Jeśli jeden rys uczynił Ślesin rozpoznawalnym poza powiatem, to nie prawa miejskie i nie łuk napoleoński, lecz ochweśnicy — wędrowni handlarze świętych obrazów i dewocjonaliów, a po nich handlarze gęsi i pierza — oraz ich tajny język, kmina ochweśnicka. Rzecz osobliwa: fach narodził się w sąsiednim Skulsku, a przetrwał w Ślesinie. Dziś to tutaj stoi Pomnik Ochweśnika, tutaj odbywa się Jarmark Ochweśnicki z konkursem gwary dla dzieci, i tutaj — a nie w Skulsku ani w Częstochowie, dwóch pozostałych dawnych ośrodkach — kminą wciąż ktoś mówi.

⭐ To jest ten rzadki przypadek, gdy sąsiad przejął tradycję i uratował ją przed zapomnieniem. Ten rozdział opowiada, jak do tego doszło.

Uwaga o zakresie. Sam fach — technika malowania obrazów, trasy wypraw na Wschód, ekonomia handlu, nazwiska skulskich malarzy — opisujemy szerzej przy Skulsku, bo tam jest jego kolebka. Tutaj pokazujemy to, co ślesińskie: gęsi, kminę i dzisiejszą pamięć¹.

⚠️ Dwa zdania o tym, co w tym rozdziale jest sporne. Zdanie otwierające — że fach narodził się w Skulsku — jest w literaturze przedmiotu przyjęte, ale nie dowiedzione, i w 2012 r. zakwestionowała je miejscowa badaczka. Sporna jest też sama nazwa „ochweśnik" w odniesieniu do Ślesina. Oba spory referujemy niżej w całości (3.2 i 3.2b), bo czytelnik ma prawo wiedzieć, gdzie kończy się ustalenie, a zaczyna tradycja.

3.1. Od zbójników z Wysp Zbójeckich do obraźników

Genezy tego fenomenu tradycja szuka nad Jeziorem Ślesińskim — i to nie jest przenośnia, lecz konkretne miejsce na mapie.

Na północno-zachodnim brzegu jeziora ciągnie się piaszczysta dolina usiana wzgórzami, zwanymi Wyspy Zbójeckie. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego zapisał związaną z nimi tradycję wprost:

„Tradycya ludowa głosi, że mieli tu siedzibę rozbójnicy, napadający na podróżnych kupców — zapewne żeglarzy na tej drodze wodnej między Wartą a Wisłą. Przywódzcą ich miał być Garca al. Garczyński."²

⭐ Zwróćmy uwagę, co z tego wynika. Zbójectwo nad tym jeziorem nie było przypadkowe — żyło z przewozu towarów wodną drogą z Warty ku Gopłu i Wiśle. To ta sama droga, przy której leży Ślesin, i ta sama, którą półtora wieku później nazwano Kanałem Ślesińskim (zob. rozdział 12).

Gdy w pierwszej połowie XVIII wieku zbójectwo zaczęło upadać, dawni rozbójnicy — jak chce ta opowieść — zasilili szeregi ślesińskiego mieszczaństwa. W latach siedemdziesiątych XVIII w., po wyludnieniu okolicy, zaczęli tu napływać koloniści z Niemiec i Niderlandów, co pobudziło miejscowe rzemiosło³. Z tego przygranicznego, zubożałego, a zarazem przedsiębiorczego środowiska wyrósł nowy proceder.

⚠️ To jest tradycja, nie dokument. Zapisujemy ją jako tradycję — ale odnotowujemy, że jej geografia (przewozy wodne, przygraniczne ubóstwo, napływ kolonistów) zgadza się ze wszystkim, co skądinąd o tej okolicy wiadomo.

⚠️⚠️ Głos przeciwny: zbójcy nie byli z miasta, tylko przeciw miastu

W 2012 r. tę genezę zakwestionowała miejscowa badaczka, Elwira Jeglińska — i zrobiła to na tyle rzeczowo, że nie wolno tego przemilczeć²¹.

Jeglińska zwraca uwagę, skąd wzięła się cała konstrukcja: Wanda Budziszewska, jedyna monografistka kminy, oparła ją „głównie na przekazach ludowych (bajki i powiastki ludowe oraz nazwa Wyspy Zbójeckie)". Sama nazwa wzgórz jest więc nie dowodem, lecz jednym z ogniw legendy — a z niej wyprowadzono wniosek o początkach ślesińskiego handlu. Autorka pisze wprost, że „trudno bez poważniejszych dowodów przyjąć twierdzenie, że w połowie XVIII w. zbójnictwo zaczyna upadać, a dawni zbójnicy przechodzą w szeregi ślesińskiego mieszczaństwa"²¹.

⭐ Mocniejszy jest jednak jej argument źródłowy. Jeglińska przywołuje tekst z 1851 r. — Ślesin. Obrazek z XVIII w., drukowany w „Dzienniku Warszawskim" — i stwierdza, że „teksty XIX-wieczne jednak nie podają, by zbójcy grasujący przy szlaku byli z miastem związani; przeciwnie — uciskali je i zastraszali"²¹.

⇒ Jeśli tak, to zbójcy byli dla Ślesina plagą, a nie zaczynem. Tradycję o rozbójnikach przechodzących w mieszczaństwo trzymamy więc w tym rozdziale wyłącznie jako legendę o początku — jedną z tych, którymi miasteczka lubią tłumaczyć swoją odrębność — a nie jako ustalenie o dziejach fachu. Ten sam zastrzeżony status ma opowieść o Wyspach Zbójeckich w rozdziale 12.

3.2. Trzy ośrodki kminy: Skulsk, Ślesin, Częstochowa

Początek ochweśnictwa przypada na lata trzydzieste XIX wieku (datowanie waha się między 1832 a 1850 r.), a warsztaty malarskie w Skulsku czynne były jeszcze wcześniej — około dziesięciu pracowni w latach 1818–1825⁴. Obrazy malowano taśmowo, po kilkanaście na jednym zwoju płótna, a jeden wizerunek mógł „uchodzić" za dowolnego świętego — wystarczyło go inaczej nazwać. Stamtąd ochweśnicy ruszali obwoźnie w świat, aż na Wołyń, Podole i w głąb Rosji¹.

Żargonem porozumiewano się w trzech ośrodkach: w Skulsku, w Ślesinie i w Częstochowie; kmina liczyła od ok. 800 do 1000 wyrazów (do samego handlu wystarczało około ośmiuset)⁵.

⭐ Kierunek przejęcia podaje literatura wprost. Piotr Maluśkiewicz, opisując Ślesin, pisze o tutejszych handlarzach:

„Handlarze posługiwali się niezrozumiałym dla osób postronnych żargonem zwanym »kminą ochweśnicką«, przejętym od »ochweśników« skulskich."⁶

⇒ Fach i język przyszły więc ze Skulska — dziesięć kilometrów drogi. A zostały w Ślesinie.

To samo powtarza po latach przewodnik koniński z 2012 r.: kminę „przejęli [ślesinianie] od mieszkańców pobliskiego Skulska, których specjalnością były obrazy święte"²². Autorzy nie podają na to źródła — ale warto odnotować, że pierwszeństwo Skulska było w 2012 r. rzeczą oczywistą także dla piszących w Koninie, a więc z zewnątrz obu miasteczek.

