Ślesin leży na półwyspie, który dzieli jezioro na dwie połowy — i tak samo dzieli się jego okolica. Dzisiejsza gmina Ślesin to trzydzieści kilka wsi, kolonii i folwarków rozrzuconych wokół jeziora Ślesińskiego i Mikorzyńskiego, ale gmina to nie parafia, a parafia to nie powiat — i zanim przejdziemy do poszczególnych miejscowości, trzeba te trzy siatki rozplątać, bo inaczej każde poszukiwanie utknie w niewłaściwej księdze.

Gmina, parafia, powiat — trzy różne mapy

Parafia ślesińska pod wezwaniem św. Mikołaja obejmuje dziś, sądząc po planie wizyty duszpasterskiej, trzydzieści miejscowości poza samym miastem: Biele, Biskupie, Biskupie Sarnowskie, Dąbrowę Małą, Florentynowo, Głębockie I i II, Głębockie-Witalisów, Goraninek, Helenowo, Kolonię Sarnową, Konstantynowo, Konstantynówek, Leśnictwo, Lizawy, Lubomyśle, Mikorzyn I i II, Ostrowy, Pole B, Półwiosek Lubstowski, Różnowę, Różopole, Sarnowę, Stanisławowo, Szyszyn, Szyszyńskie Holendry, Teodorowo, Tokary i Żółwieniec¹.

Czego na tej liście nie ma, a leży w gminie Ślesin — bo ma własne parafie albo należy do sąsiednich: Licheń Stary (parafia Licheń), Wąsosze, Ostrowąż, Piotrkowice, Niedźwiady, Półwiosek Stary i Nowy, Julia, Kępa, Kolebki, Wygoda, Ignacewo, Honoratka, Kijowiec, Bylew, Goranin, Pogoń Gosławicka, Sławęcin, Marianowo². To ostrzeżenie nie jest teoretyczne: w naszych własnych przeglądach ksiąg wsie Julia, Niedźwiady i Kępa okazały się parafią Wąsosze, a Łężyn — parafią Gosławice².

⭐ Zasięg dawniejszy znamy dziś z pierwszej ręki. Liber beneficiorum Jana Łaskiego (ok. 1520 r.) — odczytany w całości, a nie przez cytaty Słownika geograficznego — wylicza parafię ślesińską imiennie⁹⁴:

„Ad quam ecclesiam iure parochiali ultra praedictum oppidum villae infrascriptae, videlicet Lubomyszlye, Mykorzyno, Slavaczyno, Sarnowo, Byskupye, Schyschyno duplex spectant et pertinent."

Czyli miasteczko i sześć wsi: Lubomyśle, Mikorzyn, Sławęcin, Sarnowo, Biskupie oraz Szyszyno podwójne (Szyszyn i Szyszynek). Tyle, i ani jednej więcej. Ani Lichenia, ani Piotrkowic, ani Wąsoszy, ani Ostrowąża w parafii ślesińskiej około 1520 roku nie ma — to osobne parafie, i tak było od początku.

Ciężary były zróżnicowane: z ról folwarcznych szła do Ślesina dziesięcina snopowa, z ról sołtysich meszne po mierze żyta albo owsa z łanu, a z ról kmiecych tylko kolęda po groszu z łanu (ogrodnicy po pół grosza)⁹⁴. Do tego dwa dochody osobliwe: pleban ślesiński brał małdraty z Bochlewa, wsi parafii kazimierskiej (po dziesięć korcy żyta i dziesięć owsa z łanu, miara pszenicy i sześć groszy), a sam płacił osiem groszy rocznie plebanowi w Kazimierzu za dziesięcinę z Lubomyśla — ślad dawniejszej przynależności tej wsi do parafii kazimierskiej⁹⁴.

⚠️ Jedna rzecz przeczy pozorom: dziesięcina z Szyszyna do Ślesina NIE szła. Łaski zapisuje ją w haśle sąsiedniej parafii: „Schyschyna duplex, villae sub ecclesia parochiali in Szlyeszyno, de quarum villarum omnibus agris cmethonalibus decima manipularis provenit et spectat ad ecclesiam in Szyedlymowo" — wsie należą do parafii ślesińskiej, ale dziesięcinę biorą plebani siedlimowscy⁹⁴. Stąd Szyszyn pojawia się w aktach dwóch parafii naraz, co niejednego poszukiwacza już zmyliło.

⭐ Wydawca Liber beneficiorum podaje przy okazji gotową chronologię względną osadnictwa. Objaśniając skład parafii z ok. 1520 r., wylicza osady, które powstały dopiero później: „Makarowo, Dąbrowa Wielka i Mała, Sławęcinek, Sarnowa, Kolonia Sarnowa, Trzaskawa, Konstantynowo, Żółwiniec"⁹⁴. Żadnej z nich nie ma sensu szukać w źródłach XVI-wiecznych.

⭐ Sześćdziesiąt lat później parafia kurczy się do czterech pozycji. Rejestr poborowy z 1579 r. w wydaniu Pawińskiego zna pod nagłówkiem „Par. Sliesin" tylko: Ślesin (własność biskupa poznańskiego, 16 łanów, 6 ogrodników bez roli, 4 komorników bez bydła, 4 rzemieślników, 2 rybaków), Sławęcino (część Stanisława Jarochowskiego: 4½ łanu i jeden łan pusty; część Zofii Lubomyskiej: 2 łany), Mikorzyno (Jarochowski 4½ łanu, Lubomyska 2 łany) i Lubomisl (Jan Lubomyślski: pół łanu i jeden łan pusty)⁹⁵. Sarnowa, Biskupia i Szyszyna w tym wykazie nie ma — skarb liczył je pod innymi parafiami. Do parafii Ostrowąż należały w XVI w.: Wiśniewo, Góry, Ościsłowo i Ościsłówek, Kijowice [Kijowiec], Szyszynek, Święta i Wielkiepole⁴. Osobno stała parafia Wąsosze pod wezwaniem Wszystkich Świętych, notowana w aktach konsystorza gnieźnieńskiego „już na początku XV w. jako stara"⁵.

Najważniejsza pułapka administracyjna: dzisiejsza gmina Ślesin powstała w 1954 r. ze zrośnięcia dwóch gmin leżących w DWÓCH RÓŻNYCH POWIATACH — gminy Sławoszewek (powiat koniński) i gminy Piotrkowice (powiat kolski). Granica biegła jeziorem Ślesińskim. Do powiatu konińskiego należały: Ślesin, Mikorzyn, Szyszyn, Szyszynek, Sławęcin i Sławęcinek, Lubomyśle, Biskupie, Sarnowa, Różnowa, Rębowo, Żółwieniec, Szyszyńskie Holendry, Trzy Budy, Lizawy, Marianowo, Ostrowąż, Stogi. Do powiatu kolskiego — Wąsosze, Piotrkowice, wszystkie trzy Półwioski, Kolebki, Niedźwiady, Wygoda, Julia, Kępa, Głębockie, Leśnictwo, Ługi, Frąsin, Witalisów, Różopole, Ostrowy, Wierzelin, Ignacewo, Pogorzele, Pogoń Lubstowska, Smolniki, Tokary¹. Praktyczny skutek: dziewiętnastowiecznych opisów połowy dzisiejszej gminy trzeba szukać pod powiatem kolskim, nie konińskim.

A w XVI wieku granica szła jeszcze inaczej. Szyszyn i Ostrowąż leżały w powiecie GNIEŹNIEŃSKIM, podczas gdy Ślesin, Mikorzyn, Lubomyśle, Sławęcin, Wąsosze, Piotrkowice, Półwiosek i Licheń — w konińskim (oba w województwie kaliskim). Dlatego rejestry poborowe tych wsi leżą w dwóch różnych rejestrach poborowych i dwóch różnych działach opracowań⁶. Kto szuka Szyszyna w rejestrze konińskim, nie znajdzie go nigdy.

⭐⭐ Obwód Ślesin w 1928 roku — spis miejscowości z planu przeglądu koni

Wszystkie dotychczasowe siatki — parafialna, gminna, powiatowa — są kościelne albo administracyjne. Jest jeszcze czwarta, weterynaryjna, i akurat ona zostawiła najpełniejszy spis topograficzny okolicy, jaki mamy z dwudziestolecia.

Wiosną 1928 r. starosta koniński Władysław Cichocki ogłosił „Plan przeglądu koni na powiat Koniński w 1928 roku". Dla obwodu ŚLESIN przegląd wyznaczono na placu miejskim, na godzinę 8 rano, w dniach 11–21 czerwca, a do każdego dnia przypisano miejscowości, które mają tego dnia konie przyprowadzić⁹⁹. Powstała w ten sposób imienna lista blisko siedemdziesięciu wsi, folwarków, kolonii i osad ciążących do Ślesina — z rozróżnieniem „wieś / folwark / kolonia / parcele", którego nie daje żaden wykaz parafialny.

• 11 VI — miasto Ślesin, Biskupice wieś, Biskupie, Sarnowa.
• 12 VI — folw. Biskupie, Bolesławowo, Cegielnia, folw. Cegielnia, wieś Florentynowo, Goraninek.
• 13 VI — Dąbrowa, Genowefa, Giętkowo, Goranin folw., Goranin wieś, Helenowo parcele, Helenowo wieś.
• 14 VI — Izabelin kol., Izabelin wieś, Konstantynowo, Lizawy, Lubomyśle, Majdany, Makarowo Gorańskie, Makarowo Sławęckie, Marjanowo, Mikołajewo, Mikorzyn wieś, Obrona.
• 15 VI — Mikorzyn folw., Ostrowąż, Ostrowąż A., Rębowo, Roztoka.
• 16 VI — Rożnowa, Sarnowa kol., Sarnowa wieś, Sławęcin, Sławęcin A., Sławęcin B., Sławęcin W., Sławęcin folw., Sławęcinek wieś, Sławoszewek folw., Sławoszewek kol., Sławoszewek wieś.
• 18 VI — Sławoszewo, Stogi, Szyszyn, Szyszyńskie Hol., Trzybudy.
• 19 VI — Szyszynek wieś, Teodorowo, Władysławowo, Żółwieniec, Szyszynek folw.
• 20 VI — folw. Frąsin, Głębockie, Głębockie polesie, Holendry Wąsowskie, Ignacewo, Julja, Kolebki folw., Kępa, Krzyszka leśnictwo.
• 21 VI — Półwiosek Lubstowski, Pogorzela, folw. Różopole, Smolniki Polskie, folw. Tokary, Wąsosze, Wygoda, Wierzelin, Witalisów.

⭐ Co ta lista daje, czego nie dają inne. Po pierwsze, rozbija wielkie nazwy na człony: Sławęcin występuje tu w pięciu postaciach (wieś, A, B, W, folwark), Sarnowa w trzech, Helenowo w dwóch, Izabelin w dwóch, Goranin w dwóch, Mikorzyn i Szyszynek w dwóch — a to są właśnie te rozróżnienia, które w księgach metrykalnych decydują, czy dwa zapisy dotyczą tego samego miejsca. Po drugie, potwierdza istnienie osad, których słowniki nie znają: Bolesławowo, Giętkowo, Majdany, Mikołajewo, Obrona, Makarowo Gorańskie i Makarowo Sławęckie (dwa różne Makarowa!), Głębockie Polesie, Krzyszka Leśnictwo, Teodorowo, Władysławowo. Po trzecie, pokazuje, dokąd sięgał gospodarczy zasięg Ślesina: obwód obejmował miejscowości obu dawnych gmin naraz, sławoszewskiej i piotrkowickiej, czyli także te, które leżały jeszcze w powiecie kolskim.

⚠️ Czego z niej wyczytywać nie wolno. To jest obwód weterynaryjny, nie parafia i nie gmina. Ostrowąż, Wąsosze, Ignacewo czy Półwiosek Lubstowski mają własne parafie — ich obecność na tej liście mówi tylko o tym, gdzie właściciel konia miał się stawić. ⚠️ Zapisy „Holendry Wąsowskie" (zamiast Wąsoskie), „Krzyszka" (zamiast Krzyżka) i „Trzybudy" (zamiast Trzy Budy) to najpewniej usterki druku albo warstwy tekstowej.

⭐⭐ Skład parafii rok po roku — z urzędowych roczników diecezji

Wszystkie powyższe zasięgi są albo dzisiejsze, albo szesnastowieczne. Między nimi zieje wiek XIX — a właśnie z niego pochodzą księgi, w których genealog najczęściej szuka. Lukę tę wypełnia elenchus, czyli urzędowy rocznik diecezji kujawsko-kaliskiej, który od 1892 roku drukuje przy każdej parafii pełną listę należących do niej miejscowości (loca pertinentia)⁹⁴. Przejrzeliśmy czternaście roczników z lat 1869–1912. Oto, co z nich wychodzi.

Parafia ŚLESIN (Sleszyn), rocznik 1892 — czternaście miejscowości:

„lp. pp. Sleszyn, Biskupie, Mikorzyn, Sławęcin, Sławęcinek, Dąbrowa, Lubomyśle, Makarowo, Sarnowo, Rożnowa, Żołwiniec, Konstantynowo, Głębockie, Półwiesek Lubstowski."⁹⁴

Rocznik 1893 — dziewiętnaście; przybywa pięć nazw:

„…Półwiesek Lubstowski, Holendry Szyszyńskie Stare i Nowe, Szyszyn, Ostrowy, Krzyżka."⁹⁴

Rocznik 1896 powtarza listę z 1893 bez zmian.

⭐⭐ To jest datowana co do roku zmiana granic parafii. Między rocznikiem 1892 a 1893 do Ślesina dopisano Szyszyn, oba Szyszyńskie Holendry, Ostrowy i Krzyżkę. Praktyczny skutek dla szukających przodków jest twardy: aktów z Szyszyna i z Szyszyńskich Holendrów sprzed 1893 roku w księgach ślesińskich raczej nie będzie. Trzeba ich szukać w Ostrowążu, bo Szyszyn był historycznie dzielony między obie parafie — co odnotowuje już atlas historyczny drugiej połowy XVI wieku („Szyszyn podzielony między parafie Ostrowąż w dekanacie św. Michała i Ślesin w dekanacie sompoleńskim").

⭐ Niezależnie potwierdza to drugie źródło z innej półki. Przewodnik po Guberni Kaliskiej z 1912 r. wylicza dla parafii Ślesin osiemnaście miejscowości: „Biskupie, Dąbrowa, Głębockie, Holendry Szyszyńskie, Konstantynowo, Krzyżka, Lubomyśle, Mikorzyn, Makarowo, Ostrowy, Półwiosek Lubstowski, Rożnowa, Sławęcin, Sarnowo, Sławęcinek, Ślesin, Szyszyn, Żołwiniec"⁹⁵ — czyli ten sam skład co elenchus 1893, tylko bez rozbicia Holendrów na Stare i Nowe.

Parafia WĄSOSZE, rocznik 1892 — dwanaście:

„lp. pp. Wąsosze, Półwiosek stary, Półwiosek nowy, Olendry, Piotrkowice, Kolebki, Niedźwiady Wielkie, Niedźwiady Małe, Julia, Wygoda, praed. Kępa, praed. Różopole."⁹⁴

Rocznik 1893 — trzynaście; znika Kępa, przybywają dwie osady:

„…Julja, Wygoda, praed. Różopole, Frąsin, Budy Wąsoskie."⁹⁴

(Skrót praed. to praedium, czyli folwark — a nie wieś.)

⭐ To rozstrzyga trzy hasła, które niżej w tym rozdziale opatrzyliśmy znakiem zapytania. Frąsin i Budy Wąsoskie wchodzą do parafii Wąsosze między 1892 a 1893 rokiem; Kępa figuruje w 1892 r. jako folwark tejże parafii. Potwierdza się też — tym razem urzędowo — że Julia, Niedźwiady i Kępa należały do Wąsosz, a nie do Ślesina, co wyszło nam wcześniej z przeglądu samych ksiąg.

Parafia OSTROWĄŻ, roczniki 1892 i 1893 — trzynaście, bez zmian:

„lp. pp. Ostrowąż, Maryanowo, Szyszynek, Kijowiec, Nowiny Kijowskie, Kobylanki, Nowa Wieś, Ościsłowo, Góry, Biela, Wiśniewa, Holendry Wiśniewskie, Wielkopole."⁹⁴

⭐ „Nowa Wieś", której niżej poświęcamy osobne hasło ze znakiem zapytania, leży zatem w parafii Ostrowąż — obok Ościsłowa i Kobylanek. I jeszcze jedno rozróżnienie, które przy kwerendach ratuje godziny: Szyszynek należał do Ostrowąża, a Szyszyn od 1893 r. do Ślesina. To dwie różne wsie w dwóch różnych parafiach.

Liczba dusz trzech parafii, 1869–1912⁹⁴

⚠️ Skok Ślesina z 2500 na 3200 między rokiem 1886 a 1892 jest zbyt duży na sam przyrost naturalny i zapewne wiąże się z przesunięciem wsi między parafiami; skok z 3048 na 3540 po 1903 r. pozostaje niewyjaśniony.

⭐⭐ Dziewięć dat założenia — wsie olęderskie gminy Ślesin

Jest jeszcze piąta siatka, i to ona tłumaczy, skąd wzięła się połowa nazw z poprzedniego spisu. Kolonie olęderskie i pruskie zakładane w drugiej połowie XVIII wieku mają bowiem coś, czego nie ma żadna wieś staropolska tej okolicy: datę urodzenia.

