Dzieje wojennego Ślesina pisano dotąd z pamięci: z relacji, z tablic, z podpisów pod pomnikami. Tymczasem to, co działo się tu między 13 a 20 września 1939 roku, zapisywał na bieżąco — dzień po dniu, godzina po godzinie — sam przeciwnik. Akta niemieckich sztabów, które przeszły przez ten teren, zdobyto w 1945 r. i zmikrofilmowano w amerykańskich Archiwach Narodowych; z dwóch takich rolek — dziennika wojennego Dowódcy Wojskowego Poznania i załączników do dziennika 252. Dywizji Piechoty — wyciągnęliśmy wszystko, co dotyczy Ślesina¹.

Wynik jest zaskakujący: Ślesin pojawia się w tych aktach raz po raz. Jako punkt na linii ubezpieczeń przeciw oddziałom wychodzącym z kotła nad Bzurą. Jako garnizon. Jako miejsce, gdzie niemieckie pojazdy wjeżdżają na miny tydzień po przejściu frontu. Jako miejsce, gdzie 19 września trzymano czterysta osób. I — w jednym zdaniu protokołu sztabowego — jako miejsce egzekucji osiemnastu Polaków, o której Niemcy napisali sami, wskazując z nazwiska jej dowódcę.

⚠️ Jedno zastrzeżenie na wstępie. Ten rozdział zestawia dokumenty niemieckie z polską pamięcią lokalną i w kilku punktach one się nie zgadzają — co do daty, co do liczby ofiar, co do nazwy miasta. Wszędzie tam podajemy obie wersje obok siebie i mówimy wprost, czego nie umiemy rozstrzygnąć. Historia miejsca, w którym zginęło osiemnaście albo dziewiętnaście osób, nie znosi wygładzania.

14.1. Przed wojną: siedem schronów nad jeziorami

Ślesin nie był we wrześniu 1939 r. miejscowością na uboczu, tylko wyznaczonym odcinkiem obrony. Pas jezior od Gopła po Pątnów tworzy naturalną linię — 56 kilometrów przeszkody wodnej — i polskie plany obrony Wielkopolski właśnie na niej się opierały.

⭐⭐ Najkonkretniejszy ślad przygotowań: we wrześniu 1939 r. na terenie gminy — nad brzegiem jezior Mikorzyńskiego i Ślesińskiego oraz nad kanałem Warta–Gopło — kompania z 17 Dywizji Piechoty, junacy i 37 robotników zbudowali siedem schronów². Wykorzystano je do osłony wycofującej się ku Warszawie Armii „Poznań”, przez batalion Obrony Narodowej „Opalenica”². To wiąże Ślesin bezpośrednio z odwrotem znad Warty ku Bzurze.

W polskich rozkazach z tych dni pada zresztą określenie, które warto zapamiętać: „wrota skulsko-ślesińskie”. W pasie odwrotu 14 Dywizji Piechoty były dwie planowane drogi przejścia przez pojezierze — Skulsk i Ślesin — i tak właśnie je nazywano. Rozkaz dla ppłk. Bernarda Śliwińskiego, dowódcy Szamotulskiego Batalionu Obrony Narodowej, kazał mu przejść z Witkowa na odcinek Skulsk–Ślesin; nakazany rejon wojsko osiągnęło rano 7 września 1939 r.³

⭐ Liczbę siedmiu schronów potwierdza niezależnie badaczka opierająca się na relacjach miejscowych — i dokłada przebieg całej linii, w którą je wpisano: od przedmieść Bydgoszczy, przez jeziora żnińskie i Gopło, dalej kanałem Gopło–Warta, aż po Wartę w rejonie Konina i Turku²⁸. ⇒ Ślesińskie schrony nie były więc lokalną improwizacją, tylko ogniwem przeszkody wodnej ciągnącej się przez pół Wielkopolski — co zgadza się z polskimi planami obrony opartymi na pasie jezior.

Do bitwy o wrota nie doszło — dywizje poszły na Bzurę. Ale schrony zostały, i to one są dziś najbardziej materialnym śladem tamtego września w gminie: siedem obiektów przy Kanale Warta–Gopło i w Żółwieńcu, z których cztery odkopali i oczyścili pasjonaci. ❓ Przypisanie ich w całości stronie polskiej nie jest jednak pewne — część zachowanych schronów w tym pasie może być niemiecka, z lat 1944–1945, z linii umocnień budowanej w głębi Kraju Warty. Rozstrzygnięcie wymaga oględzin obiekt po obiekcie: typ konstrukcji, grubość ścian i kształt strzelnic zwykle jednoznacznie wskazują budowniczego⁴.

