6.11. Mierzyńscy w Wąsoszach i inni dziewiętnastowieczni właściciele
Dziewiętnastowieczna mapa własności różni się od staropolskiej tym, że majątki są większe i mniej podzielone — kilka rodzin trzyma po kilka wsi naraz. Słownik geograficzny daje z niej migawkę z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych.
Mierzyńscy — Wąsosze, Głębockie, Piotrkowice, Krzyszka. Najzwięźlej ujmuje to hasło „Wąsosze": „Wś ta zdawna należy do rodziny Mierzyńskich"⁸⁵. Hasło „Głębockie" precyzuje skalę: „Folw. należy do Wł. Mierzyńskiego, którego dobra Głębockie, Krzyszka, Piotrkowice, Wąsosze mają 2477 mórg rozległości"⁸⁶. To jeden z większych majątków okolicy.
⚠️ Uwaga o ciągłości: regesty grodzkie z XVIII w. dają w Wąsoszach Mierzejewskich (1758–1792)⁸⁷, a Słownik w XIX w. — Mierzyńskich. ❓ Czy to ten sam ród o dwóch wariantach nazwiska, czy dwie różne rodziny — nie rozstrzygnęliśmy. Podobieństwo napisu samo w sobie niczego nie dowodzi.
⭐⭐ Wąsosze, Kępa i Kępka przed Mierzejewskimi — dwieście lat, których dotąd nie było
Trzy wsie chodzą w regestach zawsze razem, i to w stałej formule: „Wąsosze i Kępa osiadłe, Kępka pusta". Ich łańcuch właścicielski da się dziś poprowadzić od połowy XVI wieku.
- 1546 — Łukasz Golczewski sprzedaje Marcinowi Gorzyńskiemu za 800 złotych całe części dziedziczne „wsi Wąsosze, Kępa osiadłych, Dzierżysław pusty w powiecie konińskim", nabyte od swej żony Elżbiety Węgierskiej¹²⁸. ⭐ Dobra przyszły więc do niego przez żonę — a przy okazji dowiadujemy się, że do tego kompleksu należał wtedy także pusty Dzierżysław.
- 1598 — Mikołaj Brodziński zapisuje 5000 złotych wiana żonie, Annie de Orle, córce zmarłego Świętosława Orzelskiego, starosty radziejowskiego, na całych swoich wsiach Wąsosze i Kępa osiadłych oraz Kępce pustej¹²⁹. To pierwsze imienne małżeństwo, jakie znamy z tego majątku. ❓ Nazwisko Brodziński wraca w Ślesinie — Maciej Ruskowski, dziedziczny wójt ślesiński, kwitował w 1533 r. Wojciecha Brodzińskiego (6.2); pokrewieństwa nie dowodzimy.
- 1631 i 1645 — wieś jest w rękach trzech sióstr Dembińskich, córek i spadkobierczyń zmarłego Łukasza: Marianny, żony Wojciecha Niemojewskiego, Izabelli, żony Mikołaja Grabskiego, i Barbary, żony Andrzeja Nieszczewskiego. W 1645 r. Rusoccy pozywają je o sumy „na wsiach Wąsosze, Kępa i Kępka dziedzicznych aktorów"¹³⁰.
- 1664 i 1671 — wchodzą Brezowie, i to przez małżeństwo: Wojciech i Mikołaj Brezowie, synowie Wojciecha i Elżbiety Niemojewskiej, biorą w 1664 r. Wąsosze i Kępę w trzyletnią dzierżawę za 900 złotych, a w 1671 r. czterej bracia — Władysław, Wojciech, Mikołaj i Jan — występują już jako „wsi Wąsosze posesorzy"¹³¹.
⭐ Ostatnie ogniwo jest najciekawsze dla dziejów samego miasteczka. Brezowie to ta sama rodzina, która w 1699 r. dała „posesora miasteczka Ślesina" Władysława Brezę (6.1 i 6.7) i która figuruje w sprawie Żegockich z 1636 r. (6.12). ⇒ W drugiej połowie XVII wieku Wąsosze i Ślesin są w jednym kręgu rodzinnym — a to znaczy, że browar, który w XIX w. postawią pod miastem właściciele Wąsosz, miał w tej okolicy dwustuletnią prehistorię sąsiedzką.
Mierzyńscy pojawiają się też w naszych własnych odczytach aktów: w 1899 r. w księdze parafialnej występuje dziedzic Wąsosz o nazwisku Mierzyński, którego córka — studentka medycyny — wychodzi za lwowianina mieszkającego w Paryżu⁸⁸. ⭐ To rzadki i mówiący szczegół obyczajowy: córka ziemianina spod Ślesina studiuje medycynę pod koniec XIX wieku.
⭐ Park podworski Mierzyńskich stoi do dziś — i to jest najtrwalszy ślad tego majątku w krajobrazie. Przewodnik z 2012 r. pisze, że wąsoski Ośrodek Doskonalenia Nauczycieli „położony jest w podworskim parku rodziny Mierzyńskich, obok szkoły"¹⁰³. ⇒ Kto chce zobaczyć, gdzie stał dwór wąsoski, ma dziś adres.