Zestawił je ks. Andrzej Mendrok, emerytowany proboszcz parafii ewangelicko-augsburskiej w Koninie, opierając się na pracy Bogdana Szczepańskiego o osadnictwie olęderskim w dobrach szlacheckich powiatu konińskiego¹⁰⁰:

• 1764 — Szyszyńskie Holendry (w latach 1795–1811 filiał parafii w Witkowie)
• 1772 — Półwiosek
• 1777 — Wierzelin
• 1779 — Maślaki
• 1780 — Brzozogaj
• 1783 — Ślesin (18 osadników) oraz Sławęcin (6 osadników)
• 1785 — Smolniki (8 osadników)
• 1788 — Lubomyśle

⭐ Jak wyglądał kontrakt. Umowy zawierano na około czterdzieści lat, a osadnik brał działkę wielkości pół huby do huby, czyli piętnaście do trzydziestu mórg — grunt „do komunku" (w innym zapisie „romorunku"), to znaczy do wykarczowania. Do tego dochodziły dwa przywileje, które z kolonii robiły wspólnotę, a nie zbiór gospodarstw: zgoda na własny cmentarz, a przy większych skupiskach — na osadę kantoracką, czyli szkołę z domem modlitwy i kantorem, który chrzcił i chował zmarłych¹⁰⁰.

⭐ Dlaczego akurat wtedy. Po drugim rozbiorze, gdy Ślesin i okolice weszły do Prus Południowych, rząd pruski wspierał akcję osiedleńczą, zwalniając kolonie od obowiązków wojskowych i podatków na sześć lat. Prawdziwy szczyt przyszedł jednak później — po 1817 roku, kiedy „Publicandum" Rządu Królestwa Kongresowego zachęcało niemieckich rzemieślników i rolników do osiedlania się¹⁰⁰.

⇒ Dzieje tej społeczności — kantoraty, cmentarze, szkoły, krótkotrwałą parafię ewangelicką w samym Ślesinie, exodus po powstaniu styczniowym i wyjazdy po 1945 r. — opowiadamy osobno, w rozdziale 38 („Ewangelicy i olędrzy"). Tutaj zostawiamy same daty, bo należą do metryki wsi.

⭐ Gdzie w 2012 roku mówiono jeszcze gwarą. Badania terenowe do opracowania gwary ślesińskiej prowadzono w samym Ślesinie oraz we wsiach: Półwiosek Stary, Wąsosze, Holendry Wąsoskie, Julia, Kępa, Mikorzyn, Piotrkowice, Sarnowa, Biskupie, Szyszyn, Szyszynek, Marianowo, Szyszyńskie Holendry i Kijowiec¹⁰³. To lista uboczna wobec celu badacza, ale dla nas cenna: potwierdza, że wszystkie te osady były wtedy zamieszkane i miały żywą mowę miejscową (zob. rozdział 40).

Poniżej przechodzimy przez miejscowości alfabetycznie. Przy każdej podajemy to, co daje Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (cytowany dosłownie, z warstwy skanu — stąd zachowane w cytatach potknięcia dziewiętnastowiecznego druku i odczytu, np. „rak." zamiast „mk.", „dra." zamiast „dm."), rejestry poborowe drugiej połowy XVI w., regesty ksiąg grodzkich i ziemskich z Tek Dworzaczka oraz właścicieli z XIX w. Gdzie wieś wiąże się z rodem albo z dworem, jej pełniejszą historię znajdzie Czytelnik w rozdziale 6; tutaj podajemy skrót i odesłanie.

Jak czytać cytaty ze Słownika geograficznego. Słownik (1880–1902) oszczędzał miejsce: nazwę hasła skraca w treści do pierwszej litery („pod Ś.” = pod Ślesinem, „Dobra Sz.” = dobra Szyszyn), a miary i liczby podaje skrótami: dm. = domów, mk. = mieszkańców, mr. lub m. = mórg (1 morga nowopolska ≈ 0,56 ha), w. = wiorst (1 wiorsta ≈ 1,07 km), odl. = odległość, rozl. = rozległość, gr. = gruntu, wś = wieś, fol./folw. = folwark, os. = osada, kol. = kolonia, gm. = gmina, par. = parafia, pow. = powiat. Liczby „w 1827 r.” pochodzą z Tabelli miast, wsi i osad Królestwa Polskiego (1827), a „obecnie” znaczy: w chwili druku tomu, czyli w latach osiemdziesiątych XIX wieku.

Biskupie (i Biskupie Sarnowskie, Sarnowa, Kolonia Sarnowa)

⚠️⭐ Sama nazwa jest dokumentem — ale nie tym, o którym się myśli. Odruchowo czyta się „Biskupie" jako ślad własności biskupów poznańskich, tych samych, do których od XIII w. należał Ślesin (zob. rozdz. 6.1). Łaski mówi co innego: wieś ta „niegdyś należała do biskupstwa, razem z miasteczkiem Kazimierzem, do kościoła czyli biskupa LUBUSKIEGO" (ad ecclesiam seu episcopum Lyubucensem)⁹⁴. Biskupi lubuscy — z Lubusza nad Odrą — trzymali w średniowieczu dobra po tej stronie Warty, i to od nich, a nie od Poznania, wzięły nazwy zarówno Biskupie, jak i sąsiedni Kazimierz Biskupi.

⭐ Łaski notuje też, jak i kiedy powstał tu folwark. Wieś nie miała ani dworu, ani ról folwarcznych — same kmiece i sołtysie — dopóki „na części tych ról, mianowicie sołtysich i kmiecych opuszczonych, założył folwark wielmożny pan Mikołaj z Lubrańca [Lubrański], wojewoda poznański, który dobra te od wspomnianego kościoła i biskupa kupił i osadził, a role sołtysie i opuszczone kmiece obrócił na folwark"⁹⁴. Mikołaj Lubrański był bratem biskupa poznańskiego Jana Lubrańskiego (zm. 1520). To rzadka rzecz: datowalny, imienny akt zamiany pustek i sołectwa w folwark, uchwycony w chwili, gdy się dokonał.

„Biskupie, wś, pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ślesin. W 1827 r. było tu 15 dm. i 179 mk., obecnie 189 mk. i obszaru 1095 mórg."⁷

Sąsiednia Sarnowa to dwa folwarki: „wś i fol., pow. koniński, gm. Slawoszewek, par. Ślesin; odl. od Konina 18 w. Wś ma 23 dm., 159 mk., fol. 3 dm., 34 mk. Dobra S. część I i II, w r. 1872 połączone z dobrami Biskupie, składały się w 1882 r. z fol. S. i Biskupie, rozl. mr. 1285 […]. Wś S. os. 28, mr. 192; wś Biskupie os. 29, mr. 90; wś Rożnowo os. 11, mr. 56."⁸

W rejestrach poborowych XVI w. wieś występuje pod postacią „Biskupice" przy jeziorze Ślesińskim (w 1564 r. w parafii Ślesin, od 1576 r. w parafii Kleczew) — ❓ przy czym w powiecie konińskim jest jeszcze jedna miejscowość tej nazwy (parafia Krzymowo/Kościelec), która nie jest nasza⁶. W regestach grodzkich przez Biskupie przewijają się: Jarochowski (1680), Kadzidłowski i Ziemecki (1702), Bogusławski (1734), Rogaliński (1736), Rudniccy (1754–1755), Korytowski (1755), Minostowski (1767)⁹.

⭐ Najstarszy imiennie znany dziedzic Sarnowa to Jakusz z Sarnowa, który 1 czerwca 1414 r. wraz z Bogufałem z Szyszyna pożyczył w Ślesinie pięć grzywien od proboszcza Przecława; pieczęć z wanną w tarczy wskazuje herb Godziemba⁹⁸.

Z Sarnową wiąże się też jeden z najstarszych znanych nam z nazwiska plebanów ślesińskich — a właściwie dwóch. Łaski notuje około 1520 r. urzędującego plebana ślesińskiego jako Stanisława z Sarnowa (Stanislaus de Szarnowo)⁹⁴; dwadzieścia lat później regesty grodzkie dają ks. Stanisława Sarnowskiego, „pleban w Sleszynie", który w latach 1540 i 1543 sprzedaje bratankowi Jakubowi swoje części ojczyste we wsiach Sarnowo i Unakowo w powiecie gnieźnieńskim¹⁰. Samych Sarnowskich dają regesty aż dwadzieścia dziewięć razy, w latach 1487–1792⁹.

❗ Do Biskupia prowadzi też najbardziej dramatyczny zapis, jaki mamy o tej okolicy — sprawa Żegockich i Brezów z 1636 r. (zob. rozdz. 6.12); dziedziczką Biskupia była w niej Barbara z Schöneichów.

W aktach 1875–1905. Biskupie jest w księgach metrykalnych wsią folwarczną z widocznym zarządem: akt z 1891 r. nazywa Wojciecha Fettera „zarządcą majątku Biskupie", a w 1893 r. rządcą jest już Kujawski — jego dwie córki umierają tego samego dnia, 4/16 VIII 1893 r., jedna o trzeciej rano, druga o dziesiątej wieczór, a trzecia rodzi się w tym samym roku. Obaj rządcy podpisują akty własnoręcznie, gdy świadkowie są niepiśmienni⁷⁷. Tu też mieszka akuszerka obsługująca całą parafię — Julianna (Marianna) Jasińska z Biskupia, pięćdziesięcio-, potem sześćdziesięcioletnia, przez którą idą wszystkie zgłoszenia dzieci nieślubnych; w tych aktach to ona, a nie rodzina, staje przed proboszczem⁷⁷. Rody biskupskie wracające w aktach: Prus, Błaszczak, Kaliszewski, Mikuła, Michalak, Sadziński, Chmielewski, Polanowski, Jasiński, Zalewski, Król, Pawlak, Czapnik, Antoniak, Nowak, Dorywalski, a wśród nazwisk osadniczych Kruse⁷⁷.

Sarnowa i Kolonia Sarnowa okazują się w aktach dwiema osobnymi osadami — kolonią gospodarską i folwarkiem ze służbą — choć pisarz używa obu nazw zamiennie. Są bardzo liczne: w samym 1889 r. dają siedem aktów urodzenia, cztery śluby i dwa zgony, w 1893 r. dziesięć urodzeń i szereg zgonów, w 1905 r. siedem aktów. Stałe rodziny: Kanczurzewski (Kęczurzewski), Wojtasiak, Szymański, Ignaczak, Ostrowski, Tembłowski, Operacz, Fabiański, Lewandowski, Grzelak, Ciborski, Czerniak, Piekarski, Noskowski⁷⁷. W 1889 r. przy Kolonii Sarnowa pada wprost status „kolonista" — jedyny taki zapis w opracowanych rocznikach⁷⁷. ⚠️ Odczyt maszynowy myli Sarnową z Rożnową (te same rodziny czytane raz tak, raz tak); rozstrzygnięcie — zob. niżej, przy Różnowie.

Brzózki ⭐ — wieś, której nie ma w żadnym słowniku

Jedno z najciekawszych ustaleń, jakie dały nam księgi metrykalne: wieś, o której nie wie ani Słownik geograficzny, ani Teki Dworzaczka, ani dzisiejsza mapa — a która w latach siedemdziesiątych XIX w. była normalną, zaludnioną osadą parafii Ślesin.

W aktach zapisywana cyrylicą, z rozsypanym odczytem („Бржоски", „Брзозки", „Брожки", „Божозки"); najczytelniejszy zapis stoi w marginesie aktu urodzenia 56 z 1876 r.⁷⁸ Występuje też jako „kolonia Brzózki".

Skala jest poważna. Rocznik 1875 daje pięć aktów urodzenia (49, 106, 114, 115, 116) i dwa zgony (39, 46). Rocznik 1876 — siedem aktów. Rocznik 1877 — dziesięć aktów we wszystkich trzech seriach (urodzenia 21, 32, 42, 48, 75, 77, 99; ślub 8; zgony 33, 45, 47)⁷⁸. Wieś ma własnych gospodarzy, nie przyjezdnych: Sławińscy, Grabowscy, Janczakowie, Nowińscy i Lewandowscy — Teodor (50–60 lat) i Józef (57 lat), jedno z trzech osobnych gniazd tego nazwiska w parafii⁷⁸.

⚠️ A potem Brzózki znikają. W czterech późniejszych opracowanych rocznikach — 1889, 1891, 1893, 1904 i 1905 — nazwa nie pada ani razu, w żadnej postaci⁷⁸. Możliwości są trzy i żadnej nie rozstrzygamy: osada została wchłonięta przez sąsiednią wieś i zaczęto ją zapisywać pod inną nazwą; przeszła do sąsiedniej parafii przy jakiejś korekcie granic; albo po prostu opustoszała.

Bylew (Bylewo) i Bylew-Parcele

Wieś sołecka gminy Ślesin, ale parafialnie Licheń, a w XIX w. gmina Gosławice — czyli poza dwiema gminami, z których gminę Ślesin złożono.

„Bylewo, wś i folw., pow. koniński, gm. Gosławice, par. Licheń. W 1827 r. było tu 40 dm. i 140 mk. Obecnie ma rozl. mórg. 174, lud. 215. Obfite pokłady torfu, okolica lesista. Od Konina odl. 20 w."¹¹

Rejestry poborowe 1564–1583 Bylewa nie znają — czyli wieś albo nie była wtedy osobną jednostką podatkową, albo nie istniała⁶. Z regestów grodzkich: Moszyński (1511–1514), Lubomyski (1522), Kościelski (1766), Modzelewski (1788), Bułakowski (1790)⁹.

Dąbrowa, Dąbrowa Mała i Dąbrowa Duża (Wielka)

Słownik geograficzny osobnego hasła nie ma²¹ — Dąbrowa siedzi w środku hasła Mikorzyn, jako trzecia wieś folwarku: „Folw. M. z ws.: M., Lubomyśle i Dąbrowa, rozl. mr. 616 […]; wś Dąbrowa os. 17, z gr. mr. 470"³². Siedemnaście osad i 470 mórg to na tę okolicę dużo; Dąbrowa była największą z trzech wsi klucza mikorzyńskiego. Na dzisiejszej liście parafii figuruje już tylko Dąbrowa Mała¹.

W aktach metrykalnych nazwa występuje w trzech postaciach — „Dąbrowa", „Dąbrowa Mała", „Dąbrowa Duża (Wielka)" — i to jest zagadka tej sekcji: prawdopodobnie były to dwie wsie, a pisarz trzeciej formy używał skrótowo⁷⁹. Za dwiema osadami przemawia rocznik 1875, w którym „Mała Dąbrowa" i „Dąbrowa" stoją w jednym akcie obok siebie, i rocznik 1889, gdzie w Dąbrowie Wielkiej kuje Kazimierz Banaszak, a w Dąbrowie Małej mieszkają zupełnie inne rodziny⁷⁹.

Co dają akta o ludziach: Kowalscy (Józef Kowalski świadkuje w Dąbrowie przez blisko dwadzieścia lat — w 1889 i jeszcze w 1893 r.), Łobaccy, Kubaccy, Broniszewscy, Płachcińscy, Józefaccy, Feknerowie, Dorywalscy. ⭐ Uderza tu warstwa nazwisk niemieckich: SZULC (Schulz), WENCEL (Wenzel), PEKNER, FEKNER/FENNER — w Dąbrowie Małej gęściej niż gdziekolwiek indziej poza koloniami olęderskimi⁷⁹.

⚠️ Pułapka odczytu. W akcie urodzenia 93 z 1893 r. nagłówek podaje wieś „Józefowo", a treść tego samego aktu — „Dąbrowa"⁷⁹. Do rozstrzygnięcia okiem na skanie; możliwe, że Józefowo to przysiółek albo część Dąbrowy. Nie rozstrzygamy.

Frąsin, Ługi, Witalisów, Leśnictwo — osady nad błotem

Cztery drobne osady powiatu kolskiego, gminy Piotrkowice, wydzielone z dóbr leśnych i błotnych na wschód od jeziora.

„Frąsin, folw., pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Wąsosze."¹² „Ługi 1.) folw., pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Wąsosze, odl. od Koła w. 26, dm. 2, mk. 12. Por. Leśnictwo."¹³ „Witalisów, folw., pow. kolski, gm. Piotrkowice, odl. 28 w. od Koła, ma 86 mr. (83 roli)."¹⁴ „[Leśnictwo], nad błotem Ługi, wś i os., pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Lubstów, odl. od Koła w. 29; wś dm. 8, mk. 166; os. dm. 4, mk. 38. W 1827 r. 5 dm., 7 mk. Dobra L. i Tokary mają 2320 m. rozl. (1900 lasu)."¹⁵

Leśnictwo należało do dóbr Lubstów i zostało z nich wydzielone jako kolonia (14 osad, 82 morgi)¹⁶. Nazwy są przezroczyste: „ług" to mokradło, „leśnictwo" — urząd i osada leśna. Frąsin i Witalisów to już warstwa późniejsza, pamiątkowa. Żadna z tych osad nie ma materiału staropolskiego — są zbyt młode.

Głębockie (Głębocko)

„Głębocko, Głębockie, kol. i folw., pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Wąsosze. Folw. należy do Wł. Mierzyńskiego, którego dobra G., Krzyszka, Piotrkowice, Wąsosze mają 2477 mr. rozl."¹⁷

To zdanie jest dla nas ważniejsze, niż wygląda: pokazuje, że pod koniec XIX w. Głębockie, Piotrkowice i Wąsosze szły w jednym ręku — Mierzyńskich (zob. rozdz. 6.11).