14.2. Wejście Niemców i linia Konin–Ślesin–Skulsk (13 września)

Wejście wojsk niemieckich na teren Konina i okolic nastąpiło około 13 września 1939 r.² Tego samego dnia Ślesin trafia do niemieckich rozkazów — i to od razu jako nazwa odcinka.

Wieczorem 12 września, gdy sto kilometrów na wschód dogorywała bitwa nad Bzurą, sztab Dowódcy Wojskowego Poznania wydał dwa bliźniacze rozkazy. Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych ostrzegało, że „istnieje możliwość wymykania się rozproszonych sił polskich z rejonu Kutna w kierunku zachodnim”; korpus gen. von Gienantha miał więc działać „przy ubezpieczeniu na ogólnej linii Konin–Ślesin–Skulsk”⁵. Nazajutrz ściśle tajny meldunek radiowy do kwatery głównej melduje sucho: „ubezpieczenie linii Konin–Ślesin–Skulsk zostało przeprowadzone 13 września 1939 r.”⁶

Dzień później sztab wyliczał siły: w obszarze Lądek–Konin–Ślesin–Skulsk–Września–Ląd stanęła wzmocniona 252. Dywizja Piechoty — dwa wzmocnione pułki piechoty, pułk Landwehry 183, pułk straży granicznej 88 i trzy dywizjony artylerii — „z zadaniem ubezpieczenia i zablokowania na wschód przeciw rozproszonym siłom polskim”⁷. ➡️ Przesmyki między jeziorami, które przez wieki czyniły ze Ślesina punkt tranzytowy, przez tydzień miały wyłapywać żołnierzy Armii „Poznań” i „Pomorze” przebijających się z kotła.

14.2a. ⭐⭐ „Dwa kotły" — pierwszy akt terroru, zapamiętany do dziś

Dokumenty niemieckie milczą o tym, co w samym miasteczku było pierwszym doświadczeniem okupacji. Zapisała to pamięć miejscowa — i to tak trwale, że po siedemdziesięciu latach opowieść „wciąż jest żywa wśród mieszkańców Ślesina i okolic"²⁹.

Rzecz zaczęła się od zarzutu, który sami Niemcy zmyślili: podali nieprawdziwą wiadomość, że wojsku ukradziono w Ślesinie dwa kotły kuchenne²⁹. Pod pretekstem podejrzenia o kradzież zgromadzono ślesinian na Rynku — głównie mężczyzn — ustawiono ich przed karabinem maszynowym i wystrzelono ponad ich głowami. Wszyscy padli na ziemię; wedle zgodnych relacji świadków nikt nie został ranny²⁹.

Po tej inscenizacji przyszedł rachunek. Kazano Żydom zapłacić za rzekome kotły — część świadków twierdzi, że wykup miał złożyć ogół mieszkańców miasteczka. Ustawiono dwa wiadra, do których mieszkańcy mieli znosić pieniądze i kosztowności; wystraszeni ślesinianie wiadra zapełnili, po czym „w mieście na krótko zapanował spokój"²⁹. Równocześnie jednego z Żydów rozebrano do naga i wystawiono na pośmiewisko — miał tak stać, dopóki kotły się nie znajdą²⁹.

⚠️ Kim był ten człowiek, świadkowie nie są zgodni. Jedna z relacji wskazuje bezdzietnego właściciela sklepu o nazwisku Gross, inne — Kaufmanna, mieszkającego przy ulicy Napoleona²⁹. Autorka relacji nie rozstrzyga i my też nie rozstrzygamy; obie rodziny są w Ślesinie skądinąd poświadczone.

⭐ Dwa szczegóły warto z tego wyjąć, bo mówią o miasteczku więcej niż sama scena. Po pierwsze, część mężczyzn uniknęła całego zajścia zupełnie przypadkiem: nie wrócili tego dnia z wykopków i przenocowali w lesie w okolicach Krzyżki²⁹. Po drugie, upokorzenie było dobrane świadomie — miejscowa społeczność żydowska była ortodoksyjna, starsi mężczyźni nosili chałaty i jarmułki, a publiczne obnażenie było dla nich, jak pisze autorka, „najgorszą obrazą w życiu"²⁹.

⇒ Ta historia jest w dziejach wojennego Ślesina ważna z jeszcze jednego powodu: pokazuje wzór, wedle którego szedł tu terror od pierwszego dnia — zmyślony pretekst, zbiorowa odpowiedzialność, wymuszona kontrybucja, publiczne poniżenie. Ten sam wzór, tyle że doprowadzony do końca, zobaczymy w Różopolu (14.5) i w taryfie odwetu spisanej w Koninie 23 września (14.7).