⚠️⚠️ Hipoteza przeciwna: żargon rozwijał się w obu miasteczkach równocześnie

Elwira Jeglińska kwestionuje jednak i to. Jej zdaniem świadectwa z epoki nie potwierdzają przodującej roli Skulska w miejscowym handlu. Przywołuje dwa²¹:

• Ryszard Berwiński pisze w latach trzydziestych XIX w. o poważnym handlu bydłem prowadzonym przez Ślesin;
• Kazimierz Dorywalski w 1914 r. zaczyna opis miasteczka od zdania, że jego mieszkańcy „od bardzo dawna zajmują się handlem" — najpierw owcami, potem wołami i wieprzami, a od dwudziestu lat gęśmi.

Stąd jej wniosek: „trudno mówić o przodującej roli Skulska w miejscowym handlu na przestrzeni wieku XIX i początku wieku XX"²¹.

⭐ Drugi jej argument jest nie ze źródła, lecz z natury rzeczy — i właśnie dlatego jest mocny. Jeśli żargon powstał po to, żeby utrzymać w tajemnicy arkana rzemiosła, to trzeba wyjaśnić, jakim cudem przekazano by go mieszkańcom innego miasteczka — czyli przyszłej konkurencji. Sekretny język zawodowy z definicji nie wędruje łatwo.

⇒ Jeglińska stawia więc hipotezę rozwoju równoczesnego: kmina rozwijała się w Skulsku i w Ślesinie jednocześnie, tak jak oba miasteczka jednocześnie korzystały w XIX i na początku XX w. z rozkwitu drobnego handlu obwoźnego. Sama zastrzega, że to hipoteza — obowiązująca „przynajmniej do czasu znalezienia bardziej uzasadnionych twierdzeń"²¹.

⭐ Do jej argumentacji można dorzucić jeszcze jeden, którego ona nie używa, a który podaje Paweł Pachulski: Ślesin otrzymał prawa miejskie 20 stycznia 1358 r., a Skulsk dopiero w 1384 — dwadzieścia sześć lat później²³. Jeśli mierzyć starszeństwo ośrodka handlowego przywilejem targowym, Ślesin jest starszy.

⚠️ Jak to rozstrzygamy. Zostajemy przy wersji przyjętej w literaturze przedmiotu — że fach i żargon narodziły się w Skulsku, a ślesinianie przejęli je około połowy XIX w.¹⁸ Za tą wersją stoi jedyna monografia językowa (Budziszewska), późniejsza synteza (Wasilewska) i zgodny obieg popularny. Ale spór jest otwarty, sprzeciw pochodzi od badaczki miejscowej i opiera się na źródłach z epoki, więc zapisujemy go tu w całości. Czytelnik ma prawo wiedzieć, że pierwszeństwo Skulska jest przyjęte, a nie dowiedzione.

3.2b. ⭐⭐ „Ochweśnicy" czy „agaciarze"? Spór o nazwę

Ten sam tekst Jeglińskiej z 2012 r. stawia pytanie dalej idące niż spór o kolebkę: czy słowo „ochweśnik" w ogóle wolno odnosić do Ślesina²¹.

Rdzeń zarzutu. Budziszewska definiuje „ochweśnika" jako przedstawiciela grupy zawodowej zajmującej się w powiecie konińskim handlem obrazami („ochwestami"), podając jako synonim skiciok. Ale zaraz potem stosuje ten sam termin do handlarzy skulskich i ślesińskich. Jeglińska uważa to za niespójność wewnętrzną: skoro definicja mówi o obrazach, to nazwa należy się tym, którzy obrazami handlowali — a byli to, jej zdaniem, wyłącznie mieszkańcy Skulska. O ślesinianach pisze wprost: „Inaczej przedstawiała się sytuacja ślesinian, którzy nigdy nie zajmowali się sprzedażą obrazów"²¹.

Pięć argumentów, które podaje.

Co proponuje w zamian. Dla ślesinian — własne słowo z ich własnego żargonu: „agaciarz", czyli handlarz gęśmi (od agata 'gęś'; ogólnopolsko: obraźnik i gęsiarz). Zamiast jednej „kultury ochweśnickiej" — dwie: „obraźnicka" („ochweśnicka") i „gęsiarska" („agaciarska"). A jeśli już szukać terminu wspólnego, to takiego, który odwołuje się do miejsca, nie do przedmiotu handlu: „kultura wędrownych kupców z okolic Skulska i Ślesina", a dla języka — „żargon wędrownych przekupniów ze Skulska i Ślesina"²¹.

⭐⭐⭐ Kontrargument, który leży w jej własnym tekście

Cały wniosek terminologiczny wisi na jednym zdaniu: że ślesinianie nigdy nie handlowali obrazami. Otóż kilka stron dalej Jeglińska cytuje w całości Dorywalskiego z 1914 r. — i cytat ten mówi coś dokładnie przeciwnego²¹:

„W zimie po skończeniu »gęsiarki« biedniejsza część ludności zajmuje się handlem wędrownym, roznosząc po całym kraju przedmioty codziennego użytku, galanterię chłopską, elementarze, obrazy świętych i książki do nabożeństwa; inni znowu skupują po okolicy kury i kaczki i przez komorę celną w Słupcy wywożą za granicę."

⚠️ Autorka przytacza to zdanie bez komentarza — nie zauważając, że przeczy ono jej własnej tezie. A przeczy wprost i w jedynym punkcie, który ma znaczenie: świadek z epoki, ten sam, na którego ona się powołuje w innych sprawach, zapisał w 1914 r., że biedniejsi ślesinianie roznosili po kraju obrazy świętych i książki do nabożeństwa. Czyli robili to samo, co ochweśnicy skulscy.

⇒ Stąd wniosek, który uważamy za rozstrzygający dla całego rozdziału: agaciarz i ochweśnik to była ta sama osoba w dwóch porach roku. Latem i jesienią pędził gęsi, zimą — gdy „gęsiarka" się kończyła — brał na plecy skrzynkę z obrazami i szedł w kraj. To nie były dwa fachy uprawiane przez dwa miasteczka, tylko jeden fach wędrowny z sezonowym cyklem towaru. Rozróżnienie, którego domaga się Jeglińska, jest rozróżnieniem między lipcem a styczniem w życiu tego samego człowieka.

⭐ Warto dodać, że spór ten wzmacnia rozdział, a nie osłabia. Terminologia „ochweśnicka" jest w tej okolicy tak zrośnięta z tożsamością — pomnik, jarmark, konkurs gwary, nazwa restauracji — że głos podważający ją od środka, wygłoszony przez badaczkę miejscową, ma wartość sam w sobie. Pokazuje, że nazwy tej nikt nigdy nie zbadał, tylko ją odziedziczono.

3.3. ⭐ Ślesińska specjalność: gęsi

Tu zaczyna się to, co w tej historii jest już wyłącznie ślesińskie.