⭐⭐ Ale najważniejsze, co o tej wsi wiemy, wydarzyło się w czasie okupacji. Głębockie przez całą wojnę utrzymywało ukrywaną rodzinę żydowską — Ajzenów, występujących pod polskim nazwiskiem Wróblewskich — i to nie w kryjówce, lecz jawnie, w lepiance na skraju wsi. Utrzymywano ich z kontyngentów: odbiorca przymusowych dostaw drobiu i jaj, Polak Teofil Pachulski, „naciągał raporty", a nadwyżki oddawał rodzinie; skup świń i zboża odbywał się na podwórku u Zygmunta Wiklińskiego, w którego stodole pod koniec wojny ukrywano też radzieckich skoczków¹⁰¹. Cenę tej solidarności zapłacił Jan Pawlaczyk ze Ślesina, zatrzymany przed Bożym Narodzeniem 1943 r. i zamęczony na posterunku żandarmerii 24 grudnia 1943 r. — nie wydał nikogo, bo wiedział, że za ukrywanie Żydów wieś zostałaby rozstrzelana¹⁰¹. Ta historia należy do rozdziału 14, i tam ją opowiadamy w całości; tutaj notujemy ją, bo jest najmocniejszą rzeczą, jaka wiąże się z nazwą tej wsi.

⭐ Drugi ślad wojenny jest betonowy: koło Głębockiego zachowały się do dziś bunkry międzywojennej linii obronnej budowanej w lasach wokół Ślesina i jezior¹⁰².

⚠️ Ostrzeżenie warsztatowe. Regesty grodzkie pod hasłem „Głębocki" dotyczą w większości rodu Głębockich z Głębokiego na Kujawach (Lubstów, Police), a nie naszej wsi — trzeba je czytać jako materiał do rodu, nie do miejscowości. Nazwiska związane z samą wsią: Kozimiński, Sobiesirski, Głębocki (1547), Zakrzewski (1580), Jarkuszewski (1604), Lubstowski (1605), Rynarzewski (1609), Słupski (1614), Kałowski (1742), Kamiński (1774), Biskupski (1777)⁹.

Goranin i Goraninek

Wieś sołecka gminy Ślesin, ale parafia Kleczew — do dzisiejszej parafii ślesińskiej należy tylko Goraninek¹.

„Goranin, wieś, i Goraninek, folw., pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Kleczew. W 1827 r. było tu 11 dm. i 120 mk. Obecnie liczy 246 mk., w połowie niemców, 621 mr. gr., w połowie pszennego. Są tu pokłady torfu, dobywanego na miejscową potrzebę. Goraninek folw. liczył 90 m. obszaru, 15 mk., zamieniony obecnie na kolonie niemieckie."¹⁸

To jeden z najwyraźniejszych śladów osadnictwa niemieckiego w okolicy — nie olęderskiego nad wodą, lecz dziewiętnastowiecznej parcelacji folwarku na kolonie. ⚠️ Jest też Goranin gnieźnieński nad Wrześnią — nie nasz.

⭐ Z Goranina zniknął zabytek techniki — i wiadomo dokąd. Jeden z dwóch wiatraków-koźlaków stojących dziś w skansenie w Gosławicach zestawiono z elementów dwóch zniszczonych wiatraków: z Kotwasic w gminie Malanów i z Goranina w gminie Ślesin¹⁰². To jedyna znana nam wzmianka o goranińskim wiatraku — i zarazem informacja, że część jego konstrukcji fizycznie istnieje, tyle że dwadzieścia kilometrów dalej i pod cudzą nazwą.

⭐ Z Goraninem wiąże się też jedno z najlepiej zapamiętanych pożegnań tej okolicy. Mieszkał tu Jakub Wolman, starszy i szanowany we wsi Żyd, który przed opuszczeniem stron rodzinnych „wyjął chusteczkę z kieszeni, wziął trochę ziemi na chusteczkę, pocałował ją i włożył do kieszeni"; zginął prawdopodobnie w getcie warszawskim¹⁰¹.

Goranin chodził majątkowo razem ze Sławęcinem i Lubomyślem: w 1672 r. Myślińscy sprzedają części Goranina, Sławęcina i Lubomyśla Stanisławowi Andrzejowi Trzebickiemu, chorążemu sieradzkiemu, za 7000 złp — a kontrakt datowano w Mikorzynie¹⁹. W XVIII w. siedzą tu Szczycińscy, potem Paruszewscy, dalej Bratkowski (1742), Wyganowski i Kościelecki (1745), Luboradzki (1784), Sarnowski (1792)⁹. W 1869 r. od dóbr Goranin oddzielono folwark Sławęcinek²⁰.

Honoratka

Sołectwo dzisiejszej gminy, którego Słownik geograficzny nie zna wcale — nie ma osobnego hasła²¹. Nazwa należy do warstwy pamiątkowej, od imienia kobiecego (Honorata), typowej dla kolonii zakładanych w XVIII–XIX w. na gruntach folwarcznych. ❓ Kto był patronką tej nazwy i kiedy kolonia powstała — nie wiemy; to zadanie dla akt hipotecznych.

Ignacewo

„Ignacewo […] 3.) I., kol., pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Lubstów. Odl. 26 w. od Koła, liczy 14 dm., 136 mk."²²

Kolonia wydzielona z dóbr Lubstów (13 osad, 70 mórg)¹⁶. Nazwa dziewiętnastowieczna, pamiątkowa — i dlatego w Tekach Dworzaczka nie ma dla Ignacewa ani jednego regestu⁹: wieś jest po prostu młodsza od ksiąg grodzkich.

Nazwa jest za to głośna z innego powodu: pod Ignacewem stoczono w 1863 r. dwie bitwy powstania styczniowego — 8 maja i 9 czerwca²³. To jednak temat rozdziału o powstaniu, nie o wsi.

Julia

„Julia, kol., pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Wąsosze, odl. od Koła 31 w., ma 19 dm., 173 mk."²⁴

Pod hasłem „Wąsosze" Słownik dodaje: „wś Julia ma os. 22, mr. 254"⁵ — czyli kolonia powstała na gruntach dóbr wąsoskich. Nazwa pamiątkowa, od imienia. ⚠️ Julia należy do parafii Wąsosze, nie Ślesin — to jedna z wsi, przy których nasze własne poszukiwania metrykalne początkowo pobłądziły².

Kępa

Własnego hasła w Słowniku nie ma; występuje jako attynencja folwarku Wąsosze: „fol. W. z attyn. Kępa rozl. mr. 1896"⁵. Parafia Wąsosze². W regestach grodzkich: Brudzińscy (1584–1605), Krzewski (1589), Rusocki (1605)⁹ — czyli ci sami, którzy trzymali Wąsosze (zob. niżej). Nazwa topograficzna: kępa to wyniesienie wśród wód lub mokradeł.

Kijowiec (Kijewiec, Kijowice) i Kijowiec-Szyszynek

⚠️ Słownik geograficzny nie ma osobnego hasła dla Kijowca — sprawdzone we wszystkich tomach²¹. Wieś pojawia się w nim tylko raz, wewnątrz hasła „Ostrowąż", w wyliczeniu parafii ostrowąskiej z XVI w.: „W skład parafii w XVI w. wchodziły: Wiśniewo, Góry, Ościsłowo i Ościsłówek, Kijowice, Szyszynek, Święta, Wielkiepole"⁴.

Za to regesty grodzkie sięgają tu głęboko. W 1487 r. „N. Łaskarz, dziedzic w Sarnowo, część swą w Kijowcu i folw. w Szyzyno Mn. w 30 grz. zastawia N. Dorocie, żonie Macieja, sołtysa de Mikorzyno"²⁵. W 1494 r. Uniesław Szyszyński ręczy Filipowi Pątnowskiemu za Łaskarza Sarnowskiego, iż ten „uwolni część ojcz. we wsi Kijewiec, wraz z całą częścią folw. Kijewskiego w p. gn."²⁶ — potwierdzenie, że i Kijowiec leżał po gnieźnieńskiej stronie granicy. Dalej: Lynowski (1510), Zagórscy (1552–1637), Brzeziński (1693), Jabłkowski (1764–1780), Dzięcielski (1780)⁹. W 1565 r. przy sprzedaży części Szyszyna Wielkiego wyłączono „rolę i bór zw. Klin koło granic Kijewskich"²⁷ — drobiazg, ale to najstarsza znana nam nazwa terenowa na tej granicy.

W rejestrach poborowych XVI w. Kijowca nie ma w żadnej warstwie⁶.

⭐ Kijowiec miał własny kantorat ewangelicki, obok Dąbrowy jeden z dwóch w tej części gminy; pastor przyjeżdżał raz na miesiąc, a stałe niedzielne nabożeństwa odprawiano w Koninie i Sompolnie¹⁰¹. Po wojnie budynek przejęli katolicy: „w Kijowcu zaadaptowano ewangelicki kościół na rzymskokatolicki, potem rozebrano budynek i w jego miejsce postawiono nowy"¹⁰¹. ⇒ Dzisiejszy kościół stoi więc na miejscu ewangelickiego domu modlitwy — a poprzedni budynek przetrwał wojnę i zniknął dopiero po niej (zob. rozdział 38).

Kolebki

Własnego hasła Słownik nie ma; daje wieś pod ogólnym hasłem: „K., kol., pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Wąsosze; odleg. od Koła 29 w., posiada dm. 20, mk. 165"²⁸. ⚠️ Osobne „Kolebki" to osada karczemna w gminie Golina pod Koninem oraz dobra rycerskie w powiecie wejherowskim — nie nasze.

Kolebki wchodziły w skład dóbr Piotrkowice (dawniej Ślesin): „wś Kolebki os. 32, z gr. mr. 261"²⁹. W regestach: Golińscy (1533, potem siedem regestów 1592–1615), Sadowski (1592), Biskupski (1640), Żychliński (1729)⁹ — czyli te same rody, które trzymały Mikorzyn (zob. rozdz. 6.7).

Kujawiniec ❓ — osada z jednego rocznika

Nazwa, której nie ma ani w Słowniku geograficznym²¹, ani na dzisiejszej liście miejscowości parafii i gminy¹, ani w promieniu trzydziestu kilometrów na dzisiejszej mapie — a która w roczniku 1889 jest jedną z częstszych wsi parafii Ślesin: cztery akty urodzenia (33, 97, 107, 119), cztery śluby (4, 7, 9, 19) i trzy zgony (13, 32, 43)⁸¹.

Odczyt maszynowy rozbijał ją na kilkanaście form („жуявннца", „Хуявинцу", „Рдявинца", „Кулвинецъ"); rozstrzyga margines aktu urodzenia 107, gdzie stoi czytelnie „Куявинецъ"⁸¹. ⚠️ To nie jest Żółwieniec — obie nazwy występują w tym samym roczniku obok siebie i mają różne rodziny. ⚠️ Odwrotna pułapka wraca w 1904 r., gdzie warianty „Кульнецъ / Пуявиха / Жулвинецъ / Куявинецъ" oznaczają już Żółwieniec⁸¹ — czyli model myli obie nazwy w obie strony i sama transkrypcja tego nie rozstrzygnie.

Co o osadzie wiadomo z aktów: ma własnych gospodarzy i własnego kowala — Jana Nawrockiego, mieszkają w niej Niewiadowscy i osadnicza rodzina Stranc (Strantz)⁸¹.

❓ Nie rozstrzygamy, czym Kujawiniec był. Nazwa („kujawski kraniec") pasuje do osady granicznej od strony Kujaw. Możliwe, że to kolonia wydzielona z któregoś z okolicznych folwarków, istniejąca krótko i zapisana w księgach tylko przez kilka lat.

Licheń Stary (odesłanie)

Licheń jest sołectwem gminy Ślesin, ale ma własną parafię, własne dzieje i własną wielką historię religijną, która wykracza poza ramy tego rozdziału. Tu tylko to, co dla nas najważniejsze.

Licheń był kiedyś miastem. W rejestrach poborowych drugiej połowy XVI w. figuruje jako oppidum „Lichyń", od 2,5 do 7,5 łana, z własną parafią⁶.

⭐⭐ I to nie jest formalność — Licheń naprawdę płacił podatek miejski, a Ślesin nie. Wykaz szosu powiatu konińskiego za rok 1581 wylicza z osobna trzynaście miast: Konin, Koło, Tuliszków, Rychwał, Lądek, Zagórowo, Kazimierz, Kleczew, Brdów, Brudzew, Golinę, Licheń i Grzymiszew. Hasło licheńskie brzmi: „Lichin nobilium. Szosu duplam solvit fl. 2 gr. 12. — artifices 4, inquilina caeca 1, inquilinus 1, propinatio cremati 1, de 2½ laneis possessis. Sum. fl. 7 gr. 17"⁹⁵. Czterech rzemieślników, jedna ślepa komornica, gorzałka i dwa i pół łanu — miasteczko maleńkie, ale w oczach skarbu miasto. Ślesina w tym wykazie nie ma w ogóle (zob. dział o dziejach Ślesina, § 2.9). Sąsiad, który prawa miejskie dostał sto lat po Ślesinie, wyprzedził go o całą kategorię podatkową.

⚠️ Dwieście pięćdziesiąt lat później role się odwracają. Opis okolicy z 1839 r. wspomina Licheń już jako „niegdyś miasteczko, dzisiaj wioskę lichą", a wśród osad, które znikły znad jeziora Ślesińskiego i Goplenicy, wylicza Kępę, Kępkę, Przeław, Blizno i Blizienko oraz miasta Noć i Licheń⁹⁶. Potwierdza to Słownik: „L. jest starożytną osadą; stał tu niedawno jeszcze słup kamienny z XII w., stanowiący drogowskaz traktu z Kalisza do Kruszwicy. W dawniejszych wiekach L. nosił nazwę miasta (Lychyno), lecz w czasie napadów szwedzkich zburzoną została miejska osada"³⁰. Prawa miejskie miał uzyskać w 1458 r. — tym samym roku, w którym Ślesin wystawił na wojnę trzynastoletnią „tylko dwóch pieszych"³¹.

Dzieje właścicieli: Grambliński (1478 — nazwisko od lasu grąblińskiego), Gosławski (1615), Torzewski (1713), Naramowski (1746), Chrząstowski (1747), potem hr. Łąccy (właściciel dóbr Gosławice ok. 1800) i wreszcie Kwileccy⁹. To hr. Izabela Kwilecka postanowiła w 1845 r. zbudować nowy kościół; fundatorami byli Władysław, Mieczysław, Kazimierz i Anna hr. Kwileccy, a w 1872 r. Honoryna hr. Kwilecka dobudowała prezbiterium³⁰. Obraz z lasu grąblińskiego wprowadzono do kaplicy cmentarnej 29 września 1853 r., do ukończonego kościoła w 1854 r.; świątynię poświęcił 19 września 1857 r. biskup kujawsko-kaliski ks. Marszewski³⁰.

Do parafii Licheń należały wtedy: Licheń Stary i Nowy, Smolarnia, Wygoda, Obora, Pogoń, Bylew, Trzyborki, Wiązowe, Helenowo I i II, Anielewo, Grąblin, Izabelin i Gać — razem 1950 dusz³⁰.

Lubomyśle

Wieś parafii Ślesin, gminy Sławoszewek — i gniazdo rodu Lubomyskich, którzy w XV i XVI w. trzymali równocześnie Lubomyśle, Mikorzyn i Sławęcin (zob. rozdz. 6.3).

⭐ Lubomyśle ma przy tym dwie metryki, oddalone o trzy stulecia. Staropolska wieś Lubomyskich zamiera w XVI w. (niżej), a w 1788 roku zakłada się tu osadę olęderską¹⁰⁰ — to ta sama nazwa i to samo miejsce, ale inna wieś, inni ludzie i inne wyznanie.

⭐⭐ I to właśnie Lubomyśle było w gminie największym skupiskiem ludności niemieckiej. „W gminie ślesińskiej największe skupiska ludności niemieckiej były we wsi Lubomyśle, gdzie około 90% gospodarstw należało do tej mniejszości. Podobnie było w Dąbrowie"¹⁰¹. Ta sama relacja opisuje, czym te wsie różniły się w krajobrazie: wsie polskie to głównie ulicówki, domy jeden obok drugiego w zabudowie zwartej, gospodarstwa niemieckie „oddalone od siebie, porozrzucane", a z drogi głównej wjeżdżało się w boczną, prowadzącą do zagrody¹⁰¹. ⇒ Różnica nie była kosmetyczna: autorka wiąże ją wprost z handlem, bo w zwartej wsi polskiej przekupniowi łatwiej było obejść gospodarzy niż w rozproszonej kolonii.

⭐ W 1579 r. wsi praktycznie już nie ma. Rejestr poborowy notuje pod Lubomyślem: pół łanu uprawnego, jeden łan pusty i jednego ogrodnika bez roli, właściciel — Jan Lubomyślski⁹⁵. Dwanaście lat później wieś figuruje w regestach grodzkich wprost jako pustka. Ród, który wziął od niej nazwisko, przeżył swoje gniazdo.

❓ A opis z 1839 r. podaje datę, której nie wolno zlekceważyć. Autor relacji „Gopło i jego okolice" twierdzi, że „przed r. 1416 leżała [tam, gdzie teraz jezioro mikorzyńskie] wieś Lubomyśl z gruntami swemi w dolinie, której punkt najwyższy błyszczał zamkiem wspaniałym" — i dodaje, że wszystko pochłonęła woda, a przy wysepce widać jeszcze na dnie „gruzy i cztery pale dębowe"⁹⁶. Rok jest zbyt konkretny, by go zbyć wzruszeniem ramion, a z drugiej strony cała opowieść tonie w legendzie o Klarze Mikorzyńskiej. To zarazem najstarszy trop w sprawie „zamku w Lubomyślu", o którym niżej.