14.3. Garnizon: I batalion 452 pułku piechoty

Protokół inspekcji 252. Dywizji z połowy września rysuje pierwszą okupacyjną mapę wojskową okolicy. Wzmocniony 452 pułk piechoty rozłożył się tak: sztab w Kazimierzu Biskupim, I batalion w Ślesinie, II w Kleczewie, III w Popielewie (z kompaniami w Skulsku, na Kępie i w Buszkowie); artyleria w Wiśniewie-Górach, a linia ubezpieczeń biegła od Ślesina po Kępę⁸.

Obecność niemieckiego oddziału w Ślesinie potwierdza niezależnie meldunek z 18 września, w którym mowa o „oddziale leżącym w Ślesinie” („die in Slesin liegende Truppe”) — miał on odebrać ciężko rannego polskiego żołnierza, oddanego pod opiekę mieszkańcom Lubstówka⁹. Nazajutrz dokument sztabowy nazywa ten oddział wprost: „Jnf. Regiment 452 in Slesin”¹⁰.

Garnizon utrzymał się tam także po przegrupowaniu dywizji. Rozkaz dywizyjny obowiązujący od 4 października 1939 r. nakazuje: „I./452 (sztab batalionu w Biskupiu) przesunąć po dwie kompanie do Ślesina i Skulska. Batalion ma za zadanie wyłapywać i odsyłać nadciągających jeńców wojennych.”¹¹ ➡️ Mamy więc twardy dokument na dwie kompanie niemieckiej piechoty stacjonujące w Ślesinie jesienią 1939 r. i na to, czym się zajmowały.

14.4. „Wjechali pod Ślesinem na miny” — 15 września

Legenda „błyskawicznego września” źle znosi lekturę meldunków dziennych. 15 września — dwa dni po wejściu Niemców — sztab poznański meldował do kwatery głównej: części dywizjonu przeciwpancernego 252 „wjechały pod Ślesinem na miny i otrzymały ogień — 1 ciężko ranny żołnierz, 2 zabitych Freischärlerów” [partyzantów]. I dalej zdanie dla całej okolicy bezcenne: „Zniszczenia mostów na wschód od linii Konin–Skulsk znów narastają”¹².

Znów narastają. A więc ktoś w połowie września, na tyłach niemieckiego frontu, systematycznie wysadzał przeprawy na wschód od naszej linii jezior. ❓ Kim byli ci ludzie — rozproszonymi żołnierzami czy cywilami — dokumenty nie mówią. Ale sam fakt, zapisany ręką przeciwnika, przeczy obrazowi biernej prowincji. Ten sam meldunek jest zresztą datowany na ten sam dzień, na który jedno ze źródeł datuje egzekucję w Różopolu (14.5) — i trudno nie zauważyć, że taryfa odwetu, którą niemiecka dywizja spisała tydzień później, była odpowiedzią dokładnie na takie zdarzenia (14.7).

14.5. Egzekucja w Różopolu

To najcięższy fragment dziejów wojennego Ślesina — i zarazem ten, w którym źródła najbardziej się rozjeżdżają. Podajemy je obok siebie, bez wygładzania.

Wersja A — 16 września 1939, 18 ofiar. Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie, w zestawieniu egzekucji dokonanych przez Einsatzgruppe VI, wymienia: 16 września 1939 r., „miejscowość Różopole pod Ślesinem”, rozstrzelano 18 Polaków¹³. Wikipedia podaje motyw i los ciał: „Już na początku niemieckiej okupacji w Różopolu w odwecie za śmierć 4 Niemców po łapance wykonano egzekucję na 18 osobach. Zwłoki do dzisiaj znajdują się we wspólnej mogile na cmentarzu w Ślesinie. Od 1969 roku stoi tam pomnik upamiętniający poległych”¹⁴.

Wersja B — 15 września 1939, 19 ofiar. Przewodnik po województwie konińskim z początku lat 80. XX w. opisuje pomnik w lesie przy drodze do Sompolna, „ok. 400 m za mostem na Kanale Ślesińskim, niedaleko wsi Różopole”, jako „ustawiony w miejscu śmierci 19 Polaków zamordowanych przez hitlerowców 15 września 1939 r.”; dodaje, że w długą betonową ścianę wmurowano tablicę marmurową, a pomnik odsłonięto w 30. rocznicę wydarzenia (czyli w 1969 r., co zgadza się z wersją A co do roku upamiętnienia)¹⁵.

Wersja C — dokument niemiecki. W protokole inspekcji 252. Dywizji Piechoty z połowy września stoi zdanie, które jest najważniejszym niemieckim zapisem o tej okolicy: „Dowódcą oddziału SS, który pod Ślesinem rozstrzelał 18 Polaków, jest Sturmbannführer Flesch. Ponieważ przy tej okazji zastrzelony został także niemiecki żołnierz, 452 pułk piechoty ma przedłożyć szczegółowy raport.”¹⁶

⭐⭐⭐ Trzy rzeczy wynikają z tego zestawienia i warto je wypunktować:

⭐⭐⭐ Ocena źródeł: wersja B nie jest drugim źródłem

Do powyższego bilansu trzeba dopisać rzecz, która go przechyla — a wynika ona nie z nowego dokumentu, lecz z rozpoznania, skąd wersja B pochodzi.