W XIX wieku mieszkańcy miasteczka w coraz większym stopniu zajmowali się handlem. Osiem jarmarków rocznie połączonych było ze spędem bydła. I wtedy właśnie:

„Specjalnością Ślesina stała się w końcu XIX w. również hodowla gęsi, które sprzedawano w niedalekim zaborze pruskim."⁶

To zdanie tłumaczy wszystko. Ślesin leżał kilkanaście kilometrów od kordonu — a po drugiej stronie był rynek zamożniejszy i chłonny. Handel obwoźny dewocjonaliami i handel drobiem to w tych warunkach nie dwa różne zajęcia, lecz dwa towary tego samego wędrownego rzemiosła. Po odzyskaniu niepodległości nic się w tym nie zmieniło: w 1921 r. część mieszkańców „nadal trudniła się handlem, sprzedawano głównie trzodę chlewną i gęsi"⁶.

⭐⭐ A teraz dowód, że to nie było zajęcie doraźne — tylko gałąź fachu z własnym terminem technicznym. W słowniku kminy figuruje słowo:

agaćarka — handel gęśmi (od agata / jagata — gęś)⁷

Kmina miała osobne słowo na handel gęsiami. To znaczy, że handel drobiem i pierzem uprawiano wtedy, gdy język jeszcze żył — a więc w XIX wieku, równolegle z obrazami. Powojenna przemiana ochweśników w „pierzaków" i „gęsiarzy" ze Ślesina przestaje przez to być zwrotem: okazuje się przesunięciem ciężaru w obrębie tego samego rzemiosła wędrownego⁸.

⇒ I stąd bierze się przezwisko, które mieszkańcy Ślesina noszą do dziś: „gęsiarze".

⭐ Że oba zajęcia były jednym fachem, a nie dwoma, potwierdza literatura naukowa — i to powołując się wprost na źródło ślesińskie. Jolanta Wasilewska, opisując ochweśników, pisze: „sprzedawali różańce, szkaplerze, modlitewniki, elementarze, a także świeckie obrazy, przedmioty codziennego użytku, równocześnie ochweśnicy prowadzili skup pierza, drobiu (głównie gęsi) oraz bydła i trzody chlewnej" — a przypis odsyła do monografii Ślesina Dorywalskiego z 1914 roku¹⁸. Ta sama ręka niosła obraz święty i skupowała gęś.

⭐⭐ Skala: milion gęsi rocznie

Dopiero liczby pokazują, o jakim zjawisku tu mowa. Dorywalski, opisując miasteczko w 1914 r., podaje²¹:

„Sezon jego rozpoczyna się w połowie maja i trwa do połowy listopada. Na początku sezonu skup gęsi odbywa się w guberni kaliskiej […] przenosi się na gubernie sąsiednie. Wywóz gęsi do Prus odbywa się przez komory celne w Słupcy, Szczypiornie, Aleksandrowie i Grajewie. Przez sezon kupcy Ślesina wysyłają za granicę około miliona gęsi, przedstawiających wartość 1 500 000 rubli."

Milion sztuk rocznie za półtora miliona rubli — z miasteczka liczącego wtedy niespełna tysiąc siedemset mieszkańców. Żeby tę liczbę unaocznić, Paweł Pachulski zestawia ją z obrotem stołecznym: w tym samym czasie warszawska giełda towarowa sprzedawała rocznie około 3,5 miliona gęsi²³.

⇒ Ślesin obracał ilością rzędu jednej trzeciej rocznego obrotu warszawskiej giełdy. To nie był handel lokalny z odrobiną eksportu; to była gałąź handlu zagranicznego prowadzona przez kilkadziesiąt rodzin z jednego miasteczka.

⭐ Miarę społeczną podają informatorzy Jeglińskiej: „około jednej czwartej ludności miasteczka zajmowała się tzw. gęsiarką"²¹. Co czwarty ślesinianin żył z gęsi.

Zasięg skupu i trasy. Budziszewska wylicza obszary, po których jeździli skupujący: Poznańskie, Kielecczyzna, Krakowskie, okolice Suwałk, Wileńszczyzna, Podole i Wołyń. Dalej zaczynała się logistyka, która dziś wygląda nieprawdopodobnie²¹:

„Ponieważ linia kolejowa między Kutnem a Strzałkowem została przeprowadzona dopiero po pierwszej wojnie światowej, gęsi pieszo odbywały wędrówki od Kutna do Strzałkowa lub do Skalmierzyc koło Kalisza. Dalej wieziono je pociągiem przez Poznań i Zbąszyń do Niemiec, do Frankfurtu i Strasburga."

Stado szło pieszo przez pół Wielkopolski, a kończyło w Strasburgu.

⭐ Datą graniczną całego cyklu był 11 listopada — św. Marcin. Tego dnia bito gęś i wróżono z niej zimę; Kolberg zapisał tę wróżbę dla Kujaw szczegółowo: kość piersiowa biała zapowiadała zimę suchą i stałą, sinawa lub czerwona — słotną, biała u góry a czerwona od spodu — pierwszą połowę zimy suchą, drugą słotną, a „w cętki" — zimę burzliwą i śnieżną²⁴.

⭐⭐⭐ Liczba, która pokazuje, że mężczyzn nie było w domu

Jest jeden ślad, który z tego wędrownego trybu życia zrobił rzecz mierzalną. Przewodnik po Guberni Kaliskiej podaje dla roku 1912 rozbicie mieszkańców osady Ślesin według płci¹⁹:

Ślesin: 724 mężczyzn, 946 kobiet, razem 1670 osób.

Na stu mężczyzn przypada tu sto trzydzieści kobiet. Nadwyżka dwustu dwudziestu dwóch kobiet w miasteczku liczącym niespełna tysiąc siedemset osób nie jest błędem statystycznym — bo w sąsiednim Skulsku, liczącym tyle samo mieszkańców, proporcja jest niemal wyrównana: 752 mężczyzn na 811 kobiet¹⁹.

⇒ Najprostsze wytłumaczenie jest ślesińskie: spis zastał w domu głównie kobiety, bo mężczyźni byli w drodze. Gęsiarka trwała od maja do listopada i prowadzono ją po sąsiednich guberniach; handel wędrowny zimą oznaczał, że „na umówiony czas obierali sobie punkt zborny", a „na wiosnę powracali do domu"¹⁸. Do tego dochodzi przedwojenna emigracja zarobkowa.

⚠️ To jest poszlaka, nie dowód — spisu ludności nie da się przesłuchać o powody. Ale jest to jedyny twardy, liczbowy ślad ślesińskiego wędrownictwa, jaki udało się nam znaleźć, i wart osobnego zdania. Wszystko, co dotąd wiedzieliśmy o ochweśnikach i gęsiarzach, pochodziło z opisów; to pochodzi z tabeli.

3.3a. ⭐⭐⭐ Gęsiarka od środka — jak to robiono

Wszystko powyższe to opis z zewnątrz: liczby, trasy, komory celne. Jest jednak jeden tekst, który opisuje ten fach od wewnątrz — i to z przekazu rodzinnego. W 2012 r. ogłosił go Paweł Pachulski, wnuk ślesińskiego gęsiarza, opierając się na tym, co zapamiętał od dziadka²³. Dzięki niemu mamy nie tylko technologię, ale i żywe słownictwo kminy przypisane do konkretnych czynności — czego nie daje żaden słownik.

Zasada pierwsza: kupcy ślesińscy handlowali nie w Ślesinie, tylko poza nim. Miasteczko było bazą i miejscem rozliczeń, nie rynkiem. Towar kupowano w obcych powiatach i sprzedawano za granicą.