⚠️ Słownik geograficzny nie ma osobnego hasła dla Lubomyśla²¹; wieś pojawia się w nim tylko w składzie folwarku Mikorzyn: „Folw. M. z ws.: M., Lubomyśle i Dąbrowa, rozl. mr. 616 […]; wś Lubomyśle os. 11, z gr. mr. 326"³². Krąży też o Lubomyślu wiadomość, że „niegdyś istniał tu podobno zamek" — ❓ nic tego nie potwierdza; równie dobrze może to być pomyłka z zamkiem gosławickim.

Regesty dają ciąg gospodarzy: Lubomyscy (Tomasz 1490–1502, Wojciech zmarły przed 1540, wdowa Anna, synowie Jakub, Stanisław, Andrzej i Jan, 1540–1550) → Latalscy (Jerzy z Łabiszyna, kasztelan lędzki, bierze wieś w zastaw w 1542 r., a jako Jerzy hr. z Łabiszyna Latalski, wojewoda poznański, sprzedaje w 1591 r. części Sławęcina i „Lubomyśle pustą" wraz z jeziorem Małe Jezioro i „całym Sleszyńskim Brodem") → Bardscy → Żychlińscy (Stefan zatrzymuje Lubomyśle przy dziale rodzinnym 1639, Jan 1663–1681) → Szczycińscy (1681–1732) → Golińscy (1698–1701)³³. W rejestrach poborowych 1564–1583 płacą tu Lubomiscy/Lubomeska⁶.

⭐ Jezioro Szczepy. Najciekawszy element topografii Lubomyśla to zniknięty akwen. W latach 1506–1571 bracia Sławoszewscy raz po raz zastawiają wójtom ślesińskim „jezioro Sczepy koło granic wsi Lubomyśle", określane też jako leżące „między miastem Slesin i wsią Lubomyśle" albo „między dziedzinami zw. Połwiesek W. z I i Slesin z II"³⁴. W 1615 r. bracia Zagórscy zastawiają „całe cz. jez. Szczepy koło jez. Lubomyśle"³⁵. ❓ Którym akwenem jest dziś jezioro Szczepy — nie wiemy. Kandydatem jest zatoka jeziora Ślesińskiego albo zanikłe jeziorko na wschód od Lubomyśla.

W aktach 1875–1905. Lubomyśle jest w księgach wsią niewielką, ale stale obecną, z własną karczmą — w 1876 r. akt wymienia karczmarza Michała Grzelaka z Lubomyśla⁸². Rodziny: Sosińscy, Grzelakowie, Feknerowie. ⭐ Cykl życia jednej z nich zamyka się w obrębie jednego rocznika 1876: 4 II rodzi się Walenty Sosiński, 1 VI umiera jego dwudziestoletnia matka Katarzyna z Bandowskich, 24 VIII umiera niemowlę, a 17 IX owdowiały Jakub Sosiński, szewc, żeni się powtórnie⁸².

Makarowo ⭐

Wieś, której nie ma na dzisiejszej mapie ani na liście miejscowości parafii¹ — a która w księgach metrykalnych jest obecna przez całe trzydziestolecie 1875–1905 i ma własne, stałe rodziny.

⭐ Dowód, że to wieś parafii Ślesin, a nie sąsiedniej, jest wprost w akcie: ślub 15 z 1877 r. mówi o zmarłym, że „умеръ въ деревнѣ Макарово Прихода Слесинъ" — umarł we wsi Makarowo parafii Ślesin⁸³. To zamyka wątpliwość, którą nosiliśmy przez kilka roczników.

⭐⭐ A Słownik geograficzny wieś jednak zna — tylko nie pod własnym hasłem. Makarowo stoi wewnątrz hasła Sławęcin, w wyliczeniu osad dóbr: „wś Makarowo os. 10, mr. 74"⁵⁷. Czyli Makarowo było wsią wydzieloną z dóbr Sławęcin, dziesięć osad na siedemdziesięciu czterech morgach — i stąd brak osobnego hasła. To samo wyliczenie daje obok Trzy Budy, druga osada sławęcińska.

Frekwencja w aktach jest stała: 1875 — ślub 13 (panna młoda Marcjanna Kobus z Makarowa) i wieś na liście potwierdzonych; 1876 — sześć aktów; 1877 — ślub 15; 1889 — akt urodzenia 117, śluby 6 i 8, zgon 21; 1891 — akt urodzenia 70, zgony 12 i 14; 1893 — akty urodzenia 3, 43, 60, 76, zgony 20 i 58; 1904 — obecne; 1905 — pięć aktów urodzenia, zgony 4 i 69, ślub 3⁸³. To pięć–sześć aktów rocznie, czyli tyle, ile dawała niejedna wieś z własnym hasłem w słowniku.

Rody makarowskie, powtarzające się przez trzydzieści lat: KOBUS (Tomasz, gospodarz; Antonina; Marcjanna), KOSMOWSKI (Ludwik), PIASECKI, PRZYBYLSKI, ZABIEREK, DOBROWOLSKI, CZERNIAK⁸³. ⭐ Są tu też młynarze Potterowie (1889) i osadnicze BEINKE (1876) oraz LENTOWIE (1889) — czyli wieś miała młyn i niemiecką domieszkę⁸³.

Marianowo

Sołectwo gminy Ślesin; własnego hasła w Słowniku nie ma²¹. Hasło ma za to Maryanowo parafii Ostrowąż: „wś i folw., pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ostrowąs, odl. od Konina w. 24½, dm. 12, mk. 89, ziemi pszennej 205 mr. Folw. M[aryanowo] należy do dóbr Ostrowąs"³⁶. To samo potwierdza hasło Ostrowąża: „fol. O. z wsią O. i Maryanowo […]; wś Maryanowo os. 13, z gr. mr. 206"³⁷. ❓ Czy Marianowo z listy sołectw gminy Ślesin to ta sama miejscowość — wymaga sprawdzenia; nazwa jest pospolita i pamiątkowa.

Mikorzyn

Największa poza Ślesinem miejscowość tego rozdziału i jedyna, która ma trzy niezależne, mocne warstwy dziejów: średniowieczną (Lubomyscy), staropolską (Żychlińscy, Trzebiccy, Golińscy, Sokołowscy) i dziewiętnastowieczną (Milewscy, Wierusz-Kowalski). Pełniejsza opowieść jest w rozdziale 6 (6.3, 6.6, 6.7, 6.9, 6.10); tu — miejscowość.

„Mikorzyn 1.) wś, fol. i os. młyn, nad jez. Mikorzyńskiem, pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ślesin, odl. od Konina w. 16; wś: dm. 11, mk. 92; młyn dm. 1, mk. 6; folw. dm. 5, mk. 51 i 580 mr. obszaru. W 1827 r. 14 dm., 133 mk. Folw. M. z ws.: M., Lubomyśle i Dąbrowa, rozl. mr. 616: gr. or. i ogr. mr. 456, łąk mr. 22, past. mr. 17, lasu mr. 101, nieuż. i place mr. 20; bud. mur. 5, z drzewa 5; płodozmian 9 i 10 polowy. Wś M. os. 15, z gr. mr. 26; wś Lubomyśle os. 11, z gr. mr. 326; wś Dąbrowa os. 17, z gr. mr. 470."³²

⚠️ Dwie pułapki naraz. Po pierwsze: w źródłach są co najmniej cztery Mikorzyny — ostrzeszowski pod Kępnem (gniazdo Węgierskich), pyzdrski (przy Kęszycach i Latowicach), nieszawski i nasz. Regesty mówiące o „Mikorzynie w p. ostrzeszow.", o Węgierskich, o Olszynie i Kobylej Górze dotyczą tamtego Mikorzyna⁹. Po drugie: słynne „kamienie mikorzyńskie" z rzekomymi runami słowiańskimi (1855 i 1856, uznane potem za falsyfikat) pochodzą z Mikorzyna ostrzeszowskiego, a nie z naszego — i tego pod żadnym pozorem nie wolno do naszej wsi przenosić³⁸.

Nazwa jest dzierżawcza, od staropolskiego imienia Mikora — ten sam typ słowotwórczy co Ślesin (od Ślesz) i Szyszyn (od Szysza)³⁸.

⭐ Legenda o Klarze z Mikorzyna żyje do dziś — i to jest sprawdzalne. Przewodnik po Koninie i okolicach z 2012 r. przytacza ją w całości: zameczek, sierota Klara, rycerz na białym koniu, porwanie przez Garczyńskiego, powódź, utonięcie zakochanego rycerza i jego duch widywany „jako przepowiednia wielkich klęsk krajowych", a na koniec rybacy, którzy przy przejrzystej wodzie dostrzegają jeszcze szczątki zwalisk¹⁰². ⚠️ Autorzy nie podają źródła, a tekst jest niemal identyczny z przekazem, który mamy z „Wędrowca" z 1880 r. w przedruku Kolberga (zob. rozdz. 12.1a). ⇒ To nie jest nowe świadectwo, tylko dowód ciągłości jednego przekazu przez sto trzydzieści lat — i wskazówka, jak długo potrafi żyć raz zapisana legenda. Ci sami autorzy odnotowują przy okazji, że wysepka Klara jest realną przeszkodą nawigacyjną: wokół niej, zwłaszcza od strony zachodniej, jest dużo wypłyceń¹⁰².

⭐ A na zachód od wsi przybyło jezioro, którego nie ma w żadnym dawnym opisie. Na terenie dawnej odkrywki węgla brunatnego „Pątnów" utworzono zbiornik o powierzchni około 350 ha i głębokości dochodzącej do 50 m¹⁰² — akwen głębszy od wszystkich naturalnych jezior tej okolicy razem wziętych.

Ciąg właścicieli z regestów wygląda tak: Lubomyscy (Tomasz „Mikorzyński alias Lubomyślski" 1487–1494, potem Stanisław, Jakub i Andrzej 1540–1550) → epizod Gunickich (1494 — Tomasz Lubomyski wymienia całą wieś Mikorzyn z Jakubem Gunickim, wójtem w Ślesinie, na część wsi Staw w powiecie pyzdrskim, z dopłatą 700 złotych węgierskich) → Latalscy (1542–1591) → Bardscy (Andrzej, 1618) → Żychlińscy (Katarzyna z Markowic i jej synowie Stefan i Jan, 1639–1681) → Trzebiccy (Stanisław Andrzej, chorąży sieradzki, żonaty z Jadwigą Żychlińską, 1672–1676; Dyzma, sędzia grodzki kruszwicki, „dziedzic Mikorzyna" 1747–1751) → Golińscy jako posesorzy zastawni (Seweryn 1685, Jan zamordowany w 1697 r., Jakub 1698–1747) → Bogusławscy (Antoni, pisarz grodzki radziejowski, „dziedzic Mikorzyna" 1781)³⁹. W rejestrach poborowych 1564–1583 wieś jest podzielona: Jarochowski (8 łanów, karczma doroczna, potem wiatrak) i Lubomiski/Lubomeska (2 łany)⁶.

⭐ W latach 1786–1789 z Mikorzyna pisze listy Wojciech z Warzymowa Sokołowski, generał adiutant JKM — to jedyne znane nam prywatne listy z którejkolwiek wsi tej okolicy (rozdz. 6.6).

W XIX w. siedzą tu Milewscy (Józef Milewski „de Mikorzyn" jest świadkiem ślubu w 1834 r.), a w 1863 r. Konstancja z Wierzchlejskich Milewska urządza we dworze lazaret dla rannych powstańców⁴⁰. Od 1895 r. właścicielem majątku jest malarz Alfred Wierusz-Kowalski (rozdz. 6.10).

⚠️ W aktach 1875–1905 dwór mikorzyński praktycznie nie istnieje. W ośmiu opracowanych rocznikach pada jeden jedyny akt dworski: zgon 6 z 1875 r., czyli śmierć dziedzica Józefa Milewskiego (omówiony w rozdz. 6.9)⁸⁴. Poza nim Mikorzyn występuje w księgach wyłącznie jako wieś chłopska i służebna — kilkanaście aktów rocznie, same rodziny gospodarskie i robotnicze: Bandowscy (Błażej i Andrzej, świadkowie kilkunastu aktów przez dwa pokolenia), Grzelakowie, Malinowscy, Pilarscy, Koszelowie, Głowaccy, Lentowscy, Smorawscy, Przybylscy, Rachubowie, Szatkowscy, Jóźwiakowie, Sobczakowie, a wśród nazwisk osadniczych Szubertowie (Schubert), Hernestowie, Ficnerowie i Szulcowie⁸⁴. Z zawodów niechłopskich wsi przypadają kowal Stanisław Malinowski (1889), kołodziej Szymański, kucharz Kubasiewicz i ogrodnik Pińczewski (1904)⁸⁴ — czyli obsługa dworu, ale nie dwór.

⭐ Jedyny ślad zarządu majątkiem w całej serii to rządca Stanisław Sławichowski (1889) oraz zgon dwudziestoletniego warszawiaka Włodzimierza Dąbrowskiego, urodzonego w parafii na Lesznie, a zmarłego w Mikorzynie w 1889 r.⁸⁴ Nazwisko Wierusz-Kowalski nie pada w opracowanych rocznikach ani razu — także w przeczytanym w komplecie roczniku 1905 (287 aktów), już z czasu, gdy malarz był właścicielem majątku⁸⁴. Wniosek jest ogólniejszy i dotyczy wszystkich dworów tego rozdziału: właściciele ziemscy chrzcili się, żenili i byli grzebani poza własną parafią wiejską, więc akta stanu cywilnego dokumentują wieś, a nie dwór.

Niedźwiady (Duże i Małe)

⚠️ Słownik geograficzny nie ma osobnego hasła dla naszych Niedźwiad²¹. Wieś występuje w nim wyłącznie w składzie dóbr Piotrkowice: „wś Niedźwiady os. 42, z gr. mr. 497"²⁹. Parafia: Wąsosze, nie Ślesin².

⚠️⚠️ Regestom o Niedźwiadach nie wolno tu ufać bez sprawdzenia. Nazwiska, które w nich wracają — Padniewscy (1582–1629), Przyjemscy (1649–1676), Smoszewscy (1661–1675), Skoroszewscy (1680–1791), Kurnatowski (1719), Krassowski (1779) — to rody pyzdrsko-kaliskie, a Niedźwiady tej nazwy są w Polsce co najmniej dwie. Większość tych regestów niemal na pewno dotyczy Niedźwiad pyzdrskich albo kaliskich⁹. Rozstrzygnięcie wymaga sprawdzenia sygnatur ksiąg, wieś po wsi — i do tego czasu tych właścicieli nie przypisujemy Niedźwiadom ślesińskim.

„Nowa Wieś" ❓

Nazwa pojawia się w materiale trzy razy i za każdym razem oznacza co innego, dlatego osobnej sekcji o wsi tej nazwy w gminie Ślesin napisać nie umiemy. Po pierwsze: Nowa Wieś należąca do Józefa z Warzymowa Sokołowskiego, stolnika kruszwickiego — to wieś klucza warzymowskiego, obok Broniewa, a więc pod Skulskiem, nie pod Ślesinem⁴¹. Po drugie: pod Nową Wsią miał 29 kwietnia 1863 r. zostać ranny Celestyn Milewski z Mikorzyna — ale i tu źródła się kłócą, bo inne podają bitwę pod Ignacewem i datę 26 kwietnia⁴⁰. ❓ Czy w gminie Ślesin istniała osobna miejscowość o tej nazwie — nie wiemy i nie zmyślamy.

Ostrowąż (Ostrowąs)

Wieś parafialna z własnym kościołem, w XIX w. majorat poduchowny; w XVI w. leżała w powiecie gnieźnieńskim.

„O., właściwie Ostrowąz, w dok. Oszthrowasz i Ostrowas, wś, fol. i majorat poduchowny, pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ostrowąs, odl. od Konina 20 w. Posiada kościół par. drewniany. Wś i fol. poduch., majorat, mają 19 dm., 91 mk.; fol. 3 dm., 61 mk.; os. 1 dm., 3 mk. Tutejszy kościół parafialny istniał już w początku XV w. W 1465 r. Mikołaj, pleban tutejszy, pozywa przed sąd konsystorski Jakuba Popielowskiego, wikaryusza katedralnego, że sprzedawszy mu dziesięciny w Górach i wziąwszy za nie pieniądze, sprzedał je powtórnie. Fundatorami kościoła byli zapewne Bromaże [czyt. Broniszowie], dziedzice wsi w XV i XVI w. W XVII w. wystawiono nowy drewniany; obecny wzniesiony w 1780 r. kosztem Jana Mniewskiego […]. Według regestr. pobor. z 1580 r. wś O. była własnością Bronisza, mającego 2 łany i 4 ogrodników, oraz Doroty Stęgowskiej, mającej 2 łany, 4 ogrodników i 1 komornika. […] O. par., dek. koniński, 1620 dusz."³⁷

Zapisana w Słowniku forma „Bromaże" to zniekształcenie: regesty grodzkie mówią jednoznacznie o Broniszach. W 1514 r. „Walenty, Bronisz, Paweł i Andrzej, bracia rodzeni niedzielni, dziedzice w Ostrowąsie" godzą się z Marcinem Bieganowskim i jego żoną Barbarą, dziedzicami tejże wsi⁴². W 1534 r. Walenty Bronisz Ostrowąski skupuje resztę: kupuje części od Jana Baranowskiego, wymienia się z Mikołajem Bieganowskim (Ostrowąż za Ościsłowo), a potem sprzedaje całość za 2000 złotych węgierskich własnym synom, Wacławowi i Wojciechowi, urodzonym z Anny Radujewskiej, „i innym synom, którzy z niej się narodzą"⁴³. To najczystszy w całej kartotece przykład scalania wsi przez jeden ród w ciągu jednego pokolenia.