Przewodnik po Koninie i okolicach wydany w 2012 roku podaje pod hasłem Ślesin: „około 500 m od rynku, przy drodze do Sompolna, [ustawiono] w 1969 r. pomnik na miejscu egzekucji 19 P[olaków rozstrzela]nych 15 [września] 1939 r."³⁰. Jest to więc — co do liczby ofiar, daty, roku wzniesienia pomnika i jego położenia — dosłownie ta sama wersja B, którą znamy z przewodnika wojewódzkiego z lat osiemdziesiątych.

⚠️ I to nie jest potwierdzenie, tylko powtórzenie. Autorem obu książek jest ten sam człowiek, Piotr Maluśkiewicz — w 1983 r. samodzielnie, w 2012 r. wspólnie z Jackiem Wiśniewskim. Ta sama ręka zapisała tę samą wiadomość dwukrotnie, w odstępie blisko trzydziestu lat, i w żadnym z tych druków nie podała źródła.

⇒ Konsekwencja dla bilansu jest jednoznaczna: wersja B ma jednego świadka, nie dwóch. Po stronie „18 ofiar" stoją nadal trzy niezależne przekazy, w tym dokument wytworzony przez sprawcę; po stronie „19 ofiar" — jeden autor, powtórzony. Waga wersji B spada, a bilans przechyla się ku wersji A (16 września, osiemnaście osób). ⚠️ Nie jest to jednak rozstrzygnięcie: liczby 19 nie wolno wykreślić, bo przewodnik z lat osiemdziesiątych opisuje pomnik z autopsji, a inskrypcji na nim nikt z nas dotąd nie odczytał. Dopóki tablica nie zostanie przeczytana literą po literze, sprawa pozostaje otwarta.

Skala represji w gminie i ich charakter

⭐ Dwie liczby z zupełnie innego źródła pozwalają wpisać Różopole w szerszy rachunek. Opracowanie oparte na rękopiśmiennych notatkach Józefa Białka, spisanych w Ślesinie w 1977 r. i przechowywanych w miejscowej bibliotece publicznej, podaje dla gminy Ślesin dwie egzekucje: 15 października 1939 r. — 18 osób oraz 5 grudnia 1939 r. — 5 osób²⁹. ❓ Nie umiemy dziś powiedzieć, czy pierwsza z nich to Różopole z przesuniętym o miesiąc datowaniem, czy zdarzenie osobne — zbieżność liczby osiemnastu każe postawić to pytanie wprost.

⭐⭐ Ważniejsza jest jednak charakterystyka tutejszego terroru, i jest ona zaskakująca. Autorka zestawia Ślesin z Koninem, Turkiem i Słupcą i stwierdza, że w Ślesinie nie mordowano działaczy i inteligencji, a ofiary brano z łapanki ulicznej; nie prowadzono tu spisów osób zaangażowanych politycznie, nie było aresztowań za działalność polityczną i — jak pisze — nie donoszono²⁹. ⇒ Jeżeli to spostrzeżenie się utrzyma, Ślesin wymyka się wzorowi „Intelligenzaktion", według którego szła jesień 1939 roku w miastach powiatowych Kraju Warty. Mordowano tu nie za to, kim ktoś był, lecz za to, że akurat szedł ulicą. ⚠️ To jest teza badaczki oparta na relacjach świadków, nie na aktach — i jako taką ją podajemy.

⚠️ Raportu, którego zażądano od 452 pułku piechoty, najprawdopodobniej już nie ma. Przeszliśmy w całości ten fragment akt 252. Dywizji, w którym powinien się znaleźć — 180 klatek dokumentów oddziału operacyjnego — i nazwisko Flescha nie pada tam ani razu; okładka teczki nosi urzędowy dopisek, że akta częściowo spłonęły w lutym 1942 r. i zostały odtworzone „bez gwarancji kompletności”. Sprawdziliśmy również późniejsze bloki tej samej rolki: dotyczą już frontu zachodniego i o Polsce nie mówią nic. Ta droga jest zamknięta¹⁷. Rozstrzygnięcia — a przede wszystkim imiennej listy ofiar, której dziś nie ma nigdzie — trzeba szukać w polskich rejestrach zbrodni, w aktach procesowych i w dalszych załącznikach dziennika Dowódcy Wojskowego Poznania.