Spółki. Od ostatnich dziesięcioleci XIX w. ślesińscy kupcy — nazywani szlirowcami — łączyli kapitał i zawiązywali spółki zwane party. Właściciele party zatrudniali poganiaczy: robotników wyspecjalizowanych w pracy przy gęsiach, czyli przy jagatach²³.

Ekwipunek wyprawy — i tu kmina wchodzi w każdy przedmiot²³:

Bichur. Najbardziej charakterystyczne narzędzie fachu: drewniana laska poganiacza z żelaznym prętem wygiętym w literę S, zakończonym metalową kulką. Zakładało się ją gęsi wokół szyi, żeby wyjąć ze stada sztukę zmęczoną, chorą albo kulejącą — takie przekładano potem na wozy²³.

Przemarsz. Główne stado mogło liczyć kilka tysięcy sztuk i pokonywało kilkanaście kilometrów dziennie. Unikano głównych dróg i osiedli. Postoje wybierano przy mikry dyli (stawach) albo knowany dyli (strumieniach). Wieczorem, przy ognisku, właściciel party wyjmował kuntor z kirom; jeśli któraś gęś złamała po drodze nogę, pieczono ją w glinie²³.

Cykl roczny. Skup zaczynał się zaraz po okresie lęgowym, około połowy czerwca; sprzedaż musiała się zakończyć do 11 listopada. Po przypędzeniu do Ślesina gęsi zostawały na okolicznych łąkach jeszcze przez kolejne miesiące. Gotowe do sprzedaży bywały pod koniec października — wtedy miały największą wagę i „odpowiednią ilość tak cennego i bardzo poszukiwanego tłuszczu"; potem ruszały już tylko mniejsze stada, po kilkaset sztuk²³.

Skubanie. Co mniej więcej siedem tygodni odbywały się jorafki — skubanki. Zajmowały się tym kielby (kobiety), trzymając gęś między kolanami i wyskubując pióra z brzucha, szyi i piersi. Część pierza zostawała na użytek własny albo w rozliczeniu za pracę, reszta szła na sprzedaż. Pierze z łaniatych jagatów, czyli gęsi polskich, było szczególnie cenione — dzięki niewielkiej wilgotności i chłodnemu klimatowi ma, jak pisze autor, „wyjątkową gęstość i sprężystość"²³.

⭐ Zima. Gdy stada odeszły, zaczynał się drugi sezon — domowy. Kobiety spotykały się, żeby jorać pirne (drzeć pierze); przy tej pracy szły opowieści, plotki i tryniawy, czyli zabawy taneczne wraz z tym, co przy tańcach bywa. Gospodyni podawała wino, nierzadko zapraszała grajka. Mężczyźni grali w karty — „w szczególności w preferansa", bardzo popularnego w pierwszym trzydziestoleciu XX wieku. A wszystko to miało swój cel praktyczny: żadna szanująca się ślesińska karyga (panna) nie mogła się ominiaczyć (wyjść za mąż) bez puchowej wyprawy²³.

⭐⭐⭐ Siwrani — zwiadowcy, którzy psuli cenę

Najciekawszy element tej organizacji to instytucja siwranych — i jest to, o ile wiadomo, jedyny opisany przykład zorganizowanego wywiadu handlowego w tej okolicy²³.

Kilka dni przed taborem ruszało z Ślesina dwóch ludzi, zwanych umyślnymi albo siwranymi. Oficjalnie jechali uprzedzić klientów o nadejściu kupców. W rzeczywistości mieli zbadać, ile gęsi jest w okolicy i jakiej jakości — a przy okazji zbić cenę, zanim przyjdą właściwi kupujący.

Objeżdżali folwarki podając się za kupców i systematycznie wybrzydzali. Gęsi były u nich mikre (małe), treglowe (kulawe), pirne nie za pose (słabo opierzone), a nawet schalałe — rzekomo chore. Przy takiej ocenie proponowali ceny o połowę niższe od godziwych i odjeżdżali. Gdy po kilku dniach przyjeżdżał tabor z prawdziwymi kupcami, sprzedawcy — jak pisze autor — „byli wręcz szczęśliwi, że mogą sprzedać gęsi za trochę lepszą cenę"²³.

⭐ Strój siwranego opisany jest w całości w kminie — i ten jeden akapit mówi o tym języku więcej niż niejeden słownik²³:

belachny hert z krawatkom — biała koszula z krawatem · laniata — marynarka · stygi wzute w opuchy glansowane — spodnie wpuszczone w buty z wysokimi cholewami · na głowie konioła (modna czapka) albo dyńczach (kapelusz)

Ubierali się więc jak ludzie majętni, bo mieli uchodzić za kupców z miasta. A że rozmawiali między sobą kminą, „niejednokrotnie uważani byli za obcokrajowców"²³.

⭐⭐⭐ Zdanie, które padło przy transakcji

Z tego samego przekazu pochodzi drugi po Dorywalskim zapis żywej kminy w sytuacji handlowej — i w przeciwieństwie do tamtego jest to dialog, z odbiorem przez osobę postronną²³.

Sytuacja: kupcy oglądają stado w folwarku. Starszy mówi do młodszego:

„Zlipuj no skiciu, lugomy bite jagaty, wsiackie styklajom klawe"

Tłumaczenie: „No zobacz, chłopcze, bierzemy te gęsi, bo wszystkie są ładne."

Właścicielka folwarku, nie rozumiejąc ani słowa, wyłapuje z tego coś na kształt polszczyzny — i odpowiada w popłochu: „Nie, panowie, nie kulawe. Tylko wczoraj je trochę pies pogonił." Po czym sama obniża cenę. Stado, opulone za mikre chopki (kupione za nieduże pieniądze), opuszcza folwark²³.

⭐ To jest kmina pokazana przy pracy — nie jako ciekawostka słownikowa, lecz jako narzędzie, które w ciągu jednej wymiany zdań przyniosło kupcom zysk. Rozłóżmy je na części:

⇒ Dziewięć wyrazów w jednym zdaniu, z czego ani jeden nie jest zrozumiały dla postronnego — a zdanie mimo to brzmi z polska i nie budzi podejrzeń, że mówi się umyślnie niezrozumiale. O to właśnie w tym języku chodziło.

3.3b. ⭐⭐ Mit o podkuwaniu gęsi — i jak go obalono

Jeśli o Ślesinie wie się poza powiatem jedną rzecz, to zwykle tę: że pędzone stąd gęsi „podkuwano". Opowieść jest zawsze ta sama — ptaki przepędzano przez rozgrzany lepik albo smołę, a potem przez drobny piasek (w innej wersji: przez pierze), żeby na łapkach powstała twarda podeszwa chroniąca przed otarciami w czasie długiego marszu.

Wersję tę drukuje m.in. Księga rozmaitości wielkopolskich z 2006 r.²⁵, a w 2012 r. powtórzył ją przewodnik koniński²²:

„Szykując ptaki do długich, zyskownych przemarszów na ziemie zaboru pruskiego, »podkuwano« je. »Podkuwanie« gęsi polegało na tym, że ptaki przeganiano przez kałuże roztopionej smoły i pierze."

⭐⭐ A teraz świadectwo z wnętrza fachu. Paweł Pachulski, opisawszy tę samą procedurę, ucina rzecz jednym zdaniem²³:

„Ale naprawdę gęsi nigdy nie podkuwano. To tylko mit, legenda."

