🕯️Zbiórka Towarzystwa Przyjaciół Gminy Ślesin na renowację nagrobka Jerzego i Aleksandry Fliglów (†1909), praprawnuków w linii Marcella Bacciarellego, na cmentarzu w Ślesinie — cel 18 500 zł, zebrano połowę. Wesprzyj na zrzutka.pl →Zbiórka na renowację nagrobka rodzeństwa Fliglów (†1909) na cmentarzu w Ślesinie — wesprzyj →
◈ŚLESZYNOnad jeziorami·····
Rozdział 6 · Śleszyno

6.10. Alfred Wierusz-Kowalski i Mikorzyn

O tym rozdziale trzeba powiedzieć z góry: jest on dopiero do napisania. Podajemy tylko to, co mamy — i wyraźnie oznaczamy, co jest do potwierdzenia.

Alfred Wierusz-Kowalski (ur. 11 X 1849 w Suwałkach, zm. 16 II 1915 w Monachium), malarz szkoły monachijskiej, honorowy profesor Akademii Monachijskiej, kupił majątek Mikorzyn pod Ślesinem w 1895 r. i przez mniej więcej dwadzieścia lat spędzał tam lata, zimując w Monachium⁸³.

To ma znaczenie dla obrazu okolicy. Wierusz-Kowalski malował sceny zimowe — sanie, zaprzęgi, wilki, jarmarki, zwykłe życie na wsi — i od 1895 r. naturalnym plenerem tych scen stały się okolice Ślesina⁸³. ❓ Którego konkretnie obrazu pejzaż da się zidentyfikować jako mikorzyński — nie wiemy. To zadanie dla monografii malarza.

Co jest do potwierdzenia, a co dziś opieramy wyłącznie na literaturze popularnej i wiedzy obiegowej:

⭐⭐ Rok zakupu jest już potwierdzony źródłem współczesnym. Jesienią 1895 r. korespondent „Kurjera Porannego", podpisany „Poraj", donosił z Kalisza: „Bawił tu artysta malarz Alfred Wierusz-Kowalski, który nabył majątek Mikorzyn w powiecie Konińskim"¹³⁹. ➡️ To notatka z tego samego roku, w którym transakcja doszła do skutku, a nie powtórzenie z literatury popularnej — daje więc datę pewną co do roku i pokazuje przy okazji, że sprawa była w Kaliszu nowiną towarzyską. ⚠️ Od kogo malarz kupił majątek, notatka nie mówi; wywód rodzinny wskazujący Milewskich (6.9) pozostaje niezmieniony i wciąż czeka na akt kupna.

⭐ Nazwisko wraca w tej okolicy jeszcze dwukrotnie po śmierci malarza: „Jerzy Wierusz-Kowalski z Mikorzyna w Konińskiem" w 1919 r. i „Karol Wierusz-Kowalski [z okręgu] Konińskiego" w 1926 r.¹³⁹ ⇒ Majątek nie wyszedł więc z rąk rodziny od razu po 1915 r. — co częściowo odpowiada na pytanie o jego dalsze losy, postawione niżej. Kim byli Jerzy i Karol wobec Alfreda — synami, bratankami? — na razie nie rozstrzygamy.

⭐⭐⭐ Żona malarza umarła w Mikorzynie i przez dwadzieścia lat leżała na ślesińskim cmentarzu. Gdy w marcu 1936 r. sprowadzano z Monachium na Powązki prochy Alfreda Wierusza-Kowalskiego, „Kurjer Warszawski” dodał, że jednocześnie przywieziono do Warszawy „zwłoki małżonki jego ś. p. Jadwigi z Szymanowskich Wierusz-Kowalskiej, zmarłej podczas wojny w r. 1916 w majątku Mikorzyn i na cmentarzu parafialnym w Ślesinie pochowanej tymczasowo”; oba pogrzeby odbyły się 13 marca 1936 r. po nabożeństwie u św. Karola Boromeusza na Powązkach¹⁴². ⇒ Trzy rzeczy naraz: rodzina malarza mieszkała w Mikorzynie także po jego śmierci (1915), akt zgonu Jadwigi z 1916 r. powinien być w księgach parafii Ślesin, a na cmentarzu ślesińskim stał przez dwadzieścia lat grób tymczasowy, po którym mógł zostać ślad w księdze cmentarnej. To odpowiada na jedno z pytań postawionych niżej (czy ktokolwiek z rodziny występuje w metrykach ślesińskich).

⭐ I akt rzeczywiście jest. Skorowidz zgonów Urzędu Stanu Cywilnego w Ślesinie za rok 1916 wymienia pod pozycją 49 „Kowalską Jadwigę-Bogusławę” z numerem aktu 64 — zapisaną bez pierwszego członu nazwiska, tak jak urzędnik ją usłyszał¹⁴³. Sam akt leży w księdze zgonów 1916 w Archiwum Państwowym w Koninie, w jednostce, z której skorowidz pochodzi.