Miejsca pamięci. Ofiary spoczywają we wspólnej mogile na cmentarzu parafialnym w Ślesinie; pomnik stoi tam od 1969 r.¹⁴. Drugi pomnik — betonowa ściana z tablicą marmurową — stoi w lesie przy drodze do Sompolna, w miejscu egzekucji; gminny wykaz zabytków wymienia go jako „Pomnik rozstrzelanych w 1939 r. (ul. Różopole)”¹⁵ ¹³. ❓ Pisownia nazwy miejsca jest niejednolita: Wikipedia pisze „w Różopolu”, Muzeum w Żabikowie „Różopole”, gmina używa formy „Różopole” jako nazwy ulicy. Trzymamy się formy Różopole.

14.6. Czterysta osób w Ślesinie, 19 września

Dwa albo trzy dni po egzekucji w Ślesinie dzieje się coś, czego do końca nie umiemy nazwać — i dlatego cytujemy dokument w całości. Notatka telefoniczna sztabu dywizji, sporządzona w Słupcy:

„Słupca, 19 IX 1939. Telefon około godziny 20. — Pułk piechoty 452 w Ślesinie ma około 400 uchodźców, którzy mają zostać zabrani zaraz nazajutrz z rana.”¹⁸

⭐⭐ Nazwa miasta jest tu wystukana na maszynie i rozstrzelona (`S l e s i n`) — co samo w sobie rozstrzyga niemiecki zapis nazwy w pierwszych dniach okupacji. Ale ważniejsza jest treść: 452 pułk piechoty trzymał 19 września 1939 r. w Ślesinie około czterystu osób przewidzianych do „zabrania” następnego ranka.

⚠️ Słowo „Flüchtlinge” (uchodźcy) w tych aktach bywa używane także dla ludności spędzanej i zatrzymywanej. W meldunku z tego samego dnia, z rejonu Goliny, ten sam termin pada w zdaniu: „lasy i wsie leżą pełne uchodźców, częściowo uzbrojonych” — po czym następuje prośba o przeczesanie lasów i wsi¹⁹. ❓ Kim byli ci ludzie i dokąd ich zabrano — nie wiemy. To jest, obok imiennej listy ofiar Różopola, najpilniejsze pytanie tego rozdziału. Ślad prowadzi do tego samego 452 pułku piechoty, od którego sztab żądał raportu o egzekucji Flescha.

14.7. Instrukcja obsługi terroru: dyrektywa z 23 września

To, co działo się w Ślesinie, przestaje być zbiorem przypadków, gdy przeczyta się dokument wydany 23 września 1939 r. w kwaterze sztabu 252. Dywizji w Koninie — wytyczne „pacyfikacji okręgu wojskowego Poznań”. Obowiązywały na całym obszarze dywizji, a więc i tutaj²⁰.

Najważniejszy jest punkt o zakładnikach, i trzeba go zacytować dokładnie:

„Do brania zakładników zobowiązany jest każdy odpowiedzialny [dowódca]. Jeśli na przykład pluton leży samotnie we wsi, to już dowódca plutonu ma prawo zatrzymać zakładników. Zgodę na rozstrzelanie zakładników wydaje wyłącznie dowódca dywizji. Przy krnąbrności lub silnym oporze liczbę zakładników należy podwoić. Jako zakładników brać w miarę możliwości młodych inteligentów, »Polaków kongresowych«, studentów i elementy antyniemieckie. Wymieniać ich codziennie. Jeśli w danej miejscowości dojdzie do napaści na niemieckich żołnierzy lub volksdeutschów, za każdego Niemca rozstrzeliwuje się: w pierwszym wypadku 2 Polaków, w drugim 5 Polaków, w trzecim 10 Polaków.”²⁰

Ten sam dokument nakazuje nadzorować nabożeństwa przez żołnierzy mówiących po polsku i natychmiast aresztować proboszcza, jeśli stwierdzi się śpiewanie „pieśni antyniemieckich”; zapowiada dowody tożsamości i aresztowanie tych, którzy ich nie będą mieli; formułuje zasadę, „że każdy niemiecki żołnierz jest panem, a Polak parobkiem”; i zawiera zdanie, które o rok wyprzedza formalne plany wysiedleńcze: „na później zamierza się wysiedlić wszystkich niepożądanych, Polaków kongresowych i przybyłych po 1918 r., oraz wszystkich Żydów”²⁰ ²¹.

➡️ Ta taryfa tłumaczy mechanizm, którego skutki oglądamy w Różopolu: cztery zabite osoby po stronie niemieckiej (tak motyw podaje polskie źródło, 14.5) mieszczą się dokładnie w logice mnożnika. Tak samo działo się w pobliskim Koninie: 21 września postrzelono w parku niemieckiego kaprala, a nazajutrz o godzinie 10.00 na rynku rozstrzelano publicznie dwóch zakładników — Markusa Słodkiego i Aleksandra Kurowskiego — dokładnie według stawki „pierwszego przypadku”²².