Jego uzasadnienie jest techniczne i przekonujące. Po pierwsze, smoła oblepiająca nóżkę uniemożliwiłaby zwijanie palców śródstopia przy unoszeniu nogi — a bez tego ruchu ptak po prostu nie idzie. Po drugie, każde przyklejone ziarnko piasku „uwierałoby i raniło gęsią stopę niczym kamyk w bucie". Zabieg, który miał chronić przed otarciami, byłby więc najpewniejszym sposobem okulawienia całego stada²³.

⭐ Skąd zatem mit? Autor stawia hipotezę, która pasuje do wszystkiego, co o tym fachu wiadomo: mógł to być sposób walki z konkurencją. Kto rozpuszczał wieść o cudownym zabiegu, ten albo odstraszał naśladowców kosztami, albo zwyczajnie zmyślał — a dziaknąć kit, czyli okłamać, wprowadzić w błąd, „to również nieodłączny element handlu w tamtych czasach"²³.

⇒ Zapisujemy więc podkuwanie gęsi jako legendę zawodową, a nie technikę. Jest ona przy tym legendą pouczającą: opowiada nie o tym, jak pędzono gęsi, tylko o tym, jak ten fach sam o sobie opowiadał.

3.3c. ⭐⭐⭐ Przydomki czternastu rodów kupieckich

Jest w ślesińskim handlu zjawisko, które wygląda jak przeniesienie obyczaju szlacheckiego do miasteczkowego mieszczaństwa — i jest zarazem gotowym kluczem dla genealoga²³.

„W dziewiętnastowiecznym Ślesinie przedstawiciele najstarszych rodów, zajmujący się handlem, posiadali bardzo wysoką pozycję społeczną. Dla podkreślenia tej pozycji do nazwisk rodowych dodawano przydomki. Przywilej posiadania przydomków, przekazywany w pokoleniach tylko w linii męskiej, był zarezerwowany jedynie dla tych ślesińskich rodów, które w tym czasie zajmowały się wyłącznie handlem."

Trzy rzeczy w tym zdaniu są istotne. Przydomek był dziedziczny, przechodził wyłącznie po mieczu, i nie należał się każdemu — tylko rodom żyjącym z handlu i z niczego więcej. Stąd bierze się miejscowy podział społeczny na „swoich" i „ogony", czyli obcych, nowo osiadłych przybyszów²³.

Czternaście rodów i ich przydomki (wykaz za Budziszewską, przytoczony przez Pachulskiego)²³:

⭐ Dlaczego to jest ważne dla szukających przodków. W miasteczku, w którym żyje kilkanaście rodzin Muzykiewiczów i kilkanaście Lewandowskich, przydomek jest jedynym praktycznym sposobem odróżnienia gałęzi — a skoro przechodził w linii męskiej, wyznacza gałąź dokładnie tak, jak wyznacza ją nazwisko. Jeśli w księgach metrykalnych, w księgach ludności albo w ogłoszeniach prasowych pojawia się przy nazwisku przezwisko, nie jest to kaprys pisarza, tylko element identyfikacji rodowej. Ślesińskie rody kupieckie rozgałęzione są tu widoczne gołym okiem: trzy gałęzie Muzykiewiczów, po dwie Dorywalskich, Ścińskich, Ślesińskich, Multańskich i Lewandowskich.

⇒ Zob. rozdział 8 („Genealogia ziemi ślesińskiej"), gdzie ten wykaz jest punktem wyjścia do rozplątywania rodzin kupieckich.

3.4. Kmina: język zrobiony po to, żeby klient nie zrozumiał ceny

Hermetyczne środowisko wędrownych handlarzy, długo obcujących z rozmaitymi narodami, wytworzyło własny żargon zawodowy — po to, by porozumiewać się między sobą w obecności klienta w sposób dla niego niezrozumiały. Sama nazwa pochodzi z jego wnętrza: kminić znaczy 'mówić', kmina — 'mowa'⁹.

Rdzeniem całej gwary jest słowo ochwest 'święty obraz' — stąd ochweśnik. Głębszym źródłem jest zapewne argot rosyjskich wędrownych przekupniów zwanych ofenami, u których ochwest znaczyło właśnie tyle⁹.

Żargon powstał w pierwszej połowie XIX wieku na bazie rodzimej polszczyzny, wzbogaconej słowami przejętymi z innych żargonów: polskiego złodziejskiego, zawodowego ruskiego i częściowo czeskiego. Przez nie trafiły do niego — często zniekształcone — wyrazy albańskie, bułgarskie, cygańskie, greckie, hebrajskie, litewskie, łacińskie, niemieckie, rosyjskie, ukraińskie, białoruskie, tureckie i jidysz, a nawet pojedyncze włoskie i francuskie¹⁰.

⭐⭐ Ile czego jest w kminie — druga, dokładniejsza kwantyfikacja

Powyższe wyliczenie jest jakościowe: mówi, co w kminie jest, ale nie ile. Taki rachunek przeprowadziła dopiero Joanna Walczyk w pracy magisterskiej opartej na własnych badaniach terenowych w Ślesinie; wyniki przytacza Jeglińska²¹:

⭐ Dwie liczby rzucają się w oczy. Po pierwsze, żargon złodziejski i żargony wschodnie razem dają ponad połowę słownictwa — kmina nie była więc tworem ex nihilo, tylko przede wszystkim kompilacją cudzych języków tajnych. Po drugie, wkład miejscowej gwary jest znikomy (4 %): ludzie, którzy nią mówili, w codziennym życiu mówili gwarą ślesińską, ale do fachu brali słowa z zewnątrz — właśnie dlatego, że miejscowe byłyby zrozumiałe.

Jak to tłumaczy Jeglińska. Niemieckiego i jidysz kupcy mogli się nauczyć na miejscu — Ślesin był miasteczkiem trzech wyznań; łaciny — z kościoła; czeszczyzna weszła przez polski żargon złodziejski, bo kontaktów z Czechami żaden informator nie potwierdza. Reszta, ta największa część wschodnia, odpowiada kierunkowi handlu na Kresy Wschodnie²¹.

⚠️ Zestawmy to z rachunkiem, który mamy dotąd — ogólnym „około 70 % z żargonu złodziejskiego" za Budziszewską. Obie liczby nie są sprzeczne, jeśli przez „żargon złodziejski" rozumieć łącznie socjolekty polskie i wschodnie (u Walczyk 56 %) wraz z tym, co nieustalone. Ale Walczyk rozdziela to, co u Budziszewskiej było zlepione — i dopiero u niej widać, że udział wschodni jest niemal równy polskiemu.

⭐⭐ Najcenniejszy zapis żywej kminy, jaki mamy, pochodzi ze ŚLESINA. Zanotował go Dorywalski — ten sam, który w 1914 r. ogłosił pierwszą monografię miasteczka:

„Skićuyna, manusa i mancy ńe śivro biteras, čy psyiardoli. Psulili manusovi, że vyiardoliu posy kumat du Šuanuf. Psulili mankimu, że vyiardoliu aż na uarnóšnym Dylke. Bitam zakuovali (…)"

Tłumaczenie: „Koleżko, mój ojciec wyjechał i ja nie wiem teraz, czy przyjedzie. Mówili mi, że wyjechał daleko do Rosji. Mówili mi, że wyjechał aż nad Morze Czarne. Tam zarabiali (…)"¹¹

⚠️ Zapis jest fonetyczny i uproszczony — kmina nigdy nie była językiem pisanym, tylko słyszanym, więc ten sam wyraz różni notujący oddawali różnie. Już Stanisław Górka odnotował w 1901 r. ze zdziwieniem pogłoskę, że „istnieje podobno nawet obraźnickie specjalne pismo, ale do niego trudno dotrzeć" — do żadnego takiego pisma nikt nigdy nie dotarł¹².