Rejestry poborowe potwierdzają rachunek dokładnie: w latach 1579–1583 wieś dzieli się na pół — po 2 łany i 4 zagrodników mają Wacław (Wieńczysław) Bronisz i Dorota Stęgowska; w 1583 r. zamiast Doroty Stęgowskiej figuruje Dorota Broniszowa, a w 1588 r. „sortes Martini et Joannis Broniessowie"⁶. Zagadkę rozwiązuje regest z 1567 r.: Jan Bronisz z Ostrowąsa zapisuje 500 złotych posagu i wiana żonie Dorocie Stągowskiej⁴⁴. Te dwie połowy wsi to mąż i żona.

⚠️ Wezwanie, które wędruje: św. Jakub czy św. Józef?

Przy Ostrowążu trzeba powiedzieć rzecz, której żadne opracowanie nie mówi: urzędowe roczniki diecezji nie umiały się przez pół wieku zdecydować, komu ten kościół jest poświęcony⁹⁴.

• roczniki 1883, 1884, 1886: „S. Jacobus Ap., Patr. S. Joseph" — św. Jakub Apostoł, patron św. Józef;
• roczniki 1892, 1893, 1896: samo „S. Joseph";
• roczniki 1898, 1903, 1907, 1910, 1912: znów samo „S. Jacobus".

Obie tytulatury są przy tym stare i dobrze poświadczone: wizytacja generalna z 1608 r. notuje w Ostrowążu kościół pw. św. Jakuba Apostoła⁹⁶, a wizytacja z 1765/66 r. — pw. św. Józefa⁹⁶. Odpusty parafii to w elenchusach konsekwentnie DWA: św. Józefa i św. Jakuba, a bractwo — św. Józefa, „ab immemorabili tempore"⁹⁴. Najrozsądniejszy wniosek jest taki, że parafia miała dwa tytuły naraz i mówiła o sobie raz jednym, raz drugim — a kancelaria diecezjalna zapisywała ten, który akurat podał proboszcz. Nie wybieramy jednego; podajemy oba.

⭐ Drobiazg, który potwierdza Słownik geograficzny i dodaje mu wagi: kościół ostrowąski jest we WSZYSTKICH tych rocznikach opisany jako DREWNIANY (lig.), o nieznanym roku erekcji⁹⁴. Ostrowąż był przez cały XIX wiek jedyną parafią tej okolicy bez murowanej świątyni — i, sądząc z ośmiu proboszczów w czterdzieści lat, parafią, w której księża nie zagrzewali miejsca.

⭐⭐ A teraz wiemy, jak ten kościół się skończył — i to rozstrzyga sprawę, która wisiała nad całym hasłem. Spór o wezwanie dotyczy budowli, której już nie ma: drewniany kościół w Ostrowążu rozebrali Niemcy w czasie okupacji. Mówi o tym świadek, ślesinianin K. L., którego relację zapisano w badaniach nad okupacyjnymi dziejami miasteczka: uratowany przed wywózką na roboty, został z rodziną w Ślesinie i „pracował między innymi przy rozbiórce kościoła w Ostrowążu"¹⁰¹. ⇒ Zdanie jest jednym z tych, które zamykają temat mimochodem: pada w relacji o czym innym, ale mówi wprost, kto rozebrał świątynię, kiedy i czyimi rękami. Odpowiedzi na pytanie, czy patronem był św. Jakub czy św. Józef, nie przyniesie już żadna wizja lokalna — zostały tylko akta.

⭐ Dwie rzeczy jeszcze wiążą się z tą wsią. W Ostrowążu ukrywano w czasie wojny żydowskiego mleczarza Józefa Owsika, który przeżył i po wojnie wrócił do zawodu¹⁰¹. I to właśnie w Ostrowążu — jako w jednej z trzech miejscowości w całej Wielkopolsce, obok Rudy pod Kaliszem i Sławska w gminie Rzgów — po drugiej wojnie światowej utrzymał się jeszcze zapustny podkoziołek w dawnej, karczemnej postaci¹⁰⁴ (zob. rozdział 41).

❓ Czy Broniszowie z Ostrowąża to Ostrowąscy herbu Wieniawa — nie ustaliliśmy. Regesty nazywają ich zamiennie „Bronisz de Ostrowąs", „Ostrowąski zwany Bronisz" i „Bronisz Wiśniewski", co wskazuje na przezwisko, które stało się nazwiskiem.

Dalej: w 1618 r. Jan Bronisz sprzedaje dobra ostrowąskie Jakubowi Mchowskiemu za 10 000 złp⁴⁵; w XVIII w. siedzą tu Rudniccy (1739) i Dąbrowscy (Józef 1766–1771, jego syn Paweł sprzedaje w 1783 r. dobra „Ostrowąs os. i pustki Świątne" Dionizemu Mniewskiemu, rotmistrzowi kawalerii narodowej i sędziemu sejmowemu, za 50 000 złp)⁴⁶. To ten sam Mniewski, którego brat Franciszek w 1791 r. sprzeda Górę i Ostrowąż generałowi Kazimierzowi Krzyckiemu za 180 000 złp⁴⁷ — a ojciec, Jan Mniewski, postawił w 1780 r. istniejący do dziś drewniany kościół³⁷.

Piotrkowice

Siedziba osobnej gminy do 1954 r., w powiecie kolskim, parafia Wąsosze. I miejscowość, przy której trzeba zapamiętać jedno zdanie: do 1886 r. dobra Piotrkowice nazywały się dobrami Ślesin.

„P., wś i fol. nad jeziorem, pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Wąsosze, odl. od Koła w. 30, posiada szkołę początkową ogólną, cegielnię, olejarnię. Wś ma 9 dm., 228 mk.; fol. 4 dm., 107 mk. W 1886 r. dobra P. (dawniej Ślesin) składały się z fol.: P. i Różopole, os. Ślesin, wsi: P., Wygoda, Kolebki, Półwiosk Stary, Półwiosk Nowy i Niedźwiady. Rozl. dominalna mr. 1082 […]. Os. Ślesin, os. 116, z gr. mr. 871; wś P. os. 19, z gr. mr. 52; wś Wygoda os. 31, z gr. mr. 187; wś Kolebki os. 32, z gr. mr. 261; wś Półwiosk Stary os. 37, z gr. mr. 328; wś Półwiosk Nowy os. 32, z gr. mr. 148; wś Niedźwiady os. 42, z gr. mr. 497. […] Według reg. pobor. pow. konińskiego z 1[5]79 r. wś Piotrkowice, w par. Wąsosze, należała do Stanisława Zagórskiego, miała 2 łany, 2 zagr. bez roli. P. gmina należy do sądu gm. okr. IV w Sompolnie, gdzie jest też i st. poczt., ma 9195 mr. obszaru i 2743 mk. (1867 r.)."²⁹

Dziesięcina z Piotrkowic szła podzielona: „z łanów folwarcznych w P. i pewnych łanów kmiecych dawana była plebanowi w Wąsoszach, z innych zaś ról kmiecych brał pleban w Sompolnie"²⁹ — ślad, że wieś leżała na styku dwóch parafii.

Regesty dają najdłuższą listę nazwisk w całej kartotece — 129 regestów: Piotrkowscy (15 regestów, 1489–1598), Domasławscy (1525–1540), Słoneccy (1540–1582), Węgierscy (1545–1547), Zakrzewscy (1585–1587), Manieccy (1596–1681), Złotniccy (1655–1705), Tokarscy (1631–1665), Lubstowscy (1529–1706), Bogusławscy (1770), wreszcie Jan Dąmbski, który sprzedaje wieś w 1788 r.⁹

I tu dzieje Piotrkowic zrastają się z dziejami Ślesina na dwa stulecia. W 1788 r. Józef Walknowski (w regestach zapisany też jako „Walikowski"), sędzic, potem podsędek ziemski kaliski, kupuje naraz miasto Ślesin od Michała Sokołowskiego i wieś Piotrkowice od Jana Dąmbskiego — i odtąd nazywany jest w aktach „dziedzicem miasta Ślesina i Piotrkowic"⁴⁸ (zob. rozdz. 6.8). Ten węzeł trzyma do XIX wieku: w 1866 r. dobra Ślesin, Piotrkowice i Różopole należą do Franciszki z Łukomskich Walknowskiej⁴⁹.

Pogorzele i Pogoń

Dwie kolonie wydzielone z dóbr macierzystych — i dwie Pogonie, które trzeba rozróżniać.

„Pogorzele, kol., pow. kolski, gmina Piotrkowice, par. Lubstów, odl. od Koła 25 w., ma 10 dm., 94 mk., 211 mr. Powstała na obszarze dóbr Lubstów."⁵⁰ „Pogoń 1.) wś nad jez. Licheńskiem i os. leś., pow. koniński, gm. Gosławice, par. Licheń, odl. od Konina 25 w.; ma 7 dm., 12 os., 252 mr. Wchodziła w skład dóbr Gosławice. Os. leś. 1 dm., 8 mk. 2.) P., pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Lubstów, odl. od Koła 28 w., ma 10 dm., 88 mk., 81 mr. Powstała na obszarze dóbr Lubstów."⁵¹

Czyli: Pogoń Gosławicka to wieś licheńska z dóbr Gosławice, a Pogoń Lubstowska — kolonia lubstowska w powiecie kolskim. Ta sama nazwa, dwa różne majątki, dwie różne parafie, dwa różne powiaty.

⚠️ Regesty pod hasłem „Pogorzele" dotyczą w większości miasta Pogorzela w powiecie krotoszyńskim; te, które mogą należeć do naszej kolonii, dają nazwiska: Dembiński (1612), Przyjemski (1666), Morawski (1694), Bielicki (1695), Bułakowscy (1691–1749), Gliściński (1754)⁹. Same nazwy są zresztą późne — „Pogoń" jako nazwa miejscowa nie dała w regestach ani jednego wystąpienia⁹.

Półwiosek Stary, Nowy i Lubstowski

Trzy osady jednej nazwy — i jedno z najbardziej praktycznych ustaleń całego rozdziału.

„Półwiosek 1.) Lubstowski, kol. i dwór, pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Ślesin, odl. od Koła 36 w.; kol. 12 dm., 160 mk., 214 mórg. Kol. wchodziła w skład dóbr Lubstów. 2.) P. Nowy, kol., pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Wąsosze, odl. od Koła 31 w., ma 12 dm., 100 mk. 3.) P. Stary, wś i dwór nad jez. Mikorzyńskiem, pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Wąsosze dla wsi, Ślesin dla dworu, odl. od Koła 32 w.; wś ma 38 dm., 333 mk.; dwór 1 dm., 8 mk. Według Lib. Ben. Łask. Polwyeszek Mały (minor) należał do par. Wąsosze, na początku XVI w. był pustką (haereditas deserta), dziesięcina szła do kościoła w Ostrowąsie. Oba Półwieski stały pustkami i dawały plebanowi w Wąsoszach tylko kolędę. Według reg. pob. pow. konińskiego z r. 1579 wś Poliwiesko, w par. Wąsosze, należała do Stanisława Zagórskiego."⁵²

⭐ To rozstrzyga starą wątpliwość z naszych odczytów metrykalnych: przez Półwiosek Stary biegła granica parafialna — wieś należała do Wąsoszy, a sam dwór do Ślesina. Kto szuka chłopa z Półwioska, ma iść do ksiąg wąsoskich; kto szuka dziedzica albo służby dworskiej — do ślesińskich. Że to nie jest teoretyczne, widać w naszych własnych odczytach: Marianna z Borkiewiczów urodziła się ok. 1842 r. w Półwiosku Starym, a jej akt siedzi na pograniczu obu parafii².

Dawniejsze dzieje: Lupstowscy (1461) → Guniccy (1517 — przez ślesińskie wójtostwo) → Pątnowscy (1522–1544) → Połwiescy (bracia Serafin, Jan, Rafał i Stanisław, 1540–1544, sprzedają swoje części Mikorzyna) → Zagórscy (Szymon 1544–1555, potem Stanisław, płatnik poboru 1579) → Latalski (1591) → Łakińscy (1631) → w XIX w. w dobrach Piotrkowice i Lubstów⁵³.

⭐ W 1489 r. bracia Jan i Marcin ze Sławoszewa sprzedają „jezioro zwane Małe Jezioro między granicami Sleszyna i W. Półwieska" — raz za 91, raz za 125 złotych węgierskich — Janowi i Jakubowi Gunickim⁵⁴. Nazwa wraca jeszcze w 1517 i 1591 r.

⭐ Półwiosek ma też metrykę osadniczą: kolonię założono tu w 1772 roku, jako drugą po Szyszyńskich Holendrach w całej okolicy¹⁰⁰. Z czasem dorobiła się własnego kantoratu i chóru; w Półwiosku Starym przed wojną śpiewał zespół kantoracki, a 29 czerwca 1935 r. przyjechał tu z Sompolna pastor z małżonką i okoliczni ewangelicy na uroczysty Dzień Matki¹⁰⁰. Kantorat zlikwidowano po powstaniu styczniowym, gdy wieś w dużej części opustoszała wskutek emigracji (zob. rozdział 38).

⚠️ W 1940 roku wieś dostała nowych mieszkańców wbrew sobie. W Półwiosku Starym osiedlono przesiedleńców z Besarabii, sprowadzonych w ramach akcji „Heim ins Reich" na gospodarstwa odebrane Polakom. Pamięć o nich jest w Ślesinie konkretna i dziecięca: polskie dzieci, wyrzucone z własnej szkoły zajętej przez osadników, chodziły do szkoły w Wąsoszach, trzy kilometry, a po drodze atakowały je dzieci przesiedleńców z Półwioska Starego¹⁰¹.

⭐ Do dziś utrzymuje się tu obyczaj, którego w większości parafii nie ma: w Wielką Sobotę ksiądz przyjeżdża święcić pokarmy do domów prywatnych — w Półwiosku i w Wąsoszach¹⁰⁴ (zob. rozdział 41).

W aktach 1875–1905 ślesińskie księgi zapisują — zgodnie z podziałem parafialnym opisanym wyżej — przede wszystkim Półwiosek Lubstowski: rocznik 1876 notuje tu osadniczą rodzinę SZEFER (Schäfer), rocznik 1877 rodzinę Tekli z Kwiatkowskich (akt urodzenia 122), rocznik 1889 dwa akty urodzenia (26 i 59), a roczniki 1904 i 1905 wymieniają wieś wprost pod tą pełną nazwą⁸⁶. Sam „Półwiosek" bez przymiotnika wraca w aktach stale i dotyczy wtedy najczęściej dworu i służby Półwioska Starego — mieszkają tu Kościelscy (w 1891 r. dwóch Wojciechów Kościelskich naraz, rozróżnialnych wyłącznie po imionach żon), Zajfertowie (Seifert), Grzelakowie, Marciniakowie, Czarneccy, Staszczakowie, a z zawodów — garncarz Wincenty Michalski i rybacy Paweł Orkowski z żoną (1889)⁸⁶. ⭐ Rybacy w aktach tej parafii pojawiają się tylko tutaj i w Wąsoszach — to najczystszy ślad gospodarki jeziornej w całym materiale.

Różnowa i Różopole

Dwie różne miejscowości o podobnych nazwach, po dwóch stronach granicy powiatowej.

„Różopole, fol. nad jez. Ślesińskiem, pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Wąsosze, odl. od Koła 32 w., ma 3 dm., 26 mk."⁵⁵

Różopole to folwark dóbr Piotrkowice (dawniej Ślesin), liczący 240 mórg gruntów ornych i wiatrak²⁹ — i jeden z trzech majątków, które w 1866 r. należały do Franciszki z Łukomskich Walknowskiej⁴⁹.

Różnowa natomiast leży w powiecie konińskim: „pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ślesin, odl. od Konina w. 20; ma 12 dm., 84 mk."⁵⁶ — i pojawia się w składzie dóbr Sarnowa („wś Rożnowo os. 11, mr. 56")⁸. W regestach grodzkich obie nazwy mieszają się: Goliński (1676), Mańkowski (1786), Stadniccy (1791–1792), Biernacki, Kurcewski, Rożnowski, Komorowski (1791), Sarnowski (1792)⁹.

W aktach 1875–1905 wieś występuje w formie „Rożnowa" i jest stale obecna: rocznik 1875 (akt urodzenia 97, zgon 46), 1876, 1877, 1889 (akty urodzenia 42 i 84, ślub 25, zgon 26), 1891, 1893 (akty 18, 27, 59, zgon 62), 1904 i 1905 (zgony 36, 38, 46, ślub 27)⁸⁷. Stałe rodziny: Operaczowie, Szczepankiewiczowie, Ignaczakowie, Goińscy, Szymańscy, Majchrzakowie, Dąbrowscy⁸⁷.

⚠️ Najtrudniejsza pułapka toponimiczna całej serii. Odczyt maszynowy czyta „Сарнова" i „Рожнова" wymiennie — te same rodziny wychodzą raz z Sarnowej, raz z Rożnowy, czasem w sąsiednich aktach tego samego rocznika⁸⁷. Ponieważ Słownik geograficzny wylicza Rożnowo w składzie dóbr Sarnowa⁸, obie osady były sąsiednie i administracyjnie związane, co tłumaczy i pomyłki modelu, i być może niekonsekwencję samego pisarza. ❓ Rozdzielenia obu wsi akt po akcie nie da się zrobić bez oglądu skanów i dopóki to nie nastąpi, przypisań rodzinnych do jednej z nich nie traktujemy jako pewne.