14.8. Slesin, Schlüsselsee, Kreis Konin

Administracyjne losy miasta pod okupacją udało się ustalić precyzyjnie — i przy okazji obalić powtarzaną w sieci pomyłkę.

• 26 października 1939 — polski powiat koniński włączono do Rzeszy w ramach Kraju Warty (Reichsgau Wartheland, rejencja inowrocławska); utworzono Landkreis Konin, a miasto Ślesin weszło do Rzeszy pod nazwą Slesin²³.
• 20 listopada 1939 — „tymczasowa zmiana nazwy miasta Slesin na Schlüsselsee”²³.
• 1 kwietnia 1940 — utworzono Amtsbezirk Schlüsselsee; na 1 stycznia 1945 r. obejmował wyłącznie „miasto Schlüsselsee (1 gmina)”. Komisarzem (Amtskommissar) był w 1941 r. Sauge; ostatniego komisarza z 1945 r. nie znamy²³.
• 18 maja 1943 — nazwę Schlüsselsee potwierdzono urzędowo, na podstawie „Zarządzenia o zmianie nazw miejscowości w Kraju Warty z 18 maja 1943 r.”. Ujednolicenie objęło cały okręg — wcześniej, już od końca 1939 r., lokalne władze okupacyjne nadawały niemieckie nazwy samowolnie²⁴.

⚠️ Sporne: „Sleszyn”. Polska Wikipedia podaje, że Ślesin funkcjonował pod okupacją pod nazwą Sleszyn. Nazwa ta nie występuje w żadnym sprawdzonym źródle niemieckim i wygląda na pomyłkę — „Sleszyno” to średniowieczna forma polskiej nazwy miasta. Rozstrzygnięcie: właściwa jest sekwencja Slesin (X–XI 1939) → Schlüsselsee (od XI 1939, potwierdzone V 1943)²⁴. Przynależność do rejencji inowrocławskiej jest natomiast zgodna we wszystkich źródłach.

Sama niemiecka nazwa jest przy tym mówiąca: Schlüsselsee to „jezioro-klucz”, przekręcenie polskiej nazwy na coś niemiecko brzmiącego, z wykorzystaniem położenia miasta wśród jezior. Dla porównania w sąsiedztwie: Słupca = Grenzhausen, Zagórów = Hinterberg, Pyzdry = Peisern; Konin pozostał Koninem²⁴.

14.9. Żandarmeria, wysiedlenia, tablica na placu Wolności

Codzienność okupacyjna Ślesina jest opisana gorzej niż wrzesień 1939 — i trzeba to powiedzieć wprost.

Posterunek żandarmerii niemieckiej i areszt mieściły się w domu przy pl. Wolności 13. Na ścianie tego domu wmurowano w 1963 r. tablicę poświęconą Polakom zamordowanym w czasie okupacji — pomordowanym jesienią 1939 roku oraz w latach 1942–1943¹⁵ ²⁵. ⭐ Te dwa lata są ważną wskazówką: wzmianka o mordach z 1942–1943 może wskazywać na rozbicie miejscowej konspiracji — ale to na razie hipoteza, bo ❓ nie znaleziono żadnej informacji o organizacjach konspiracyjnych w Ślesinie (nazw placówek, dowódców, akcji). Sama tablica jest natomiast sprawdzalna naocznie i nosi nazwiska — to najbliższe, najtańsze i najpilniejsze zadanie terenowe tego rozdziału.

Wysiedlenia. Źródła mówią o nich ogólnikowo: „rodzima ludność pochodzenia polskiego musiała opuszczać swoje domy i pracować w obozach pracy”²⁵. ❓ Nie znaleziono danych liczbowych o wysiedleniach Polaków ze Ślesina do Generalnego Gubernatorstwa w latach 1939–1941 — ani liczby wysiedlonych, ani dat akcji. Akta wysiedleńcze Kraju Warty istnieją i czekają na kwerendę.

Zniszczenia. Okupacja „doprowadziła do zniszczeń pomników, kościołów i ich wyposażenia”; wtedy też założono park miejski. Zburzono m.in. Pomnik św. Rodziny, wzniesiony w 1922 r. w podzięce za odzyskanie niepodległości — odbudowany w 1991 r.²⁵

Żydzi ślesińscy. Los żydowskich mieszkańców miasta — wywózkę latem 1940 r. do gett w Zagórowie i Grodźcu, a stamtąd do lasów pod Kazimierzem Biskupim i Niesłuszem jesienią 1941 r. — opisujemy osobno, w rozdziale 29. Tam też stawiamy pytanie o niepotwierdzony „obóz pracy przymusowej dla Żydów w Ślesinie”.