⭐⭐ Jest jeszcze drugi tekst z tego samego zbioru — i jest to itinerarium ślesińskiego handlarza, podane jego własnymi ustami¹⁸:

„…Suavuta, f kelcu Žytumižu, f kelcu Pouonnem, f kelcu Šyputufka, f kelcu Proskuruf, f kelcu Žvagel, f kelcu f Kovlu, f kelcu v Rožyšču…"

Tłumaczenie: „Poszedłem na handel. Tam handlowałem dużo w Rosji, w mieście Sławuta, w mieście Żytomierz, w mieście Połonnem, w mieście Szepetówka, w mieście Proskurów, w mieście Zwiahel, w mieście Kowlu, w mieście Rożyszczu…"

Osiem miast Wołynia i Podola wymienionych jednym tchem, a pierwszy tekst dokłada do nich Morze Czarne. Zasięg wypraw przestaje być ogólnikiem — to konkretna trasa: Kowel i Rożyszcze na Wołyniu, potem Sławuta, Zwiahel (Nowogród Wołyński), Połonne, Szepetówka, Żytomierz, Proskurów już ku Podolu.

⭐ Jak to było zorganizowane. Nie byli to luźni wędrowcy. „Na umówiony czas obierali sobie punkt zborny np. w Białymstoku, gdzie schodzili się, rozrachowywali z głównym przedsiębiorcą, znowu napełniali swoje skrzynki, znowu rozchodzili się — i tak przez całą zimę. Na wiosnę powracali do domu"¹⁸. Za wędrówką stała więc struktura hurtowa: dostawca towaru, punkt zborny, rozliczenie, nowy załadunek.

⚠️ I rzecz, o której warto powiedzieć, bo należy do prawdy o tym fachu. Przed pierwszą wojną ochweśnicy dołożyli do towaru tak zwaną „medycynę": „leki przemycali przez granicę z Niemiec i sprzedawali zawsze we dwóch, ponieważ jeden udawał lekarza, a drugi aptekarza. Zdarzało się, że zamiast lekarstwa sprzedawali zabarwioną wodę lub inne podrobione preparaty"¹⁸. Zdarzało się też — pisze ta sama autorka — że chodząc do unitów, „udawali księży katolickich i nawet udzielali sakramentów"¹⁸. Handel obwoźny bywał oszustwem i nie ma powodu tego przemilczać.

⭐ Jak to wyglądało od strony rzemiosła. Do tego obrazu Jeglińska dołożyła w 2012 r. materiał z wywiadów ze ślesińskimi informatorami — rzeczy, których u Budziszewskiej nie ma i których nie dałoby się wymyślić²¹:

• handlarze „medycyną" wyjątkowo dbali o schludny wygląd — bez tego nikt nie uwierzyłby w lekarza ani w aptekarza;
• wędrowali co najmniej we dwóch, ze względów bezpieczeństwa, a nie tylko dla podziału ról;
• nie wozili ze sobą całego zestawu leków, lecz zamawiali przesyłki na adres poczty w umówionym miasteczku, które było ich „bazą wypadową" — czyli mieli logistykę, a nie kram na plecach;
• w samej sprzedaży „sporo było sztuki aktorskiej, bowiem ten sam »lek« służył na kaszel i problemy jelitowe; był podawany jako środek antykoncepcyjny lub przeciwnie — umożliwiający poczęcie potomstwa";
• sprzedaż nie była jednorazowa — do określonych wiosek wracano, więc budowano zaufanie odbiorców.

Ten ostatni punkt jest ważny i trochę koryguje obraz naciągacza. Kto wraca w to samo miejsce co roku, nie może sprzedawać wyłącznie zabarwionej wody — zostałby tam przy drugiej wizycie rozpoznany. Handel obwoźny mieścił w sobie i oszustwo, i długoletnią relację handlową; jedno nie wyklucza drugiego.

⚠️ Uwaga o pisowni: najczęściej wymieniany specyfik — krople ziołowe zwane ekspelerem — występuje u Budziszewskiej jako „epingfong", a w innych przekazach w formach zbliżonych. To normalne przy języku wyłącznie mówionym²¹.

⭐ Obrona dobrego imienia. Jeglińska notuje na koniec rzecz, którą warto powtórzyć. Słyszała, jak mowę kupców ze Skulska i Ślesina nazywa się „żargonem złodziejskim" — i ostrzega przed utożsamianiem tych ludzi ze światem przestępczym. Właściwy powód tajności podaje za Joanną Walczyk: „dla tych handlarzy równie ważnym powodem do tego, aby strzec tajności języka była chęć utrzymania wykonywanego zawodu w sekrecie […] każde rzemiosło dąży do zapewnienia tajemnicy swoim arkanom techniki"²¹.

⇒ Kmina nie była językiem przestępców, tylko tajemnicą cechową — taką samą, jaką każdy rzemieślnik osłaniał swój warsztat. Że przy okazji nadawała się do oszukiwania klienta, to inna sprawa; nadaje się do tego każde narzędzie handlu.

⚠️ Wynik negatywny, dla porządku. Oskar Kolberg, który w tomie Kaliskie z 1890 r. wielokrotnie notuje materiał „około Kleczewa, Ślesina", o kminie ani o ochweśnikach nie pisze ani słowa²⁰. Gwarowe zapisy ślesińskie u Kolberga dotyczą zwykłej mowy ludowej (np. „o-o-nacz się" — 'weź inne suknie, bielsze'), nie żargonu handlarzy. Największy polski etnograf XIX wieku przeszedł obok tego zjawiska, nie zauważywszy go.

3.5. Słowniczek kminy (wybór)

⚠️ Skąd te słowa. Poniższy wybór pochodzi ze słowniczka spisanego przez Stanisława Górkę (1901) oraz z monografii językowej Wandy Budziszewskiej Żargon ochweśnicki (Łódź 1957) — jedynego naukowego opracowania tej gwary. Wybór i pogrupowanie tematyczne są nasze; pełne słowniki liczą po kilkaset haseł¹³.

Świat handlarza w kilkunastu słowach. rafka — pudło na obrazy · szafir — papier, szafirek — rubel · przepalić — sprzedać · płatosić, wybulić — płacić · hopki — grosze · rusin — złotówka · kłowić — robić, kłowianka — robota · złok — jarmark · ⭐ bujofka — waga (od „bujania", czyli oszukiwania — trudno o zwięźlejszy komentarz do etyki straganu).

Zagrożenie: lamor — policjant · lamornia — posterunek policji · szuł — strażnik · zrywać — uciekać · zajugać — ukraść. ⇒ Osobne słowo na sam posterunek mówi o tym fachu więcej niż niejeden opis.

Zwierzęta i handel: skieł — pies · cyga — koza · kierkut — świnia · drapicha — kura · głuszka — kaczka · ⭐ jagata / agata — gęś, agaćarka — handel gęśmi · bernardyn — indyk · psułownik — rybak · wielbno — mleko, wielbrzycha — krowa.