❓ Osobne pytanie otwarte: czyje jest mauzoleum przy kościele. Ten sam przewodnik notuje, że w pobliżu świątyni wąsoskiej znajduje się „mauzoleum dawnych właścicieli wsi z XIX w." — ale nazwiska nie podaje¹⁰³. Najprawdopodobniej chodzi o Mierzyńskich, skoro Słownik geograficzny pisze, że „wieś ta zdawna należy do rodziny Mierzyńskich"⁸⁵ — ale to jest domysł, nie ustalenie. Rozstrzygnąć może odczytanie inskrypcji na miejscu.
⭐ Drobiazg, który autorzy przewodnika przeoczyli: działający nad jeziorem ośrodek wypoczynkowy nosi nazwę „Bernardynka"¹⁰³ — a to jest echo kościółka św. Barbary bernardynów kazimierskich, który stał na przeciwległym brzegu i z którego przeniesiono do Wąsosz obraz św. Barbary (zob. rozdz. 9). Nazwa ośrodka przechowała pamięć o nieistniejącej już budowli lepiej niż jakikolwiek przewodnik.
⭐ Czym te majątki żyły: browar, gorzelnie, okowita
Dwór okoliczny nie żył z samego zboża. Trzy konkretne zakłady daje w tej sprawie studium o karczmie i alkoholu w okolicach Ślesina¹⁰⁴:
- ⭐⭐ Browar w samym Ślesinie należał do właścicieli majątku Wąsosze i stał na terenie obecnego parku miejskiego. W dwudziestoleciu międzywojennym już podupadał, a w czasie okupacji Niemcy kazali go wyburzyć; na jego miejscu, rękami ślesińskich Żydów, urządzono altanę i stoły¹⁰⁴. ⇒ To odpowiada na pytanie, skąd się wziął ślesiński park — i wiąże go z majątkiem wąsoskim, a nie z miastem.
- W Wąsoszach działała gorzelnia parowa¹⁰⁴.
- Skalę produkcji sąsiada pokazuje liczba z Słownika geograficznego: gorzelnia w Gosławicach wydała w 1878 r. 2 535 223 [stopni] okowity¹⁰⁴.
⚠️ Autor tego studium przyznaje wprost, że źródeł pisanych do karczm w samym Ślesinie jest „niezwykle skromnie" i że jego tekst luki nie zamyka¹⁰⁴. Całość tematu — karczma jako ośrodek życia wsi, kredyt gorzałczany, obyczaj — omawia rozdział 39 („Karczma i gorzelnia").
⭐ Ziemiaństwo okolicy przy pomniku ignacewskim, 1938–1939
Ostatni raz ziemianie tej okolicy występują razem, jako grupa, na dwa lata przed wojną — i to w sprawie publicznej. Komitetowi odnowienia pomnika powstańców pod Ignacewem przewodniczył Bolesław Mierzyński, a w jego składzie zasiadali ks. Jan Mikołajczyk z Sadlna (przewodniczący wcześniejszego komitetu z 1917 r.), rejent Niemiec, Janusz Rubach, Franciszek Mirski, Aleksander Lossow-Niemojewski oraz — obok ziemian — burmistrz Ślesina Władysław Muzykiewicz i sekretarz gminy¹⁰⁵. Maria Niemojewska ofiarowała na ten cel około pół hektara ziemi, a darowiznę zgłosił w jej imieniu dyr. Lassow¹⁰⁵.
⇒ To jedyny znany nam moment, w którym Mierzyńscy i Niemojewscy działają wspólnie i publicznie — i warto go zapisać w dziejach obu rodzin. Przebieg obchodów, kwoty i uchwały — rozdział 30.
Garszyński — Szyszyn. „Dobra Sz[yszyn] (własność Garszyńskiego) miały 1017 mr[órg]"⁸⁹ ❓ Imienia nie znamy; poza tym jednym zdaniem nie mamy o nim nic.
Chrzanowski — Sławoszewek. Dobra Sławoszewek, złożone z samego Sławoszewka, Sławoszewa, Cegielni, Roztoki i Izabelina, razem 1565 mórg, „Należały do Chrzanowskiego"⁹⁰. ⭐ Przed nim wieś była podzielona. W 1764 r. Franciszek Lisowski w imieniu żony Łucji Kraśnickiej, córki zmarłego Franciszka, „dziedzica połowy Sławoszewa w powiecie konińskim", daje Władysławowi Gurowskiemu, kasztelanicowi poznańskiemu, ówczesnemu dziedzicowi miasta Kleczewa, wolny wypas dla mieszczan kleczewskich w Sławoszewie¹³². ⇒ Dwie rzeczy: majątek jest w 1764 r. przepołowiony, a jego łąki służą mieszczanom sąsiedniego miasteczka — układ, jakiego dla Ślesina nie znamy z żadnego zapisu.