14.9a. ⭐⭐⭐ Ci, którzy pomagali — Głębockie i śmierć Jana Pawlaczyka

Najmocniejszej historii wojennego Ślesina nie ma ani na tablicach, ani w niemieckich aktach. Odtworzyła ją z relacji świadków badaczka dziejów miejscowej społeczności żydowskiej, i jest to opowieść o czymś, co w okupowanym Kraju Warty udawało się bardzo rzadko: o rodzinie żydowskiej, która przeżyła całą wojnę na miejscu, bo utrzymywała ją cała wieś²⁹.

Rodzina Ajzenów, występująca jako Wróblewscy, przetrwała wojnę we wsi Głębockie. Nie w kryjówce — mieszkali jawnie, w lepiance na skraju wsi, pod polskim nazwiskiem, nauczywszy się modlić po polsku. Warunkiem było milczenie kilkudziesięciu ludzi przez pięć lat²⁹.

⭐ Utrzymywano ich z przymusowych kontyngentów, i to jest najbardziej pomysłowa część tej historii. Na terenie Ślesina i okolic Niemcy prowadzili obowiązkowe dostawy dla wojska — świnie, drób, jaja, zboże — a całością kierował Niemiec o nazwisku Buncler. Odbiorcą drobiu i jaj ze strony okupanta był zatrudniony w tym charakterze Polak, Teofil Pachulski, który naciągał raporty i nadwyżki przekazywał ukrywanej rodzinie; skup świń i zboża odbywał się na podwórku Zygmunta Wiklińskiego²⁹. ⇒ Aparat rabunkowy okupanta został więc obrócony przeciw niemu samemu — żydowską rodzinę żywiono z niemieckiego kontyngentu.

⭐⭐ Cena wyszła na jaw przed Bożym Narodzeniem 1943 roku. Żandarmeria zatrzymała wtedy Jana Pawlaczyka ze Ślesina — znaleziono u niego spirytus własnej roboty i choinkę, obie rzeczy przywiezione z Głębockiego. Katowano go na posterunku; w czasie przesłuchania podpalano mu ręce. Nie podał nazwiska człowieka, od którego dostał bimber i choinkę, bo wiedział, że wieś zostałaby rozstrzelana — nie za nielegalny alkohol, lecz za ukrywanie rodziny żydowskiej. Jan Pawlaczyk zginął 24 grudnia 1943 r. na śmietniku posterunku żandarmerii niemieckiej przy ulicy Kościelnej w Ślesinie²⁹.

⇒ To jest jedyna znana nam ślesińska śmierć, o której wiemy dokładnie, za co nastąpiła i czego ofiara nie powiedziała. Warto ją zestawić z tablicą przy pl. Wolności 13 (14.9), upamiętniającą pomordowanych „w latach 1942–1943" — Pawlaczyk zginął w budynku żandarmerii, a więc pod tym samym adresem, do którego tablica się odnosi. ❓ Czy jego nazwisko na niej figuruje, rozstrzygnie dopiero odczytanie inskrypcji.

⭐ Głębockie ukrywało zresztą nie tylko Wróblewskich. Pod koniec wojny w stodole Zygmunta Wiklińskiego przechowywano radzieckich skoczków; być może byli to ci sami, których wcześniej ukrywano w Daninowie pod Kazimierzem Biskupim, a zabrał ich stamtąd szef ruchu oporu na powiat koniński, występujący pod nazwiskiem Pawlak z Przyjmy. Skoczkowie doczekali wkroczenia wojsk radzieckich²⁹.

⚠️ I rzecz, której nie należy zaokrąglać. Autorka relacji zwraca uwagę, że przetrwanie Wróblewskich zawdzięczano również temu, że okoliczni spolonizowani Niemcy nie zgłosili żandarmerii obecności obcej rodziny żydowskiej we wsi²⁹. Postawy ludności niemieckiej były w tej gminie różne: jedni podpisywali volkslistę i współpracowali, inni sympatyzowali z Polakami — potomek tutejszych osadników, występujący w relacjach jako p. Mały, uchronił wielu ślesinian przed wywózką na roboty do Rzeszy²⁹.

Pomoc szła też w innych wsiach. We wsi Ostrowąż ukrywano żydowskiego mleczarza Józefa Owsika, który po wojnie wrócił do zawodu²⁹. W Sławęcinie przechowano Żydówkę, która wyszła za mąż za Polaka i przyjęła chrzest — ⭐ jej matką chrzestną była Swinarska z domu Wierusz-Kowalska, żona właściciela cukrowni w Gosławicach, córka malarza Alfreda Wierusza-Kowalskiego z Mikorzyna²⁹. ⇒ To jedyne znane nam ogniwo wiążące rodzinę malarza z ratowaniem Żydów w tej gminie (zob. dział o rodach i dworach).