⭐ Trop rodzinny. To w Rożnowie/Sarnowej siedzi jedyna w tych księgach rodzina nosząca nazwisko PODLASIŃSKI: Katarzyna z Podlasińskich, żona Józefa Operacza, występuje w latach 1891, 1893 i 1905, a w 1904 r. umiera w Rożnowie Franciszka Podlasińska z domu Borowska, lat 90, wdowa po Janie, urodzona we wsi Sławęcin parafii Ślesin około 1814 r.⁸⁷ — najstarszy dotąd znany nam ślad tego nazwiska w okolicy.

Sławęcin i Sławęcinek

Wsie parafii Ślesin, gminy Sławoszewek — przez całe XVI i XVII stulecie chodzące w jednym kluczu z Mikorzynem i Lubomyślem.

„S., wś fol., pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ślesin, odl. 16 w. od Konina. Fol. posiada gorzelnię, 4 dm., 39 mk., wś ma 7 dm., 179 mk. W 1827 r. było 14 dm., 183 mk. W 1874 r. fol. S. rozl. mr. 447 […]. Wś S. os. 19, mr. 29; wś Makarowo os. 10, mr. 74; wś Trzy budy os. 4, mr. 33. Na początku XVI w. łany kmiece dają plebanii w Sleszynie tylko kolędę po groszu z łanu, zaś folwark dziesięcinę a sołtysie meszne po mierze żyta lub owsa z łanu (Łaski, L. B., I, 209). Według reg. pob. pow. konińskiego z r. 1579 część Stan. Jarochowskiego miała 4½ łanu, 4 zagr. bez roli, 1 kom. bez bydła, 1 łan pusty. Zofia Lubomejska 2 łany."⁵⁷

„Sławęcinek, kol. i fol., pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ślesin, odl. od Konina 14 w.; kol. ma 3 dm., 38 mk.; fol. 3 dm., 40 mk. W 1827 r. było 10 dm., 60 mk. Fol. S., w 1869 r. oddzielony od dóbr Goranin, rozl. (w 1882 r.) mr. 195 […]."²⁰

Ciąg właścicieli: Lubomyscy (1540–1550) → Latalscy (1550–1591) → Żychlińscy (1639–1681) → Szczycińscy (1681–1693) → Golińscy (1685–1701) → Paruszewscy (1697–1784) → Zakrzewscy (1779–1783)⁹. W rejestrach 1564–1583 płacą tu Jarochowski, Lubomeska i Szyszyński, od 2 do 13 łanów⁶.

⭐ Rejestr z 1579 r. pokazuje ten podział w wydaniu Pawińskiego czarno na białym — i to samo dotyczy Mikorzyna. Obie wsie stoją wtedy w połowie: Stanisław Jarochowski trzyma w każdej po 4½ łanu, Zofia Lubomyska po 2 łany⁹⁵. To ta sama Lubomiska, która dwa lata później zarządza dobrami ślesińskimi, i ta sama rodzina, która w 1591 r. zapisze posag „na połowie miasta Ślesin". Lubomyscy z Lubomyśla są w latach 1579–1591 realnym współgospodarzem całej tej okolicy — mimo że ich własna wieś już wtedy leży odłogiem.

W aktach 1875–1905 obie wsie występują osobno — i to jest rozstrzygnięcie, bo odczyt maszynowy potrafił obie formy pomieszać w jednym akcie („izъ Sławęcinka… obu gospodarzy ze Sławęcina")⁸⁸. ⭐ Sławęcinek jest w tych księgach wsią z zarządem folwarcznym: akty urodzenia 54 i 55 z 1877 r. wymieniają rządcę majątku (управляющій), a rocznik 1875 — rządcę dóbr Sławęcin Franciszka Trzcińskiego, człowieka piśmiennego, co w tej parafii jest rzadkością⁸⁸. W samym Sławęcinku kują dwaj kowale (1877), mieszkają Wegnerowie (Wagner) i Dorywalscy, a w Sławęcinie — Jaskulscy (Roch Jaskulski, świadek wielu aktów, zm. 9 XI 1893), Dominiakowie (Franciszek, świadek i chrzestny w latach 1891–1904), Boczkowscy, Nowińscy, Jarmusze, Skowrońscy i Soberajowie⁸⁸. ⭐ Akt zgonu z 1875 r. rozstrzygnął przy okazji nazwisko rodziny czytanej maszynowo na kilka sposobów: to JARMUŻ⁸⁸.

⭐ Sławęcin ma przy tym, jak Ślesin i Lubomyśle, drugą metrykę. W 1783 roku — w tym samym roku co Ślesin — założono tu kolonię olęderską, na sześciu osadników¹⁰⁰. Do 1945 r. tutejsi ewangelicy należeli do parafii w Koninie, a razem z nimi mieszkańcy sąsiedniego Sławęcinka¹⁰⁰.

Sławęcin trafił też do Słownika historyczno-geograficznego ziem polskich w średniowieczu — nie osobnym hasłem, lecz wzmianką w haśle Sławno, wśród wsi o podobnie brzmiących nazwach: „Sławęcin k. Ślesina (pow. kon., par. Ślesin)", z właścicielami noszącymi nazwisko Sławski/Sławęcki/Sławiński⁵⁸.

Sławoszewek i Sławoszewo

Siedziba gminy, do której w XIX w. należał Ślesin — a przy tym wieś parafii Kleczew, nie ślesińskiej.

„[Sławoszewek], w XVI w. Slaboschewo minor i Szlaboschewko minor, wś i fol., pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Kleczew, odl. od Konina 21 w.; wś ma 42 dm., 226 mk., 53 os., 342 mr.; fol. S. ma 7 dm., 86 mk. W 1827 r. Sławoszew miał 19 dm., 172 mk., a Sławoszewek 10 dm., 125 mk. Fol. Sławoszewek, w r. 1882 oddzielony od dóbr Kleczew, rozl. mr. 789 […]. Dobywanie torfu przynosi około 3000 rs. rocznie. Dobra Sławoszewek składały się z S., Sławoszewa, Cegielni, Roztoki i Izabelina, razem 1565 mr. Należały do Chrzanowskiego. […] Według reg. pob. pow. konińskiego z r. 1579 Maks Rusocki płacił od 8 łan., 1 zagr. bez roli."⁵⁹

Dla parafii ślesińskiej Sławoszewek jest ważny przez wodę: to Sławoszewscy (Słaboszewscy) raz po raz zastawiali wójtom ślesińskim jezioro Szczepy — w 1506, 1511, 1513, 1562 i 1571 r.³⁴ Rodzina daje w regestach ciąg 1464–1571, obok niej: Mielżyński (1465), Chojeński (1499), Opaliński (1583), Bielicki (1646), Krzewski (1669), Rostkowski (1687)⁹.

Smolniki (Polskie i Niemieckie)

Osobnego hasła Słownik nie ma²¹; obie kolonie występują w składzie dóbr Lubstów: „kol. Smolniki Polskie os. 3, z grun. mr. 55; kol. Smolniki Niemieckie os. 8, z grun. mr. 141"¹⁶. Sam podział na „polskie" i „niemieckie" jest dokumentem — to ślad osadnictwa niemieckiego, o którym niżej.

⭐ I ten ślad da się datować. Kolonię olęderską założono tutaj w 1785 roku, na ośmiu osadników¹⁰⁰ — liczba zgadza się przy tym uderzająco z ośmioma osadami, które Słownik wylicza sto lat później pod nazwą Smolniki Niemieckie. Wieś należała później do ewangelickiej parafii w Sompolnie (zob. rozdział 38).

⚠️ „Smolnik" figurujący w rejestrach poborowych powiatu konińskiego leży w parafii Wyszyno — to inna miejscowość⁶. Nazwiska z regestów, które mogą dotyczyć naszych Smolnik: Grodzieccy (1545–1591), Niemojewski (1671), Trzebuchowski (1680), Pawłowscy (1716–1718), Zakrzewscy (1775–1785), Bagiński (1776), Wilkostowski (1791)⁹.

Szyszyn (Szyszyno Wielkie i Małe) i Szyszynek

Najgęściej udokumentowana wieś tego rozdziału po Ślesinie i Mikorzynie — i wieś, przy której najłatwiej się pomylić co do powiatu.

„Szyszyno Wielkie i Małe, wś i folw., pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ślesin, odl. od Konina w. 24, od jez. Ślesińskiego 1 w.; wś ma 20 dm., 229 mk.; folw. 6 dm., 48 mk. W 1827 r. Sz. Wielki 18 dm., 188 mk.; Sz. Mały 18 dm., 102 mk. Dobra Sz[yszyn] (własność Garszyńskiego) miały 1017 mr. Dobra Sz. Wielkie i Małe składały się w r. 1885 z folw. Sz. Wielkie i Konstantynów, rozl. mr. 955 […]. Wś Sz. Wielkie os. 56, mr. 256; wś Konstantynów os. 10, mr. 16; wś Holendry Żółwieniec os. 21, mr. 145; kol. Szyszyn os. 66, mr. 513. Na początku XVI w. wś „Schyschyna duplex", w par. „Szlyeszyno", dawała z łanu km. plebanowi tylko kolędę po groszu z łanu. Część szlachecka wsi „Szyszyno minor" należała do par. Ostrowąs i role dworskie dawały tu dziesięcinę. W r. 1580 wś „Schiszino utraque", w par. Ostrowąs, w pow. gnieźnieńskim, składała się z części: Seweryna Dobiesławskiego (2 łany, 4 zagr.), Andrzeja Szyszyńskiego (½ łanu, 3 zagr.), Bronisza (3 łany, 3 zagr.) i Wojciecha Szyszyńskiego (1 łan, 2 zagr.)."⁶⁰

„Szyszynek, wś, os. i dwa folw., pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ostrowąs, odl. od Konina 24 w.; dwie wsi mają 7 dm., 61 mk.; 1-szy folw. 3 dm., 33 mk.; 2-gi folw. 2 dm., 14 mk. W 1827 r. 12 dm., 120 mk. […]"⁶¹

⭐⭐ A najstarsi znani dziedzice Szyszyna sięgają o sto lat głębiej, niż notuje literatura. W Kodeksie dyplomatycznym Wielkopolski dwukrotnie występuje Wrocsław (Wrocław), dziedzic Szyszyna: 12 stycznia 1366 r. w Golinie, jako świadek sprzedaży wójtostwa kleczewskiego („domino Vroczlao herede de Schischyno", obok plebana i wójta golińskich, sołtysa z Woli i sołtysa z Kawnic), oraz 4 kwietnia 1367 r. w Gębicach, już z urzędem: „nobili viro Wroczslao subvenatore herede de Sziscino" — podłowczy⁹⁷. ❓ Świadkowie drugiego dokumentu (Gębice, Marszewo, Kamiszewo) wskazują raczej okolice Trzemeszna; pierwszy jednak (Golina, Kleczew, Kawnice) leży bezspornie pod Ślesinem, a tożsamość imienia i urzędu przemawia za jedną osobą. Do potwierdzenia.

⭐ 1 czerwca 1414 roku Szyszyn jest w Ślesinie w komplecie. Akt wystawiony w samym Ślesinie zapisuje, że Bogufał Szyszyński wraz z Jakuszem z Sarnowa pożyczyli od tamtejszego proboszcza Przecława pięć grzywien; świadkami są, obok rektora szkoły i kleryka ślesińskiego, Stanisław cieśla i Sędlisz, kmiecie z Szyszyna⁹⁸. Zachowany opis pieczęci dłużników — wanna w tarczy — wskazuje herb Godziemba. To najstarsze imienne poświadczenie dziedziców Szyszyna i Sarnowa oraz jedyne znane nam imiona kmieci z tej wsi sprzed XVI wieku.

To hasło zawiera w sobie cały problem: Szyszyn Wielki należał do parafii Ślesin, Szyszyn Mały i Szyszynek — do parafii Ostrowąż, a cała wieś leżała w powiecie gnieźnieńskim⁶⁰. Dlatego jej szesnastowiecznych rejestrów poborowych trzeba szukać w warstwie gnieźnieńskiej, a nie konińskiej — i dlatego tak długo ich nie było widać.

Dzieje Szyszyna to przede wszystkim dzieje rodu Szyszyńskich, którym poświęcamy osobny podrozdział (6.4): dwadzieścia siedem regestów z lat 1466–1635, z przezwiskami „Momot", „Uniesław", „Woszczek", „Szarnoch", „Grandliński". Obok nich części wsi trzymają Cielmowscy/Czelmowscy, Dzieczmarowscy (1525–1547), Bieganowscy z Ostrowąża, Sarnowscy, Dobiesławscy (Adam, „dziedzic w Szyszynie" 1537–1545, i jego następca Seweryn, płatnik poboru w 1564 r.), Miełaczewscy, Grodzieccy (Piotr sprzedaje w 1573–1576 r. całą swą część Maciejowi Ostrowąskiemu Broniszowi za 1600 złp), Małachowscy, Muchlińscy i Zbierzchowscy w Szyszynku, wreszcie Kossowscy (1697–1755, po których została w Szyszynie część zwana „Kossowczyzną")⁶².

⭐ Osobna ciekawostka: w Szyszynie było własne wójtostwo. W 1539 r. „N. Łukasz Ruskowski, syn ol. N. Macieja R., wójta w Szyszynie", zastawia półtora łana roli pustej Adamowi Dobiesławskiemu⁶³. Ci sami Ruskowscy trzymali w tych samych latach wójtostwo w Ślesinie (rozdz. 6.2).

W 1755 r. „G. Roch Aurelewski, dziedzic obu części Szyszyna", skupia wieś w jednym ręku po raz pierwszy od dwóch stuleci⁶⁴. W XIX w. dobra należą do Garszyńskiego⁶⁰.

⭐⭐ I to jest jedyny dwór tej okolicy, który da się złapać w aktach metrykalnych. Ślub 12 z 1893 r. — jedyny akt szlachecki w całym roczniku — łączy Piotra Nakowskiego, właściciela majątku Strużewo, z Kazimierą Marią Heleną Garczyńską, córką Teodora i Heleny z Żychlińskich, dziedziców Szyszyna⁸⁹. Akt ma dyspensę biskupa kujawsko-kaliskiego od dwóch zapowiedzi, umowę przedślubną u rejenta w Kleczewie, a w księgę wszyto później dwa dokumenty urzędowe o rozwodzie, orzeczonym w 1900 r. przez Warszawski Ewangelicko-Reformowany Sąd Konsystorski z winy żony⁸⁹. ⭐ Nazwisko Żychlińskich — właścicieli Mikorzyna, Lubomyśla i Sławęcina w XVII w. (rozdz. 6.5) — wraca tu po dwustu pięćdziesięciu latach, po kądzieli, w tej samej okolicy. Rodzina wraca jeszcze raz w 1904 r.: w chłopskim Szyszynie umiera Ludwika Garszyńska, panna, 53 lata, córka Kacpra i Emilii z Moszkowskich, właścicieli majątku Łubno — jedyna osoba ze stanu ziemiańskiego w całej ówczesnej księdze⁸⁹.

W aktach 1875–1905 sam Szyszyn jest przy tym wsią gęsto zaludnioną i dobrze udokumentowaną: akuszerka Katarzyna Pogonowska (60 lat, 1876), owczarz Józef Żolski (1876), włodarz (1877), arendarz wsi Szyszyn Michał Matecki i właściciel wsi Wiktor Matecki (1875 — akt, pod którym jako jedynym w roczniku wszyscy podpisali się własnoręcznie), kowal Józef Dunaj, młynarz⁸⁹. Rody: Murawiakowie, Gentkowscy, Trzymkowscy, Szkudlarkowie, Dymowscy, Jakubowscy, Bugalscy, Łukasiewiczowie, Kalewscy, Linińscy, Zalewscy, Kangurzewscy, Głowaccy, Zatwardzińscy, Sioda, Dunowscy⁸⁹. ⭐ W 1905 r. rodzice wracający z emigracji zarobkowej „na Prusy" chrzczą w Szyszynie córkę Martę Lisowską, urodzoną już w Prusach⁸⁹ — jedyny taki zapis w opracowanych rocznikach.

Folwark Szyszyn (w aktach „Фольваркъ Шишинъ", raz „Nowy Folwark Szyszyn") występuje jako osobna jednostka od wsi i od kolonii olęderskiej — w 1889 i 1891 r.⁸⁹ ❓ Czy chodzi o folwark z hasła słownikowego, czy o odrębną osadę, nie rozstrzygamy.

Szyszyńskie Holendry

„Szyszyńskie Holendry, kol., pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ślesin, mają 36 dm. (4 mur.), 128 mk., 514 mr. obszaru. Kantorat ewang. Ludność mieszana polska i niemiecka. Gleba żytnia."⁶⁵

Jedno zdanie, a mówi wszystko: kolonia olęderska, założona na gruntach dóbr Szyszyn, z własnym kantoratem ewangelickim — czyli szkołą i domem modlitwy bez pastora, prowadzonym przez kantora. Ludność mieszana. To najwyraźniejszy w gminie ślad drugiej, protestanckiej społeczności tej okolicy; obok niej stoją Holendry Wąsoskie, Holendry Żółwieniec, Smolniki Niemieckie, Lizawy i Goraninek.

