁸. ⭐ To rzadki i mówiący szczegół obyczajowy: córka ziemianina spod Ślesina studiuje medycynę pod koniec XIX wieku.

⭐ Park podworski Mierzyńskich stoi do dziś — i to jest najtrwalszy ślad tego majątku w krajobrazie. Przewodnik z 2012 r. pisze, że wąsoski Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli „położony jest w podworskim parku rodziny Mierzyńskich, obok szkoły"¹⁰³. ⇒ Kto chce zobaczyć, gdzie stał dwór wąsoski, ma dziś adres.

❓ Osobne pytanie otwarte: czyje jest mauzoleum przy kościele. Ten sam przewodnik notuje, że w pobliżu świątyni wąsoskiej znajduje się „mauzoleum dawnych właścicieli wsi z XIX w." — ale nazwiska nie podaje¹⁰³. Najprawdopodobniej chodzi o Mierzyńskich, skoro Słownik geograficzny pisze, że „wieś ta zdawna należy do rodziny Mierzyńskich"⁸⁵ — ale to jest domysł, nie ustalenie. Rozstrzygnąć może odczytanie inskrypcji na miejscu.

⭐ Drobiazg, który autorzy przewodnika przeoczyli: działający nad jeziorem ośrodek wypoczynkowy nosi nazwę „Bernardynka"¹⁰³ — a to jest echo kościółka św. Barbary bernardynów kazimierskich, który stał na przeciwległym brzegu i z którego przeniesiono do Wąsosz obraz św. Barbary (zob. rozdz. 9). Nazwa ośrodka przechowała pamięć o nieistniejącej już budowli lepiej niż jakikolwiek przewodnik.

⭐ Czym te majątki żyły: browar, gorzelnie, okowita

Dwór okoliczny nie żył z samego zboża. Trzy konkretne zakłady daje w tej sprawie studium o karczmie i alkoholu w okolicach Ślesina¹⁰⁴:

• ⭐⭐ Browar w samym Ślesinie należał do właścicieli majątku Wąsosze i stał na terenie obecnego parku miejskiego. W dwudziestoleciu międzywojennym już podupadał, a w czasie okupacji Niemcy kazali go wyburzyć; na jego miejscu, rękami ślesińskich Żydów, urządzono altanę i stoły¹⁰⁴. ⇒ To odpowiada na pytanie, skąd się wziął ślesiński park — i wiąże go z majątkiem wąsoskim, a nie z miastem.
• W Wąsoszach działała gorzelnia parowa¹⁰⁴.
• Skalę produkcji sąsiada pokazuje liczba z Słownika geograficznego: gorzelnia w Gosławicach wydała w 1878 r. 2 535 223 [stopni] okowity¹⁰⁴.

⚠️ Autor tego studium przyznaje wprost, że źródeł pisanych do karczm w samym Ślesinie jest „niezwykle skromnie" i że jego tekst luki nie zamyka¹⁰⁴. Całość tematu — karczma jako ośrodek życia wsi, kredyt gorzałczany, obyczaj — omawia rozdział 39 („Karczma i gorzelnia").

⭐ Ziemiaństwo okolicy przy pomniku ignacewskim, 1938–1939

Ostatni raz ziemianie tej okolicy występują razem, jako grupa, na dwa lata przed wojną — i to w sprawie publicznej. Komitetowi odnowienia pomnika powstańców pod Ignacewem przewodniczył Bolesław Mierzyński, a w jego składzie zasiadali ks. Jan Mikołajczyk z Sadlna (przewodniczący wcześniejszego komitetu z 1917 r.), rejent Niemiec, Janusz Rubach, Franciszek Mirski, Aleksander Lossow-Niemojewski oraz — obok ziemian — burmistrz Ślesina Władysław Muzykiewicz i sekretarz gminy¹⁰⁵. Maria Niemojewska ofiarowała na ten cel około pół hektara ziemi, a darowiznę zgłosił w jej imieniu dyr. Lassow¹⁰⁵.

⇒ To jedyny znany nam moment, w którym Mierzyńscy i Niemojewscy działają wspólnie i publicznie — i warto go zapisać w dziejach obu rodzin. Przebieg obchodów, kwoty i uchwały — rozdział 30.

Garszyński — Szyszyn. „Dobra Sz[yszyn] (własność Garszyńskiego) miały 1017 mr[órg]"⁸⁹ ❓ Imienia nie znamy; poza tym jednym zdaniem nie mamy o nim nic.