Gąsiorowski — Sarnowa. ⭐ Wieś, której dziedzic Jakusz z Sarnowa herbu Godziemba pożyczał w 1414 r. pieniądze od plebana ślesińskiego (rozdz. 2.5), milczy potem w źródłach przez ponad trzysta lat. Przerywa to dopiero regest z 1740 r.: Marianna Gąsiorowska, wdowa po Walerianie Piotrowskim, „żona Jakuba Gąsiorowskiego, dziedzica wsi Sarnowo w powiecie konińskim", zapisuje 1000 złotych Tomaszowi Wysockiemu, przyszłemu mężowi¹³³. ⇒ To drugi znany nam z imienia właściciel Sarnowa — po trzystu dwudziestu sześciu latach.
Kwileccy — Licheń i Gosławice. ⚠️ Wejście Łąckich w ten klucz wypada wcześniej, niż powtarza literatura. Trzy regesty układają się w ciąg: w 1741 r. dobra Gosławice, Maliniec, Lichin i Pęcław bierze w zastaw za 18 000 złotych Marcin Naramowski z żoną Barbarą z Chrząstowskich od Konstancji z Dąmbskich Kadzidłowskiej, podkomorzyny inowrocławskiej; w 1746 r. Barbara zobowiązuje się rezygnować całe te części — Gosławice, Maliniec, Pęcław, Lichyn, Wielkopole, Niesłusz, Marantów, Grójec, GRĄBLIN, Bilewo, Pątnów, Łężyn — Józefowi Korzbok Łąckiemu, kasztelanicowi kruszwickiemu, bratu ciotecznemu, a Kadzidłowska kasuje swoje dożywocie; w 1747 r. to samo robi ks. Franciszek Chrząstowski, nabywca praw od brata, ks. Jana Chrząstowskiego, „kurata lichyńskiego"¹³⁴. ⇒ Klucz z Licheniem i Grąblinem trafił do Korzbok Łąckich w latach 1745–1747, a jego poprzednimi właścicielami byli Kadzidłowscy i spokrewnieni z nimi Chrząstowscy — jeden z nich był przy tym proboszczem licheńskim. ⭐ To zarazem najstarsza wzmianka o Grąblinie, jaką mamy w regestach.
Że klucz był w drugiej połowie XVIII w. istotnie w ręku Łąckiego, potwierdza Bylew: w 1788 r. Antoni Modzelewski, zastawny posesor Bylewa, ceduje synowi 18 000 złotych danych „zmarłemu Józefowi Korzbok Łąckiemu na zastaw Bylewa" kontraktem z 27 lipca 1768 r.¹³⁵
⭐ Lichenek szedł osobno. W latach 1661–1676 trzyma go Marcin Mikołajewski, pisarz ziemski inowrocławski, nazwany wprost „dziedzicem wsi Lichinek w powiecie konińskim"¹³⁶. Pod koniec epoki wieś należy do Błędowskich: w 1790 r. Franciszek Błędowski, syn Józefa i Kunegundy Wolskiej, dziedzic Lichenka obok młodszego brata Ignacego, zobowiązuje się sprzedać ją Walentemu Kościelskiemu za 23 000 złotych, gdy skończy dwadzieścia cztery lata — a w 1792 r. Kościelski występuje już jako dziedzic Lichenka¹³⁷.
Na przełomie XVIII i XIX w. dobra Gosławice z Licheniem, Pogonią i Bylewem przechodzą od Łąckich do Kwileckich. To hr. Izabela Kwilecka rozpoczęła w 1845 r. budowę nowego kościoła w Licheniu; fundatorami byli Władysław, Mieczysław, Kazimierz i Anna hr. Kwileccy, a w 1872 r. Honoryna hr. Kwilecka dobudowała prezbiterium, uposażyła kościół darami i sprawiła nowy organ⁹¹.
Krzyccy i Mniewscy — Ostrowąż. Kościół ostrowąski wzniesiono w 1780 r. kosztem Jana Mniewskiego⁹². Jego synowie — Dionizy Mniewski, kasztelan brzeski kujawski, rotmistrz kawalerii narodowej i kawaler Orderu Św. Stanisława, oraz Franciszek Mniewski, podstoli przedecki — kupili Ostrowąż od Dąbrowskich w 1783 r. za 50 000 złp — a Józef Dąbrowski, syn Jana i Teresy z Kozłowskich, siedzi w Ostrowążu co najmniej od 1766 r., nazywany w regestach raz dziedzicem, raz posesorem wsi¹³⁸, a w 1791 r. sprzedali dobra Górę i Ostrowąż generałowi wojsk koronnych Kazimierzowi Krzyckiemu za 180 000 złp⁹³. W XIX w. Ostrowąż jest już majoratem poduchownym⁹².
Lubomyśle dzieli w XIX w. los Mikorzyna: figuruje w Słowniku wyłącznie jako część folwarku Mikorzyn, obok Dąbrowy — razem 616 mórg⁹⁴. ❓ Kto był dziedzicem Lubomyśla w XIX w. osobno — nie ustaliliśmy; najpewniej nikt, bo wieś przestała być osobnym majątkiem.