⚠️ Żadna z tych osób nie ma, o ile wiemy, tytułu Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. Do uzupełnienia: kwerenda w bazie Instytutu Yad Vashem pod kątem wsi Głębockie, Ostrowąż i Sławęcin oraz nazwisk Pachulski i Wikliński.

14.10. Styczeń 1945

Data wyzwolenia jest zgodna we wszystkich sprawdzonych źródłach: 20 stycznia 1945 r. do Ślesina wkroczyły oddziały Armii Czerwonej²⁶. ❓ Lokalny portal gminny dodaje, że „18 stycznia 1945 roku w Ślesinie rozpoczęły się bitwy o odzyskanie miasta”, a ostateczne wyzwolenie nastąpiło 20 stycznia — walk z 18–20 stycznia nie potwierdza jednak żadne inne źródło²⁶.

Materialnym śladem tamtych dni są dwa pomniki, oba na obrzeżach pamięci publicznej:

• ⭐ Na pl. Wolności — dawnym rynku — stoi obelisk z gwiazdą na szczycie. Pochowano pod nim dziewięciu poległych żołnierzy radzieckich.¹⁵ To jedyna znana nam informacja o tym grobie; ❓ nazwisk pochowanych nie ustalono.
• W Tokarach stoi pomnik w miejscu pochowania Niemców uciekających przed armią sowiecką 20 stycznia 1945 r. — „większość z nich stanowiła cywilna ludność, byli to koloniści niemieccy z Besarabii”²⁷. Potwierdzenie z drugiej strony: muzeum Niemców besarabskich i dobrudzkich ma w zbiorach fotografię krzyża postawionego w lesie „koło Schlüsselsee, dziś Ślesin, przy drodze Konin–Bydgoszcz”, poświęconego 19 października 1997 r., upamiętniającego tych, którzy zginęli i spoczęli tam w styczniu i lutym 1945 r.²⁷

⚠️ Ten drugi wątek wymaga ostrożnego pióra i uczciwości: chodzi o ludność cywilną — Niemców besarabskich, sprowadzonych tutaj w ramach akcji „Heim ins Reich” na miejsce wysiedlonych Polaków — która zginęła w styczniu 1945 r.

⭐⭐⭐ Krzyż Pojednania — okoliczności tej śmierci są już znane

Zastrzeżenie powyższe trzeba teraz cofnąć: okoliczności zostały opisane, i to przez świadka instytucjonalnego — emerytowanego proboszcza parafii ewangelicko-augsburskiej w Koninie, piszącego o dziejach ewangelików tej gminy. Jego relacja jest krótka i wyjaśnia wszystko³¹:

„Przyszedł styczeń roku 1945, Armia Czerwona szybko się zbliżała do Ślesina. Wywołało to panikę wśród przesiedleńców. Uciekając od Sompolna w kierunku Ślesina, dostali się oni na linię frontu pod obstrzał niemieckich dział ustawionych w Ślesinie i radzieckich czołgów jadących od Sompolna. Zginęło wówczas kilkaset osób, które później pochowano w tokarskim lesie w leju po pocisku V1. Dzisiaj miejsce to upamiętnia Krzyż Pojednania."³¹

⇒ Trzy rzeczy wynikają z tego wprost. Po pierwsze, kolumna uciekinierów nie zginęła z niczyjego wyroku, tylko znalazła się między dwiema linjami ognia — w tym niemieckiego, ustawionego w samym Ślesinie. Po drugie, grób jest lejem po niemieckim pocisku rakietowym, co samo w sobie datuje i lokalizuje miejsce. Po trzecie, skala — kilkaset osób — jest znacznie większa, niż sugerowały dotąd lakoniczne wzmianki o „pomniku w Tokarach".

⭐ Z tym samym miejscem wiąże się historia osobna, i również warta zapisania. Jedyny niestratowany przez czołg członek pewnej niemieckiej rodziny — chłopiec — został przygarnięty przez polską chłopkę; jako dorosły ufundował w Tokarach pomnik-grobowiec, w którym spoczywają jego rodzice i inne osoby pochodzenia niemieckiego²⁹. ⇒ To domyka zagadkę dwóch upamiętnień w tokarskim lesie: krzyża poświęconego w 1997 r. i pomnika-grobowca; oba postawili ci, którzy przeżyli, albo ich potomkowie.

⚠️ Pozostaje pytanie, którego te źródła nie zamykają: czy krzyż poświęcony 19 października 1997 r. i Krzyż Pojednania to ten sam obiekt. ❓ Rozstrzygną to oględziny w terenie.

14.11. Co dalej z tym materiałem

Rozdział jest otwarty, a lista zadań krótka i konkretna:

Przypisy