⭐⭐ To najstarsza kolonia olęderska w całej gminie: powstała w 1764 roku¹⁰⁰ — dziewiętnaście lat przed Ślesinem i Sławęcinem, dwadzieścia cztery przed Lubomyślem. Jej kantorat przechodził z rąk do rąk częściej niż jakakolwiek inna placówka okolicy: w latach 1795–1811 należał do filiału w Witkowie, potem do tamtejszej parafii, następnie do krótkotrwałej parafii ewangelickiej w Ślesinie, po jej upadku do Konina, a od 1853 r. do Sompolna¹⁰⁰. ⇒ Dla genealoga to znaczy jedno: metryki ewangelickie z tej jednej kolonii leżą kolejno w pięciu różnych archiwach parafialnych, zależnie od dekady (zob. rozdział 38).

⭐ Koloniści utrzymywali tu ochronkę dla dzieci — rzadkość w wiejskiej Wielkopolsce tego czasu, odnotowaną w przewodniku po guberni kaliskiej¹⁰⁰. Przed wojną działał też w Szyszyńskich Holendrach chór kantoracki, którego imienny skład zachował się w powojennej prasie wysiedleńczej¹⁰⁰.

Nazwa pojawia się w naszych własnych odczytach aktów metrykalnych — także zapisana cyrylicą, jako „Голендры Шищинскія", z adnotacją „par. Ślesin"².

⭐ Nowoszyszyńskie Holendry — druga, młodsza kolonia. Roczniki 1904 i 1905 odróżniają „Nowoszyszyńskie Holendry" od „Szyszyńskich Holendrów" jako dwie osobne miejscowości; w Nowoszyszyńskich mieszka wtedy młynarz Ciechowski⁹⁰. Słownik geograficzny tej drugiej nazwy nie zna²¹ — kolonia jest więc albo późniejsza od hasła, albo funkcjonowała tylko w mowie i w kancelarii parafialnej.

Kto tu mieszkał. Akta dają pełną listę rodzin osadniczych obu kolonii i wsi sąsiednich, już skatolicyzowanych i piszących się po polsku: Stranc (Strantz) — najliczniejsi, Zajfert (Seifert), Knyrek, Liniński, Sznajder, Klajnert (Kleinert), Egiert (Eckert), Fekner/Fenner, Ficner (Fitzner), Kopke (Köpke), Praske, Tylke, Ratke (Radke), Hofman, Welk, Wegner (Wagner), Szubert (Schubert), Fligiel (Flügel), Sznicer, Pecolt (Petzold), Grams, Bejnka (Beinke), Hernest, Bruch, Kugler, Lentz, Astemberg, Irman, Majsner (Meissner), Klawiter, Lorentz, Winkler, Otto, Kunke, German⁹⁰. ⭐ Niemal wszyscy występują jako gospodarze, nie robotnicy, i żenią się z Polkami — to obraz społeczności zasiedziałej i wrastającej, a nie napływowej.

Ślesin-Posada — miasteczko widziane z własnych ksiąg

Historia samego Ślesina jest gdzie indziej (rozdz. 2 i 6); tu notujemy tylko to, co o osadzie mówią jej własne akta stanu cywilnego, bo zaskakująco dobrze porządkują obraz.

⭐ Jedna data dla porządku, bo łatwo ją przeoczyć przy mieście lokowanym w 1358 r.: w 1783 roku przy Ślesinie osadzono osiemnastu osadników olęderskich — największą grupę ze wszystkich dziewięciu kolonii tej okolicy¹⁰⁰. Miasteczko dostało w ten sposób drugą, ewangelicką społeczność, która przez ćwierć wieku próbowała się usamodzielnić kościelnie (zob. rozdział 38). W księgach występuje ona jako „Posada Ślesin" (a obok niej osobno „Kolonia Ślesin"), odróżniana od wsi parafii⁹¹.

⭐ Ślesin handlował świniami — i zapisywał to jako zawód. W roczniku 1875 czterech mężczyzn ma w akcie wpisane wprost торговецъ / скупщикъ свиней — „handlarz, skupujący świnie" (Komłowski, Fordulski, Muzykiewicz, Nawrocki), a w roczniku 1876 pięciu (Kaczorowski, Kwiatkiewicz, Jurkiewicz, Ślesiński, Olkiewicz, Nawrocki)⁹¹. To nie są rolnicy dorabiający — to zapisana branża miasteczka, i najmocniejszy w całym materiale ślad targu trzodą nad jeziorem, przy trakcie na Sompolno. W roczniku 1905 ta sama grupa nazywa się już po prostu „targowcami" i jest w Posadzie najliczniejsza⁹¹.

Młyn i młynarze. Przez wszystkie roczniki przewijają się ślesińscy młynarze: Leopold Lewandowski (1875, 1876 — 33–39 lat), później Wegner, Gojński, Czarkowski, Ekiert, Sypniewski, Ludwiczak, Osada, Sobkiewicz⁹¹. Lewandowscy mają w parafii co najmniej trzy odrębne gniazda — ślesińskie, żółwienieckie i biskupskie — a ślesińskie jest młynarskie⁹¹.

⭐ Szkoła i carski nadzór, 1876. Najlepszy pojedynczy dokument o oświacie, jaki dały nam te księgi, to akt małżeństwa 22 z 1876 r.: żeni się nauczyciel jednoklasowej szkoły początkowej w Ślesinie — i żeby to zrobić, musi przedstawić zezwolenie Kaliskiej Dyrekcji Naukowej (nr 7901) oraz zgodę naczelnika gminy Sławoszewek, a od dwóch z trzech zapowiedzi dostaje dyspensę Konsystorza Generalnego Diecezji Kujawsko-Kaliskiej⁹¹. Akt dowodzi istnienia szkoły w Ślesinie w 1876 r. i pokazuje, jak daleko sięgał nadzór zaborcy nad nauczycielem małego miasteczka.

Reszta rzemiosła rośnie przez trzydziestolecie: szewcy (Stawicki, Grzybowski, Dęgurski, Lisiecki), piekarze (Knaflewski, Wegner, Wąsiński, Cieślak, Wojewoda), stolarze (Lidner, Astemberg, Krzymiński, Gilewski), kowale (Jankowski, Jackowski, Królikowski, Kupiński), murarz Krysiński, kołodzieje, kominiarz, felczer, sklepikarz Maciej Dorywalski, pisarz gminy Sławoszewek Jan Porulski, organista i położna parafialna⁹¹. ⭐ Piśmienność jest tu miarą stanu: w roczniku 1905 na 287 aktów sami podpisują się tylko dwaj ludzie — pisarz gminny i sklepikarz; w 1889 r. — funkcjonariusz państwowy, organista i córka młynarza⁹¹.

Rody ślesińskie wracające przez wszystkie roczniki: Dorywalscy (w 1905 r. kilkanaście wystąpień, trzej różni Józefowie naraz — jeden z filarów miasteczka), Olkiewiczowie, Donderowiczowie, Dęgurscy, Multańscy, Stawiccy, Kopańscy, Potrzebscy, Nowakowscy, Elerowscy, Jasińscy, Bryzgalscy, Kwiatkowscy, Kuraszkiewiczowie, Czarkowscy, Klonowscy, Gołębiewscy, Augustyniakowie i — nazwisko odmiejscowe — Ślesińscy⁹¹.

Tokary

„T., folw., pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Lubstów, odl. od Koła 34 w., ma 2 dm., 31 mk. Wchodził w skład dóbr Leśnictwo."⁶⁶

⚠️ Odrzucić trzeba Tokary słupeckie, wieluńskie, krasnostawskie i sokołowskie. Regesty dają dla naszych Tokar tylko trzy wystąpienia: Wardeski (1550), Złotkowski (1585), Kwiatkowski (1698)⁹.

Dwa wiersze w słowniku i trzy regesty — a mimo to w lesie tokarskim leży jedno z najmocniejszych miejsc pamięci całej gminy, i to takie, którego nie ma w żadnym z naszych dotychczasowych rozdziałów.

⭐⭐ Krzyż Pojednania

W styczniu 1945 r., gdy Armia Czerwona zbliżała się do Ślesina, wśród osadników i przesiedleńców wybuchła panika. Uciekając od Sompolna w stronę Ślesina, dostali się na linię frontu — między niemieckie działa ustawione w Ślesinie a radzieckie czołgi nadjeżdżające od Sompolna. Relacjonuje to ks. Andrzej Mendrok, historyk tutejszego ewangelicyzmu¹⁰⁰:

„Zginęło wówczas kilkaset osób, które później pochowano w tokarskim lesie w leju po pocisku V1. Dzisiaj miejsce to upamiętnia Krzyż Pojednania."

⇒ Mogiła nie jest więc grobem żołnierzy ani ofiar terroru, lecz zbiorowym pochówkiem cywilów zabitych między dwiema armiami, złożonym w gotowym dole — w leju po pocisku rakietowym. Sama nazwa krzyża jest z innej epoki niż wydarzenie: postawiono go dopiero pod koniec XX wieku, w duchu pojednania, i to on nadał temu miejscu obecne znaczenie.

⭐ Osobno, i nie w tym samym miejscu, stoi w Tokarach pomnik-grobowiec ufundowany przez jednego z ocalałych. Był nim niemiecki chłopiec, jedyny ze swojej rodziny, którego 20 stycznia 1945 r. nie stratował czołg; przygarnęła go polska chłopka, u której został kilka miesięcy, po czym wyjechał z innymi Niemcami do swojego kraju. Jako dorosły zaopiekował się swoją wybawicielką w jej starości, a w Tokarach ufundował grobowiec, w którym w jednej mogile leżą jego rodzice i inne osoby pochodzenia niemieckiego¹⁰¹.

⭐ Wodospad w Tokarach

I rzecz zupełnie innego rodzaju, o której nasze rozdziały dotąd milczały: Tokary mają wodospad. Na wschodnim brzegu jeziora znajduje się ujście kanału zrzutowego, stanowiącego część dalekiego obiegu chłodzenia elektrowni — i kanał ten kończy się, jak piszą autorzy przewodnika po okolicach Konina, „malowniczym wodospadem"¹⁰².

⚠️ Zjawisko jest sezonowe i sztuczne: pojawia się do września, a zależy „od temperatury powietrza, jak i intensywności pracy elektrowni"¹⁰². ⇒ To atrakcja turystyczna, która istnieje wyłącznie dlatego, że nad jeziorami postawiono elektrownię — obok masztu w Żółwieńcu i zbiornika po odkrywce pod Mikorzynem jeden z trzech krajobrazowych skutków przemysłu w tej gminie.

Trzy Budy, Trzaskowa, Stogi, Rębowo, Ostrowy, Roztoka, Lizawy — najmniejsze

Garść osad, którym Słownik poświęca po dwa wiersze, a które w księgach metrykalnych wracają regularnie.

„Trzy budy, kol., pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ślesin, odl. od Konina 15 w.; ma 3 dm., 24 mk. W 1827 r. 3 dm., 22 mk."⁶⁷ — kolonia na gruntach Sławęcina⁵⁷ (to samo wyliczenie dóbr Sławęcin daje obok Makarowo, zob. wyżej). ⭐ W aktach metrykalnych nazwa zrasta się w jedno słowo — „TRZEBUDY". Tak brzmi w roczniku 1904 (akt urodzenia 47, śluby 10 i 30, zgon 73), podczas gdy rocznik 1891 pisze jeszcze rozdzielnie „дер: Тржы Буды" (akt 53)⁹². To ta sama osada, tylko zapisana tak, jak ją wymawiano; przy kwerendach trzeba szukać obu form. „Trzaskowa, os. karczm., pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ślesin, odl. 19 w. od Konina; 1 dm., 4 mk. W 1827 r. 1 dm., 5 mk., par. Ostrowite."⁶⁸ — osada karczemna, i to jedna z niewielu, których parafia zmieniła się między 1827 r. a końcem stulecia. „Stogi, wś, pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ostrowąs, odl. od Konina 21 w.; ma 8 dm., 65 mk., 12 os., 288 mr.; 1827 r. 56 mk. Wchodziła w skład dóbr Kleczew."⁶⁹ „Rembowo 1.) wieś włość., pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ślesin, odl. od Konina 14 w., ma 6 dm., 81 mk., 9 os., 177 mr."⁷⁰ „Ostrowy […] 5.) O., kol. nad jez. Piotrkowickiem, pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Ślesin, odl. od Koła 27 w., ma 7 dm., 52 mk."⁷¹ — rzadki przypadek: kolonia powiatu kolskiego należąca jednak do parafii ślesińskiej. „Roztoka, w XVI w. Roszthoka, wś i fol., pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Kleczew, odl. od Konina 17 w.; wś ma 19 dm., 161 mk. […] W 1579 r. wś R., w par. Kleczew, własność Rusockiego, miała 17 łan."⁷²

⭐ Ostrowy to nie Ostrowąż — rozstrzygnięcie z akt

Dwie nazwy mylone bez przerwy, także przez nas samych, dopóki nie przeczytaliśmy ksiąg. Akta stanu cywilnego rozstrzygają sprawę trzykrotnie i w tę samą stronę. Ślub 7 z 1891 r. mówi wprost „въ деревни Островы приходѣ Слесинъ" — we wsi Ostrowy parafii Ślesin⁸⁵. Rocznik 1893 stawia obie nazwy w jednym roczniku jako różne miejsca: Ostrowy są wsią własną parafii, a Ostrowąż występuje w tych samych aktach jako parafia obca (przy Kijowcu, Szyszynku i Górach)⁸⁵. To samo powtarza akt urodzenia 119 z 1889 r., wymieniając Ostrowo i Ostrowąż obok siebie⁸⁵.

⇒ Zgadza się to co do joty ze Słownikiem geograficznym, który Ostrowy opisuje jako kolonię powiatu kolskiego należącą do parafii ślesińskiej⁷¹ — rzadki przypadek osady po „kolskiej" stronie granicy, a ślesińskiej pod względem kościelnym. Nie wolno tych nazw podmieniać ani scalać.

Z akt wychodzą też mieszkańcy: gospodarze Chmielewscy (Tomasz, 40 lat w 1893 r.), Grabowscy, Jachylczakowie (Jachymczakowie), a wśród rodzin osadniczych KLAJNERT (Kleinert) i LORENTZ⁸⁵ — Ostrowy należą więc do pasa wsi z domieszką niemiecką, razem z Głębockiem, Kijowcem i Półwioskiem.

Wąsosze i Holendry Wąsoskie

Druga po Ślesinie wieś parafialna nad tym samym jeziorem — ale w powiecie kolskim, czyli po drugiej stronie granicy administracyjnej.

„Wąsosze 1.) wś i folw. nad jez. Śleszyńskim (na zach. brzegu południowej części jeziora), pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Wąsosze, odl. 30 w. od Koła a 11 w. od Konina. Posiada kościół par. murowany, gorzelnię parową, młyn parowy, wiatrak, cegielnię, kopalnię torfu, 16 dm., 342 mk. W r. 1827 było 15 dm., 124 mk. W r. 1885 fol. W. z attyn. Kępa rozl. mr. 1896 […]. Wś W. os. 35, mr. 54, powstała z parcelacyi gruntów pokościelnych. Posiadaczami cząstek są włościanie okolicznych wsi. Wś Julia ma os. 22, mr. 254; wś Holendry Wąsoskie os. 7, mr. 32. Zapewne z tej wsi pisał się w r. 1404 Mathias de Wansosche „judex kalisien.", a następnie w r. 1416 wojewoda kaliski. Kościół par. (stoi nad jeziorem), p. w. Wszystkich Świętych, już na początku XV w. wspomniany w aktach konsystorza gnieźn. jako stary. Patronat mieli częściowi dziedzice wsi. Na początku XVI w. pleban, dla zmniejszenia się ludności w parafii, nie mógł trzymać wikaryusza. […] W końcu XVI w. stanął nowy kościół murowany, konsekrowany dopiero r. 1662. Po spaleniu w r. 1849 odbudowany i rozszerzony. […] W r. 1873 przybudowano kaplicę p. w. N. Maryi P. […] Metryki zaczynają się od r. 1754 i to niekompletne. W kościele znajduje się obraz św. Barbary z r. 1668, przeniesiony z rozebranego niedawno kościółka św. Barbary, który stał na przeciwległym brzegu jeziora i należał do klasztoru bernardynów w Kazimierzu. Według reg. pob. pow. konińskiego z r. 1564 Brudzińska płaciła tu od 1 łanu, 3 zagr. bez roli. Wś ta zdawna należy do rodziny Mierzyńskich. W. par., dek. kolski, 1410 dusz."⁵

To jedno z najbogatszych haseł w całej kartotece. Warto z niego wynotować cztery rzeczy. Po pierwsze: wieś dała w XV w. wojewodę kaliskiego — Macieja z Wąsoszy, sędziego kaliskiego w 1404 i wojewodę w 1416 r. Regesty potwierdzają linię urzędniczą: w 1479 i 1480 r. działa Andrzej z Wąsoszy, podsędek kaliski generalny, a w 1491 r. Dersław z Wąsoszy, kanonik gnieźnieński⁷³. Po drugie: metryki wąsoskie zaczynają się dopiero w 1754 r. i są niekompletne — to fakt pierwszorzędny dla każdego, kto szuka tu przodków. Po trzecie: kościółek św. Barbary bernardynów kazimierskich na przeciwległym brzegu jeziora — nieistniejący obiekt, po którym został tylko obraz z 1668 r. i nazwa przylądka „Biały brzeg"³⁸. Po czwarte: rejestry poborowe dają tu w latach 1564–1583 jedną i tę samą właścicielkę — Agnieszkę Brudzińską, płacącą uparcie od jednego łanu⁶; w rejestrze z 1564 r. parafia nazywa się jeszcze „Wrąca Wielka", a dopiero od 1576 r. — Wąsosze⁶.