Świat i droga: ⭐ Łaniata — Polska · ⭐ Wataśja — Warszawa · kiele — miasto · hora — wieś · gawór — dwór · łoks — las · dylka — woda · kurton — łódka · straga — droga.

Poza pracą: ⭐ tryńać — tańczyć, tryńanka — zabawa. Kmina to słownik pracy: towar, pieniądz, sacrum, policja, droga. Hasła spoza tej sfery są w niej rzadkie — a tu mamy dwa, i to na taniec. Ochweśnicy nie tylko handlowali w drodze; bawili się w niej też, i mieli na to własne słowo.

⭐ Liczebniki mają regułę. Podstawą jest dziakonos 'dziesięć', a dziesiątki tworzy się przez proste przedrostkowanie liczebnikiem jedności: dwinadziakonos = 20, pinteradziakonos = 50, dziewiędradziakonos = 90; jedności dokleja się z tyłu (dwinadziakonos pintera = 25). Setka wyłamuje się z porządku i zdradza pochodzenie: sotni to po prostu rosyjskie сотня¹⁴.

⇒ To nie był zlepek przypadkowych słów na postrach klienta, tylko działający system — ktoś, kto nim mówił, mógł podać każdą cenę tak, żeby kupujący nie zrozumiał ani grosza.

⭐⭐ Słownictwo gęsiarki — hasła, których nie ma w dawnych słownikach

Słowniki Górki (1901) i Budziszewskiej (1957) spisywano od strony obrazów. Tymczasem druga gałąź fachu — gęsiarka — miała własną, bogatą terminologię, której te słowniki prawie nie notują. Poniższe hasła pochodzą z relacji rodzinnej Pawła Pachulskiego i w większości są nowe wobec obu dawnych zbiorów²³.

⚠️ Pisownia. Autor podaje te słowa w uproszczonym zapisie fonetycznym i określa je jako „określenia w żargonie wędrownych kupców z okolic Skulska i Ślesina". Kmina nigdy nie była językiem pisanym, więc form tych nie należy traktować jak ortografii.

Ludzie fachu: szlirowcy — kupcy łączący kapitał · ślirowiec — handlarz gęśmi (forma z opisu miejskiej rzeźby) · siwrani / siwrane — kupcy-zwiadowcy, „umyślni" · kielby — kobiety skubiące gęsi · skicia — chłopiec, młodszy towarzysz · karyga — panna.

Organizacja i droga: party — spółki handlowe · połoki — kryte wozy · trojana — zapas żywności · knajać w strage / knajać w rosę — iść w drogę (rosa jest tu odpowiednikiem podhalańskiego redyku) · mikry dyli — stawy · knowany dyli — strumienie.

Jedzenie i picie w drodze: sumer — chleb · wielbno — mleko · stypury — słonina · pyntowy — suszona kiełbasa · kuntor z kirom — butelka wódki.

Towar i ocena towaru: jagaty / agaty — gęsi · łaniate jagaty — gęsi polskie · mikre — małe · treglowe — kulawe · pirne nie za pose — słabo opierzone · schalałe — chore · bichur — laska poganiacza z hakiem w kształcie litery S.

Transakcja: lugać — brać, kupować · opulić — kupić · chopki — pieniądze · styklać — być, wyglądać · klawe — ładne, dobre · zlipuj — zobacz · bite — te · wsiackie — wszystkie · ⭐ dziaknąć kit — okłamać, wprowadzić w błąd.

Praca i zabawa w domu: jorafki — skubanki · jorać pirne — drzeć pierze · tryniawy — zabawy taneczne · ominiaczyć się — wyjść za mąż · meziacha — handel lekami, „medycyna".

Słowniczek z przewodnika konińskiego (2012)

Osiemnaście haseł ogłoszonych w ramce popularnego przewodnika po Koninie i okolicach — z zapisem, w którym redakcja użyła v zamiast w. Wartość tej listy polega nie na nowości (większość haseł znają dawne słowniki), lecz na tym, że pokazuje, które słowa uchodziły w 2012 r. za wizytówkę kminy²²:

AGATA — gęś · BOKSUFKA — bułka · CYKOVA — zegar · DRAPIHA — kura · DYNKA — chmura · GANC — papieros · GRYPSAĆ — pisać · KIĆ — więzienie · KAPELA — karczma · KOPSANA — bójka, wojna · LAMOR — policjant, urzędnik · LURA — kawa · PENTOVA — kiełbasa · POMPA — deszcz · SKOPOK — zając · SKRABA — żona, kobieta · TORFA — kaszanka · VATAHA — Warszawa.

⭐ Dziewięć z nich jest nowych wobec naszego wyboru: boksufka, dynka, ganc, kić, kopsana, lura, pompa, skopok i torfa. Reszta powtarza hasła znane od Górki i Budziszewskiej, czasem w innym brzmieniu (drapicha / drapiha, cykowa / cykova, Wataśja / Vataha).

3.6. Po wojnie: „pierzaki"

Zmiany polityczne i gospodarcze po II wojnie światowej zakończyły klasyczne ochweśnictwo, ale odziedziczony „zmysł handlowy" nie pozwolił mieszkańcom zapomnieć o profesji ojców i dziadów. W latach sześćdziesiątych XX wieku nowi ochweśnicy ruszyli znów w kraj — tym razem po stary produkt: pierze. Jako agenci gminnych spółdzielni handlowali nim na wielką skalę, przez co sąsiedzi nazywali ich „pierzakami" (a mieszkańców Ślesina do dziś — „gęsiarzami")⁸.

⭐ I to właśnie wśród ślesińskich „pierzaków" najlepiej zachowała się kmina. Choć wiele słów uległo zapomnieniu, część można jeszcze usłyszeć — z rzadka — w sklepie, na ulicy, w restauracji, zwłaszcza z ust starszych (ale i młodszych) mężczyzn. Wielu z nich prowadzi własne zapiski i słowniki, żeby ocalić resztki tego słownictwa¹⁵.

W ten sposób najbardziej „skulska" ze skulskich osobliwości przetrwała — przeniesiona kilka kilometrów dalej, do Ślesina, gdzie żywa duma z odrębnej tradycji strzeże dziś tego, co w samym Skulsku i w Częstochowie już niemal zaginęło¹⁶.

⭐ Skąd się wzięło słowo „pierzak"

Jeglińska uściśla, kto ukuł to przezwisko: „pierzak" jest terminem nowszym, od czasów II wojny, i znanym w Skulsku jako określenie ślesinianina²¹. Nie jest to więc nazwa własna ani określenie ogólnopolskie, tylko przezwisko sąsiedzkie z drugiej strony — nadane przez tych, od których Ślesin ten fach ponoć przejął.

⭐ Należy przy tym do całej serii, którą miasteczka tej okolicy obdzielały się wzajemnie²¹:

⇒ Te trzy słowa to mapa lokalnych specjalności zapisana w docinkach. Każde z nich bierze się z tego, z czego dane miasteczko żyło albo z czego było ubogie; i każde jest dowodem, że sąsiedzi doskonale wiedzieli, kto się czym zajmuje. Jeglińska przywołuje je zresztą jako argument w sporze o nazwę (zob. 3.2b): skoro okolica rozróżniała pierzaka od obraźnika, to i badacz powinien.