Chrzanowski — Sławoszewek. Dobra Sławoszewek, złożone z samego Sławoszewka, Sławoszewa, Cegielni, Roztoki i Izabelina, razem 1565 mórg, „Należały do Chrzanowskiego"⁹⁰. ⭐ Przed nim wieś była podzielona. W 1764 r. Franciszek Lisowski w imieniu żony Łucji Kraśnickiej, córki zmarłego Franciszka, „dziedzica połowy Sławoszewa w powiecie konińskim", daje Władysławowi Gurowskiemu, kasztelanicowi poznańskiemu, ówczesnemu dziedzicowi miasta Kleczewa, wolny wypas dla mieszczan kleczewskich w Sławoszewie¹³². ⇒ Dwie rzeczy: majątek jest w 1764 r. przepołowiony, a jego łąki służą mieszczanom sąsiedniego miasteczka — układ, jakiego dla Ślesina nie znamy z żadnego zapisu.

Gąsiorowski — Sarnowa. ⭐ Wieś, której dziedzic Jakusz z Sarnowa herbu Godziemba pożyczał w 1414 r. pieniądze od plebana ślesińskiego (rozdz. 2.5), milczy potem w źródłach przez ponad trzysta lat. Przerywa to dopiero regest z 1740 r.: Marianna Gąsiorowska, wdowa po Walerianie Piotrowskim, „żona Jakuba Gąsiorowskiego, dziedzica wsi Sarnowo w powiecie konińskim", zapisuje 1000 złotych Tomaszowi Wysockiemu, przyszłemu mężowi¹³³. ⇒ To drugi znany nam z imienia właściciel Sarnowa — po trzystu dwudziestu sześciu latach.

Kwileccy — Licheń i Gosławice. ⚠️ Wejście Łąckich w ten klucz wypada wcześniej, niż powtarza literatura. Trzy regesty układają się w ciąg: w 1741 r. dobra Gosławice, Maliniec, Lichin i Pęcław bierze w zastaw za 18 000 złotych Marcin Naramowski z żoną Barbarą z Chrząstowskich od Konstancji z Dąmbskich Kadzidłowskiej, podkomorzyny inowrocławskiej; w 1746 r. Barbara zobowiązuje się rezygnować całe te części — Gosławice, Maliniec, Pęcław, Lichyn, Wielkopole, Niesłusz, Marantów, Grójec, GRĄBLIN, Bilewo, Pątnów, Łężyn — Józefowi Korzbok Łąckiemu, kasztelanicowi kruszwickiemu, bratu ciotecznemu, a Kadzidłowska kasuje swoje dożywocie; w 1747 r. to samo robi ks. Franciszek Chrząstowski, nabywca praw od brata, ks. Jana Chrząstowskiego, „kurata lichyńskiego"¹³⁴. ⇒ Klucz z Licheniem i Grąblinem trafił do Korzbok Łąckich w latach 1745–1747, a jego poprzednimi właścicielami byli Kadzidłowscy i spokrewnieni z nimi Chrząstowscy — jeden z nich był przy tym proboszczem licheńskim. ⭐ To zarazem najstarsza wzmianka o Grąblinie, jaką mamy w regestach.

Że klucz był w drugiej połowie XVIII w. istotnie w ręku Łąckiego, potwierdza Bylew: w 1788 r. Antoni Modzelewski, zastawny posesor Bylewa, ceduje synowi 18 000 złotych danych „zmarłemu Józefowi Korzbok Łąckiemu na zastaw Bylewa" kontraktem z 27 lipca 1768 r.¹³⁵

⭐ Lichenek szedł osobno. W latach 1661–1676 trzyma go Marcin Mikołajewski, pisarz ziemski inowrocławski, nazwany wprost „dziedzicem wsi Lichinek w powiecie konińskim"¹³⁶. Pod koniec epoki wieś należy do Błędowskich: w 1790 r. Franciszek Błędowski, syn Józefa i Kunegundy Wolskiej, dziedzic Lichenka obok młodszego brata Ignacego, zobowiązuje się sprzedać ją Walentemu Kościelskiemu za 23 000 złotych, gdy skończy dwadzieścia cztery lata — a w 1792 r. Kościelski występuje już jako dziedzic Lichenka¹³⁷.

Na przełomie XVIII i XIX w. dobra Gosławice z Licheniem, Pogonią i Bylewem przechodzą od Łąckich do Kwileckich. To hr. Izabela Kwilecka rozpoczęła w 1845 r. budowę nowego kościoła w Licheniu; fundatorami byli Władysław, Mieczysław, Kazimierz i Anna hr. Kwileccy, a w 1872 r. Honoryna hr. Kwilecka dobudowała prezbiterium, uposażyła kościół darami i sprawiła nowy organ⁹¹.