⭐ O Karolu wiemy już więcej — i nie jest to obraz zamożnego dziedzica. Był ostatnim przedwojennym właścicielem pałacu w Posadzie pod Kazimierzem Biskupim, kilkanaście kilometrów od Mikorzyna, a lokalna prasa lat trzydziestych zapamiętała go z ogłoszeń komorniczych. W grudniu 1932 r. komornik sądu grodzkiego w Koninie wystawił w Posadzie na licytację sto pięćdziesiąt cetnarów owsa, sto czterdzieści cetnarów jęczmienia i stóg żyta na rzecz Banku Gospodarstwa Krajowego oraz pianolę mahoniową firmy Aeolian na rzecz Banku Kujawskiego — razem blisko siedem tysięcy złotych długu, gdy najpopularniejszy samochód kosztował wtedy niespełna pięć tysięcy. Wiosną 1933 r. poszedł pod młotek mahoniowy stół bilardowy z pięcioma bilami z kości słoniowej, a w lutym 1934 r. trzy stogi pszenicy, siedem krów i czarne pianino z kaliskiej wytwórni Fibigera — tym razem na poczet zaległych podatków dla Urzędu Skarbowego w Koninie¹⁴¹. ⇒ Pianola, bilard i pianino w inwentarzu licytacyjnym mówią o domu, w którym muzyka i rozrywka znaczyły więcej niż gospodarstwo; autor tej kwerendy pisze wprost o „artystycznej duszy”, która nie pozwoliła Karolowi gospodarować. ⚠️ Czy ten Karol z Posady to syn malarza — artykuł nie rozstrzyga i my też nie; wiąże go z Mikorzynem tylko nazwisko i sąsiedztwo.

Pewne jest natomiast, że pałac w Mikorzynie stoi do dziś⁸⁴ i że najpełniejszą wiedzę o malarzu ma Eliza Ptaszyńska z Muzeum Okręgowego w Suwałkach, gdzie mieści się stała galeria jego prac⁸³. Do jej monografii i katalogów odsyłamy każdego, kto chce ten wątek domknąć — my na razie zapisujemy tylko fakt: od 1895 do 1915 roku dwór w Mikorzynie należał do jednego z najbardziej znanych polskich malarzy swojej epoki.

⭐ Który to budynek? Wskazanie z 2012 roku

Jest jedna publikacja, która wskazuje konkretny, stojący dom. Przewodnik po Koninie i okolicach z 2012 r. pisze o działającym w Mikorzynie ośrodku szkoleniowo-wypoczynkowym „Wityng", że znajduje się on „na terenie byłych dóbr słynnego malarza Alfreda Wierusza-Kowalskiego w Mikorzynie", i dodaje: „W budynku, w którym niegdyś mieszkał i tworzył Wierusz-Kowalski, znajduje się sala balowa"¹⁰¹.

⚠️ Traktujemy to ostrożnie i wyjaśniamy dlaczego. Przewodnik jest publikacją popularną, bez aparatu przypisów, a zdanie o domu malarza jest zarazem elementem oferty ośrodka — czyli może pochodzić nie z badania, lecz z materiałów reklamowych. ❓ Czy „Wityng" stoi rzeczywiście na gruntach dawnego majątku i czy sala balowa mieści się w domu malarza — wymaga sprawdzenia w księdze hipotecznej dóbr Mikorzyn i w ewidencji zabytków. Zapisujemy to jako wskazówkę, gdzie szukać, nie jako ustalenie.

⭐⭐ Córka malarza jako matka chrzestna — ślad rodziny w czasie okupacji

Drugi ślad tej rodziny w naszej okolicy jest zupełnie innego rodzaju i pochodzi z relacji zebranych w gminie Ślesin. We wsi Sławęcin ukrywano w czasie okupacji Żydówkę, która wyszła za mąż za Polaka i przyjęła chrzest; matką chrzestną została przy tym Swinarska z domu Wierusz-Kowalska, córka Alfreda Wierusza-Kowalskiego, żona właściciela cukrowni w Gosławicach¹⁰².

⭐ To jest najpóźniejszy znany nam ślad obecności rodziny malarza w tej okolicy — trzydzieści lat po jego śmierci — i jedyny, który wiąże ją z konkretnym ludzkim losem. ⚠️ Relacja pochodzi ze wspomnień świadków spisanych w 2012 r., nie z dokumentu; imienia chrzestnej źródło nie podaje, a osoby ukrywanej nie wymienia z nazwiska. Szerzej o ratowaniu Żydów w gminie — rozdziały 14 i 29.

← Milewscy na MikorzynieMierzyńscy w Wąsoszach i inni dziewiętnastowieczni właściciele →