Ciąg właścicieli: Gulczewski/Golczewski (Łukasz, „dziedzic de Wąsosze" 1542–1543, kupujący też ćwierć Mikorzyna) → Czarnkowscy (1586) → Brudzińscy (1584–1605) → Krzewscy jako dzierżawcy Kępy i Wąsoszy (1589) → w XVIII w. Wilkostowscy i Studzińscy (1730) → Mierzejewscy (1758–1792) → w XIX w. Mierzyńscy⁹ (zob. rozdz. 6.11).

⚠️⚠️ Kiedy konsekrowano kościół wąsoski — dwie daty, sześćdziesiąt lat różnicy

Słownik geograficzny pisze, że nowy murowany kościół stanął w końcu XVI w. i był „konsekrowany dopiero r. 1662"⁵. Tymczasem dwa niezależne źródła kościelne podają datę wcześniejszą o sześćdziesiąt lat — i to z dniem i nazwiskiem konsekratora.

Wizytacja generalna dekanatu sompoleńskiego z 1765/66 r., opisana w repertorium akt wizytacyjnych Archiwum Diecezjalnego we Włocławku, notuje przy Wąsoszach: kościół parafialny „konsekr. 6 XII 1602 przez sufr[agana] gnieź[nieńskiego] Gniazdowskiego"⁹⁶. Dokładnie to samo zdanie powtarza — sto pięćdziesiąt lat później — urzędowy rocznik diecezji włocławskiej na rok 1912⁹⁴:

„18. Wąsosze, p. TE. OO. SSorum, lap. ex saec. XV die 6 Dec. 1602 a. consecr. per Joan. Gniazdowski Suffr. Gnesn.; n. a. 2,140."

⇒ Kościół w Wąsoszach konsekrował 6 grudnia 1602 roku Jan Gniazdowski, sufragan gnieźnieński. Dwa źródła z dwóch stuleci, zgodne co do dnia. Datę 1662 ze Słownika geograficznego uznajemy za pomyłkę — prawdopodobnie przestawienie cyfr.

⚠️ Za to o samym wieku budowli te źródła mówią rzeczy sprzeczne, i tego nie da się zatrzeć. Elenchusy z lat 1883–1896 i 1912 podają „mur. ex saec. XV" (murowany z XV wieku); elenchusy z lat 1907 i 1910 — „lap. circa a. 1860 aedif." (murowany, zbudowany około 1860 roku). Słownik geograficzny mówi o murowanym z końca XVI w., spalonym w 1849 r. i wtedy odbudowanym i rozszerzonym⁵.

⭐ Sprzeczność ta pasuje jednak do tego, co o wąsoskim kościele opowiadano na miejscu. Opis okolicy ogłoszony w „Wędrowcu" w 1880 r. i przedrukowany przez Oskara Kolberga przekazuje miejscową legendę⁹⁷:

„W czasach odległej przeszłości, gdy jeszcze poganie znajdowali się między ludem chrześcijańskim, nastąpiła razu jednego powódź (powstanie dzisiejszego jeziora)… Na wodach płynęły porozrywane chaty i różne sprzęty, a między niemi spostrzeżono krzyż drewniany… Przerażony lud, zgromadzony na wzgórku, klęknął z modlitwą błagalną na ustach. Śród tłumów znajdował się stary, ślepy, a zatwardziały w starej wierze poganin; w chwili ogólnej trwogi padł i on z innemi na kolana, a modląc się, przejrzał. Na wzgórku owym zbudowano kapliczkę, w której zawieszono krzyż cudowny. Kapliczka, wciąż odbudowywana, stała aż do ostatnich czasów, a z wzrostem ludności zamienioną została w kościół parafialny i powiększoną różnemi ze wszystkich boków przystawkami."

⇒ To jest ludowa etiologia świątyni — i zarazem, co ciekawe, trafny opis jej budowlanych dziejów: rdzeń stary, dobudówki ze wszystkich stron, kolejne przebudowy. Nic dziwnego, że redaktorzy elenchusu raz datowali kościół na XV wiek, a raz na rok 1860. Że nie jest to przypadek, potwierdza życie parafii: odpusty wąsoskie to Znalezienie i Podwyższenie Krzyża Świętego, a przy kościele działało Bractwo św. Krzyża „ab immemorabili tempore", od niepamiętnych czasów⁹⁴. Cudowny krzyż z legendy i bractwo krzyżowe to jedna rzecz.

⚠️ Jedna niezgodność do odnotowania i nierozstrzygnięta: wizytacja 1765/66 podaje wezwanie kościoła wąsoskiego jako św. Mikołaja Biskupa, podczas gdy wizytacja dziekańska 1759/60 tego samego dekanatu, Słownik geograficzny i wszystkie dziewiętnastowieczne elenchusy — Wszystkich Świętych⁹⁴ ⁹⁶. Możliwe, że to omyłka składu w repertorium (hasło Ślesina, z wezwaniem św. Mikołaja, stoi bezpośrednio niżej). Nie rozstrzygamy.

⭐ Elenchusy dokładają też datę szkoły. Szkoła elementarna w Wąsoszach jest poświadczona od rocznika 1892, a druga szkoła — w Piotrkowicach — od rocznika 1893⁹⁴.

⚠️⚠️ Obraz św. Barbary: 1668 czy 1684?

Do sporu o konsekrację dochodzi drugi, o szesnaście lat i o jeden obraz. Słownik geograficzny pisze, że w kościele jest „obraz św. Barbary z r. 1668, przeniesiony z rozebranego niedawno kościółka św. Barbary, który stał na przeciwległym brzegu jeziora i należał do klasztoru bernardynów w Kazimierzu"⁵. Przewodnik po Koninie i okolicach z 2012 r., wyliczając najstarsze zabytki świątyni, podaje natomiast „obraz św. Barbary z 1684 r."¹⁰².

⇒ Nie rozstrzygamy — podajemy obie daty. Zaznaczamy jednak trzy rzeczy. Po pierwsze, tylko starsze źródło zna proweniencję obrazu; autorzy przewodnika wymieniają samą datę, bez słowa o bernardynach i o kościółku z drugiego brzegu, czyli o wszystkim, co ten obraz wiąże z dziejami okolicy (zob. rozdz. 12.1a, gdzie mowa o kaplicy św. Barbary i jej murowanej następczyni z 1830 r.). Po drugie, różnica 1668 / 1684 to dokładnie ten rodzaj pomyłki, jaką łatwo popełnić przy odczycie daty malowanej na obrazie. Po trzecie — i to jest jedyna droga wyjścia — rozstrzygną to oględziny samego obrazu albo jego karta ewidencyjna, nie kolejne opracowanie.

⚠️ Przy okazji: przewodnik podaje czwartą już chronologię budowlaną tego kościoła. Wedle niego świątynia „została ukształtowana w drugiej połowie XIX w.", z pożaru „ocalało tylko prezbiterium", w 1868 r. dobudowano nawy, w 1873 r. kaplicę, a wieżę ukończono w 1917 r.¹⁰² Data kaplicy zgadza się ze Słownikiem (1873), pożar to zapewne ten z 1849 r. — ale autorzy nie znają ani konsekracji z 6 grudnia 1602 r., ani daty 1662 ze Słownika, ani samego pożaru z nazwy, a wiek budowli zaczynają dopiero od XIX stulecia. ⇒ Traktujemy to jako kolejne świadectwo obiegu popularnego, nie jako nowe ustalenie: jedyna rzecz, którą przewodnik dokłada do naszej wiedzy, to rok 1868 dla naw i rok 1917 dla wieży.

⭐ Jedno miejsce tego przewodnika zasługuje przy tym na osobną wzmiankę. Autorzy przytaczają legendę o powstaniu kościoła wąsoskiego w całości i z podaniem autora — „Oskar Kolberg zapisał legendę mówiącą o powstaniu miejscowego kościoła"¹⁰² — w brzmieniu identycznym z tym, które cytujemy wyżej. ⚠️ W książce liczącej dwieście stron jest to jedyne miejsce, w którym autorzy wskazali źródło swojej wiadomości. Tym samym najlepiej udokumentowanym zdaniem całego przewodnika okazuje się legenda.

⭐ Dwa drobiazgi z dwudziestego wieku. W czasie okupacji, gdy szkołę w Ślesinie zajęli osadnicy sprowadzeni z Rzeszy, polskie dzieci ze Ślesina chodziły do szkoły właśnie do Wąsosz — trzy kilometry w jedną stronę¹⁰¹. A w samej wsi najdłużej w okolicy trzymały się dwa zwyczaje: obsypywanie zbożem w kościele w dzień św. Szczepana, podtrzymywane jeszcze do niedawna na prośbę miejscowego proboszcza, oraz święcenie pokarmów w domach prywatnych, do których przyjeżdża ksiądz¹⁰⁴ (zob. rozdział 41).

Wierzelin

„Wierzelin, kol. i folw., pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Wąsosze, odl. od Koła 24 w.; kol. ma 9 dm., 115 mk., 11 os. i 273 mr.; folw. 1 dm., 11 mk. Wchodził w skład dóbr Lubstów. W r. 1827 było 9 dm., 65 mk., par. Lubstów."⁷⁴

Drobny, ale pouczający szczegół: między 1827 r. a końcem stulecia Wierzelin przeszedł z parafii Lubstów do parafii Wąsosze. Kto szuka tu metryk sprzed 1827 r., musi iść do Lubstowa. Nazwa jest młoda i w regestach grodzkich ma jedno jedyne wystąpienie⁹.

⭐ Młoda, ale dająca się datować co do roku: kolonię olęderską założono tu w 1777 r.¹⁰⁰ Ewangelicy z Wierzelina należeli do kantoratu w Ignacewie i mieli własny cmentarz oraz szkołę; kantorat zlikwidowano po powstaniu styczniowym, gdy wieś w dużej części opustoszała wskutek emigracji na Lubelszczyznę i Wołyń¹⁰⁰ (zob. rozdział 38).

Wygoda

„W., kol. i dwór nad jez. Licheń, pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Wąsosze, odl. od Koła 27 w.; kol. ma 28 dm., 203 mk., dwór 1 dm., 13 mk. W r. 1827 było 20 dm., 117 mk."⁷⁵

Wygoda wchodziła w skład dóbr Piotrkowice (dawniej Ślesin) — „wś Wygoda os. 31, z gr. mr. 187"²⁹. Nazwa kulturowa, typowa dla osad przydrożnych i karczemnych; w okolicy jest ich kilka (osobna Wygoda należała do dóbr Gosławice i do parafii Licheń³⁰).

Żółwieniec (Holendry Żółwieniec) i Konstantynów

„Żółwieniec, wś nad jez. Piotrkowickiem, pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ślesin, odl. od Konina w. 20, ma 16 dm., 76 mk."⁷⁶

Pod hasłem Szyszyna wieś występuje pod pełniejszą nazwą: „wś Holendry Żółwieniec os. 21, mr. 145"⁶⁰ — czyli Żółwieniec powstał jako osada olęderska na gruntach dóbr Szyszyn, razem z folwarkiem Konstantynów (10 osad, 16 mórg, 4-polowy płodozmian, wiatrak)⁶⁰.

W Tekach Dworzaczka Żółwieniec nie ma ani jednego regestu⁹ — i to jest informacja, nie luka: nazwa jest po prostu młodsza od ksiąg grodzkich.

⭐ Dziś Żółwieniec jest widoczny z odległości kilkudziesięciu kilometrów. Stoi tu maszt radiowo-telewizyjny wybudowany w 1992 roku, o wysokości prawie 320 metrów — konstrukcja, która mieści się w pierwszej dziesiątce najwyższych w Polsce¹⁰². Jest to zarazem najwyższy obiekt, jaki kiedykolwiek postawiono w tej okolicy, i jedyna rzecz z gminy Ślesin notowana w krajowych zestawieniach.

⚠️ Warto przy tym zauważyć, czego w takich zestawieniach nie ma. Przewodnik po okolicach Konina poświęca Żółwieńcowi całe, choć czterozdaniowe hasło — i cały je wypełnia masztem, nie wspominając ani słowem o Obozie Pracy w Żółwieńcu z lat 1938–1939, w którym mieszkali robotnicy kopiący kanał (jesienią 1938 r. było ich dwustu osiemdziesięciu)¹⁰². ⇒ O obozie piszemy w rozdziale 12.5; tutaj notujemy samo przemilczenie, bo pokazuje, jak szybko z pamięci miejsca wypada to, co nie zostawiło konstrukcji.

⭐⭐ Żółwieniec, jesień 1875 — trzy miesiące umierania. Najcięższy pojedynczy epizod, jaki dały nam te księgi. Między sierpniem a listopadem 1875 r. w tej jednej wsi umiera kilkanaścioro ludzi, w tym dwie siostry Malczak, ośmio- i czternastoletnia, w odstępie ośmiu dni, siedmioletnia Salomea Czerniak, półroczny Feliks Malczak, roczna Władysława Ranecka, a na przełomie października i listopada dwudziestosześcioletnia Elżbieta Nawrocka i jej dwuletnia córka Wiktoria — w cztery dni⁹³. Zgony mają w księdze numery 56–59, 62, 66, 67, 70, 76 i 78. ❓ Przyczyny akt nie podaje (formularz jej nie przewidywał), ale rozkład — dzieci i młode matki, jedna wieś, trzy miesiące — wygląda na epidemię: czerwonkę, tyfus albo szkarlatynę.

W aktach 1875–1905 Żółwieniec jest poza tym wsią gospodarską średniej wielkości: dziewięć aktów w 1876 r., stała obecność w każdym późniejszym roczniku. Rodziny: Ranecki, Wojciechowski, Szyszczak, Kowalski, Mikorski, Gabryczak, Mikołajczyk, Bielawski, Kugler, Czerniak, Malczak, Nawrocki, Dorywalski, Lewandowski, Milewski⁹³ — to ostatnie nazwisko, uwaga, nosi tu włościanin Franciszek Milewski, a nie rodzina dziedziców Mikorzyna⁹³.

Konstantynów (Konstantynowo) — folwark i kolonia na gruntach dóbr Szyszyn — jest w aktach jedną z najczęstszych miejscowości parafii, i to przez cały opracowany okres. Rocznik 1876 nazywa go wprost kolonią (akt 64); rocznik 1889 rozróżnia wieś Konstantynów i osobno folwark Konstantynów (akty urodzenia 4, 10, 36, 46, 132; śluby 2, 7, 20; zgon 24); rocznik 1891 daje osiem aktów (27, 65, 97, 110, ślub 22, zgony 6, 8, 53), rocznik 1893 — sześć (101, 114, 127, 137, ślub 1, zgon 59), rocznik 1905 — siedem⁸⁰. Stałe rodziny: Budzińscy, Dąbrowscy, Gabryszakowie, Nowińscy, Nowakowie, Wojciechowscy, Jaskulscy, Mielczarkowie, Olkiewiczowie, Szupowie⁸⁰. ⚠️ Odczyt maszynowy potrafi pomylić Konstantynowo z Żółwieńcem (zgon 59 z 1893 r. ma jedną nazwę w nagłówku, drugą w treści)⁸⁰ — przy kwerendzie sprawdzać obie.

Czego w tym rozdziale nie ma

Uczciwość wymaga wyliczenia luk.

Słownik geograficzny nie ma osobnych haseł dla: Kijowca, Niedźwiad, Honoratki, Kępy, Smolnik, Marianowa, Lubomyśla, Chmielnika, Bieli, Teodorowa, Florentynowa, Helenowa, Konstantynowa, Konstantynówka, Goraninka kolskiego, Pola B, Ścian, Kijowskich Nowin, Giętkowa i Władysławowa²¹. Część z nich to nazwy dziewiętnasto- i dwudziestowieczne, część siedzi wewnątrz haseł dóbr macierzystych (Piotrkowice, Wąsosze, Lubstów, Szyszyn).

Rejestry poborowe 1564–1583 nie znają wcale: Sławoszewka, Goranina, Kijowca, Niedźwiad, Tokar, Bylewa, Kolebek i Głębockiego⁶. Znaczy to, że te osady albo nie były wtedy osobnymi jednostkami podatkowymi, albo jeszcze nie istniały.

Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu nie opracował dotąd żadnej z naszych wsi — nie doszedł alfabetycznie do liter M, O, P, S, Ś, Sz i W dla tego terenu. Mamy z niego tylko trzy wzmianki pośrednie: Ślesin pod r. 1457 (w haśle Skoraczewo), Sławęcin (w haśle Sławno) i Szyszyn pod r. 1398 (w haśle Skoraczewo)⁵⁸. Te trzy są za to znakomite.

Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski — co w nim jest, a czego nie. Przeszukano pełnym tekstem tomy I (do 1250 r.), III (1350–1399) i V (1400–1444). Znaleziono w nich Ślesin (1231, 1350, 1358, 1414, 1422) i Szyszyn (1366, 1367, 1414) oraz Sarnowo (1414). ⚠️ Nie ma w tych tomach ani razu: Lichenia, Piotrkowic, Mikorzyna, Lubomyśla, Biskupia, Sławęcina ani Wąsoszy. Pozostaje pobrać i przeszukać tomy II (1251–1349) i IV — to tam, jeśli gdziekolwiek, powinny się znaleźć średniowieczne dokumenty o Licheniu i Mikorzynie.

Nie sprawdzono jeszcze: rejestrów poborowych 1564–1583 w oryginale (poza rokiem 1579), lustracji województw wielkopolskich i kujawskich z lat 1564, 1569, 1616 i 1789 oraz akt grodzkich konińskich poza Tekami Dworzaczka.

Przypisy