Krzyccy i Mniewscy — Ostrowąż. Kościół ostrowąski wzniesiono w 1780 r. kosztem Jana Mniewskiego⁹². Jego synowie — Dionizy Mniewski, kasztelan brzeski kujawski, rotmistrz kawalerii narodowej i kawaler Orderu Św. Stanisława, oraz Franciszek Mniewski, podstoli przedecki — kupili Ostrowąż od Dąbrowskich w 1783 r. za 50 000 złp — a Józef Dąbrowski, syn Jana i Teresy z Kozłowskich, siedzi w Ostrowążu co najmniej od 1766 r., nazywany w regestach raz dziedzicem, raz posesorem wsi¹³⁸, a w 1791 r. sprzedali dobra Górę i Ostrowąż generałowi wojsk koronnych Kazimierzowi Krzyckiemu za 180 000 złp⁹³. W XIX w. Ostrowąż jest już majoratem poduchownym⁹².

Lubomyśle dzieli w XIX w. los Mikorzyna: figuruje w Słowniku wyłącznie jako część folwarku Mikorzyn, obok Dąbrowy — razem 616 mórg⁹⁴. ❓ Kto był dziedzicem Lubomyśla w XIX w. osobno — nie ustaliliśmy; najpewniej nikt, bo wieś przestała być osobnym majątkiem.

6.12. ❗ Żegoccy i Brezowie — najazd na Ślesin w 1636 roku

Na koniec historia, która brzmi jak romans grozy, a jest zapisem sądowym — i którą podajemy z wyraźnym zastrzeżeniem.

W 1636 r. do ksiąg grodu poznańskiego wniesiono skargę Stanisława Żegockiego, syna Andrzeja, przeciw jego własnej żonie Barbarze z Schöneichów (w regeście: Senechównie), jej synom z pierwszego małżeństwa — Brezom — i jej wnukowi Tomaszowi Śremskiemu⁹⁵.

Barbara była 1° voto żoną Ernesta Brezy, 2° voto Żegockiego; dziedziczyła Biskupie, a dożywocie miała w Kazimierzu. Skarga zarzuca jej rzeczy potworne i wylicza je jedna po drugiej: że utopiła, zaszywszy w wór, swego sekretarza Gelera „za wydanie sekretu"; że zastrzeliła zięcia Obornickiego wraz z córką; że brała udział w zabiciu pana Śremskiego.

A potem zarzut główny. W Biskupiu, we wsi „od majętności Kazimierskiej", mieszkał protestant, który trzymał tę wieś wyderkafem. Barbara dostała się tam ze swoim sługą, zrobiła podkop pod izdebką i podłożyła prochu w miejscu, gdzie stało łóżko. Sama czekała na wynik w chłopskim domu w Lubczu. Wybuch wyrwał ścianę przy łóżku i zapalił dom; ogień widziano o trzy mile, aż w Koninie. Żegocki leżał nieprzytomny na podłodze izby i wywleczono go na dwór. Gdy chciał się przenieść dla bezpieczeństwa do klasztoru kazimierskiego, żona nie dała — kazała go złożyć u owczarza we wsi, sama pielęgnowała i usiłowała truć polewką (jadł ją także jego brat Tomasz Żegocki). Wróciła dopiero po tygodniu, zbywała oskarżenia żartami, potem winę zwaliła na owczarza.

A gdy wyzdrowiał i zamieszkał w Ślesinie, nasłała nań ze zbrojną czeladzią swoich synów: Stanisława Leona i Wojciecha Ernesta Brezów oraz sługę Tytusa Mikołaja. Regest kończy się beznamiętnie: „Powody waśni: rozrachunki pieniężne."⁹⁵

W dziewiętnastowiecznym felietonie prasowym opartym na tej samej oblacie znalazł się dodatkowy szczegół: Barbara „nasłała na Ślesin synów swoich Brezów z trzydziestu pachołkami i ciurami", a Stanisława Brezę „ugodzono w słabiznę"⁹⁶.

⚠️⚠️ Zastrzeżenie, bez którego tej historii nie wolno używać. Regest nie mówi, który Ślesin ma na myśli, a Ślesinów jest w Polsce co najmniej dwa (drugi pod Nakłem). Identyfikacja, że chodzi o Ślesin koniński, jest nasza, nie autorów źródła — opiera się na tym, że Biskupie i Kazimierz Biskupi leżą tuż obok, a ogień „widziano aż w Koninie". To argument mocny, ale nie jest to dowód. Dopóki nie zobaczymy oryginału oblaty, traktujemy tę opowieść jako prawdopodobnie, ale nie na pewno ślesińską. I jeszcze jedno: skarga sądowa to jednostronny głos męża w sporze majątkowym, nie ustalony wyrok — czytamy ją jako zarzut, nie jako fakt.

Przypisy