⚠️⚠️ Jak kmina umarła: zakaz w szkole

Najczęściej powtarzane wyjaśnienie zaniku kminy jest ogólnikowe — „zmiany polityczne i gospodarcze". Tymczasem przewodnik z 2012 r. zapisał świadectwo starszych mieszkańców, które podaje konkretny mechanizm i konkretną datę²²:

„Jak wspominają starsi mieszkańcy Ślesina, jeszcze w pierwszych latach po II wojnie światowej, kiedy jako dzieci zaczynali naukę w szkole, w sposób naturalny używali wyrażeń ochweśnickich. Sprawiało to ogromny problem nauczycielom. Ostatecznie [doszło do] zakazu używania kminy w szkole, a [uczniowie], którzy wyłamywali się z zakazu, byli w różny sposób karani."

⭐ To jest datowanie zaniku na lata czterdzieste i pięćdziesiąte XX w. — i wskazanie sprawcy. Nie rynek zabił kminę, tylko szkoła. Dzieci ślesińskich kupców przychodziły do pierwszej klasy mówiąc mieszaniną polszczyzny i żargonu ojców; nauczyciele, zapewne nietutejsi, uznali to za wadę mowy do wykorzenienia — i wykorzenili. Pokolenie, które karano za kminę w ławce, nie przekazało jej własnym dzieciom.

⇒ Warto zestawić to z liczbą, jaką za Pachulskim przytaczają ci sami autorzy: na przełomie XIX i XX wieku „tylko w Ślesinie i Skulsku kminą ohfeśnicką biegle posługiwało się około 1000 osób"²². Tysiąc mówiących wtedy — około ośmiu dziś. Dwa pokolenia szkoły wystarczyły.

3.7. Dziś: pomnik, jarmark i konkurs gwary

Pamięć o ochweśnikach jest w Ślesinie świadomie pielęgnowana — i to odróżnia miasteczko od wszystkich sąsiadów.

• ⭐ Stanął tu Pomnik Ochweśnika, upamiętniający dziewiętnastowiecznych handlarzy dewocjonaliami.
• Co roku odbywa się Jarmark Ochweśnicki — z festiwalem dań regionalnych „kuchni ochweśnickiej", prezentacjami historii miasta i konkursem gwary ochweśnickiej dla dzieci i młodzieży szkolnej. Edycja trzynasta przypadła na 28 września 2025 r.
• Jak mówi burmistrz Ślesina: „kultywujemy tradycję związaną z gwarą ochweśnicką; niektórzy mówią tak biegle, że nic byśmy nie zrozumieli"¹⁷.

⚠️ Ale trzeba powiedzieć i to. Czynnych „mówców" jest już tylko garstka — szacuje się, że kminą włada dziś w Ślesinie około ośmiu osób¹⁷. Tym cenniejsza jest każda praca nad jej spisaniem, i tym pilniejsza.

⭐ Kmina na rynku: rzeźba, fontanna, tablica

Stan z 2012 r. opisali autorzy przewodnika konińskiego — i jest to opis miasta, które postanowiło uczynić z żargonu swój znak firmowy²²:

• na rynku stanęła rzeźba mężczyzny z gęsią pod pachą i kijem do poganiania — czyli ochweśnika-ślirowca, handlarza gęśmi; jej autorem jest Wiesław Koronowski;
• tuż obok — fontanna z gęsią;
• na skraju rynku tablica informacyjna z napisami w języku polskim i ochweśnickim.

⭐ Rzeźba jest o tyle znacząca, że upamiętnia nie obraźnika, lecz gęsiarza — a więc dokładnie tę gałąź fachu, o którą toczy się spór terminologiczny z 3.2b. Miasto, stawiając pomnik, samo rozstrzygnęło, kim byli jego ochweśnicy.

„Styklowa nad dylą". W ostatni weekend lipca odbywa się nad jeziorem impreza o tej nazwie: dwa dni regat żeglarskich, zawodów wędkarskich, turniejów i występów²². ⚠️ Autorzy przewodnika nazwy nie tłumaczą — a jest to fraza kminy. Znane hasła pozwalają ją rozłożyć: dyla to w słowniku kminy woda (por. mikry dyli 'stawy', knowany dyli 'strumienie'), a styklać — być, wyglądać, dziać się. Odczytanie „zabawa nad wodą" jest więc naszą propozycją, nie ustaleniem; do rozstrzygnięcia potrzebny byłby zapis od kogoś, kto tę nazwę wymyślił.

Ciągłość gospodarcza. Gęsi już się w Ślesinie nie pędzi, ale fach nie zniknął: w 2012 r. w mieście i okolicy działało kilkanaście firm zajmujących się skupem pierza oraz produkcją kołder i poduszek²². Jak podsumowuje Pachulski: „chociaż nie sprzedaje się już dzisiaj gęsi w Ślesinie, to handel pierzem nadal pozostaje źródłem utrzymania dla wielu ślesińskich przedsiębiorców"²³.

⭐ Kmina w filmie. W ślesińskiej oberży swój pierwszy film dokumentalny — pod tytułem „Brakujące słowo" — nakręcił aktor i poeta Krzysztof Pieczyński²².

⚠️ Rzecz, którą trzeba powiedzieć uczciwie. Cała dzisiejsza frazeologia „ochweśnicka" — „kuchnia ochweśnicka", Festiwal Kuchni Ochweśnickiej, restauracja pod tą nazwą — jest, jak zauważa Jeglińska, „dziełem ostatnich dziesięcioleci". Termin wszedł do obiegu przez strategię rozwoju lokalnej grupy działania na lata 2009–2015 i folder wydany przez miejscowy ośrodek kultury²¹. Nie znaczy to, że potrawy są wymyślone — znaczy, że nazwa jest nowa, a nie odziedziczona, i że dziewiętnastowieczni ochweśnicy nigdy o żadnej „kuchni ochweśnickiej" nie słyszeli.

3.7a. ⭐ Kuchnia: co jadano w mieście gęsi

Skoro o kuchni mowa — warto zapisać, co pod tą nową nazwą figuruje, bo same potrawy i ich nazwy są stare i gwarowe. Przewodnik z 2012 r. wylicza z ślesińskich festiwali kuchni regionalnej²²:

„owijonki" · czarnina (zupa z krwi, najczęściej gęsiej) · „pyrzoki" · „gąby" · „sypunka" — kiszka ziemniaczana · „pyrczok" — placek ziemniaczany · „obsypanka".

Osobno stoi danie roku: gęś ślesińska pieczona na listopadowej imprezie pod hasłem „Na Marcina najlepsza jest gęsina"²². To bezpośrednie przedłużenie cyklu opisanego w 3.3a — sprzedaż gęsi kończyła się 11 listopada, więc to, co zostawało, trafiało na stół.

⭐ Nazwy te nie należą do kminy, tylko do gwary ślesińskiej — i tam trzeba ich szukać. Słownik gwary spisany przez Józefa Chojnackiego notuje m.in. pyrczok 'tarte ziemniaki upieczone na blasze' (z wariantem gniecyniok) oraz pantówki 'ziemniaki'²⁶. ⇒ Zob. rozdział 40 („Gwara ślesińska"), gdzie słownik ten jest omówiony w całości.

Co pozostaje do zrobienia

Przypisy