6.6. Sokołowscy z Warzymowa — w Ślesinie i w Mikorzynie
Ród z sąsiedniej parafii skulskiej, pieczętujący się Pomianem i piszący się „z Warzymowa", wchodzi nad jezioro ślesińskie w połowie XVIII w. — i w ciągu dwóch pokoleń trzyma naraz miasto Ślesin i wieś Mikorzyn.
⭐ Ale byli tu już raz, dwieście pięćdziesiąt lat wcześniej. W 1526 r. pięciu braci Sokołowskich, synów kasztelana lędzkiego Jarosława, zostało wwiązanych w trzecią część klucza gosławickiego z „miastem Lichin", kupioną za 900 złotych od Tomasza Lubomyskiego (6.3)¹⁰⁸. Między tą transakcją a intromisją w Ślesin w 1780 r. nie widzimy ich nad tymi jeziorami — ale warto pamiętać, że okolica nie była dla nich obca już w pierwszej połowie XVI wieku.
⭐⭐⭐ 1780 — trzej bracia wchodzą w miasteczko
Najwcześniejszy moment, w którym widzimy ten ród w samym Ślesinie, a nie tylko w regeście, to kwiecień 1780 roku. Woźny generalny opatrzny Błażej Piotrkowicz z Piotrkowic, w asyście dwóch szlachciców, wprowadził trzech braci rodzonych „a Warzymowo Sokołowskich” w Bona oppidi Slesin cum attinentiis — dobra miasteczka Ślesin z przyległościami — i zostawił ich w spokojnym, rzeczywistym posiadaniu; nikt się nie sprzeciwił. Tytuł prawny zapisano dwoma słowami: vigore Juris Naturae, mocą prawa naturalnego, czyli dziedziczenia¹⁰⁶.
Bracia są w tym akcie wymienieni z urzędami, i to dokładniej niż gdziekolwiek indziej: Wojciech (Albertus) — Exercituum Magni Ducatus Lithvaniae Generalis, generał wojsk Wielkiego Księstwa Litewskiego, stawający osobiście; Michał — Succamerarius Sacrae Regiae Maiestatis, podkomorzy Jego Królewskiej Mości (a więc urzędnik dworski, nie ziemski podkomorzy powiatu); Kazimierz — Vexillifer Crusviciensis, chorąży kruszwicki¹⁰⁶.
⭐ Że Ślesin był ich, akta mówią trzema niezależnymi formułami — i jedna z nich jest po polsku.
„…a Warzymowo Sokołowskich, Bonorum oppidi Slesin cum Attinentiis COHAEREDUM nomine” — w imieniu współdziedziców dóbr miasteczka Ślesin z przyległościami¹⁰⁶
„…a miasteczko Slesin WW JchmPanow Sokołowskich Dziedziczne” — zeznanie woźnego z wizji lokalnej, zapisane po polsku¹⁰⁶
„Oppidi Slesina ac aliorum Bonorum HAEREDES” — tak nazywa ich przeciwnik procesowy, Antoni Bogusławski¹⁰⁶
Ciekawa jest różnica: sami piszą o sobie cohaeredes, współdziedzice — Bogusławski pisze po prostu haeredes, dziedzice. W obu wypadkach miasteczko jest ich, a żaden z tych aktów nie wymienia drugiej rodziny współwłaścicieli — choć Bogusławski, gdyby taka istniała, miałby wszelki interes, żeby ją wskazać. ⚠️ Jakich części dotyczyło współdziedzictwo, akta nie podają; mówią ogólnie o „dobrach miasteczka Ślesin z przyległościami”. ⚠️ Nie podają też, od kiedy — wskazują tylko tytuł spadkowy i datę jego wykonania.
➡️ Dwie rzeczy z tego wynikają dla dziejów miasta. Po pierwsze, już w 1780 r., osiem lat przed sprzedażą Walknowskiemu, Ślesin jest dobrem dziedzicznym trzech braci — a nie dopiero od regestu z 1781 r. Po drugie, wejście w to dziedzictwo od razu wywołało wojnę graniczną z sąsiadem: w tym samym akcie Wojciech Sokołowski manifestuje się przeciw Antoniemu Bogusławskiemu, pisarzowi grodzkiemu radziejowskiemu, dziedzicowi Mikorzyna i Lubomyśla, a z nim przeciw jego ekonomom — szlachetnemu Stanisławowi Kwiatkowskiemu i N. Rościszewskiemu — oraz pracowitym Michałowi, pachołkowi, i Maciejowi, komornikowi, i wszystkim poddanym tych wsi, „ratione … Fundorum ad Bona Oppidi Slesin antiquitus [pertinentium]” — o grunty od dawna należące do dóbr miasteczka Ślesin¹⁰⁶. ⇒ Spór graniczny „od Ślesina”, który sześć lat później wraca w liście Bogusławskiego (niżej), zaczyna się w tym samym roku, w którym Sokołowscy objęli miasteczko.
⚠️ Jedna rozbieżność, której nie zacieramy: w 1780 r. Kazimierz jest w akcie vexillifer Crusviciensis — chorążym kruszwickim, a w akcie z 1783 r. podpisuje się trzykrotnie „chorążyc kruszwicki”, czyli synem chorążego. Tytuł po ojcu i urząd własny brzmią po łacinie niemal identycznie i rozstrzygnięcia nie ogłaszamy.
⭐ W księgach parafialnych Sokołowscy są obecni przez pół wieku¹⁴⁹: magnificus Adam Sokołowski, chorąży kruszwicki, z żoną Elżbietą trzyma do chrztu dzieci w Ślesinie w latach 1762–1764; Michał Sokołowski, „podkomorzy królewski”, z żoną Ludwiką — we wrześniu 1781; a 11 sierpnia 1813 chrzestnym jest generosus Hieronim Sokołowski, „dziedzic dóbr Warzymowo z przyległościami”, czyli ród siedzi na Warzymowie jeszcze w Księstwie Warszawskim.
Michał Pomian Sokołowski — człowiek, który sprzedał Ślesin
Michał z Warzymowa Sokołowski, „starosta grodowy i wójt kowalski, szambelan JKM, Orderu Św. Stanisława kawaler"⁶⁰, był synem Adama Sokołowskiego, chorążego kruszwickiego, i Elżbiety z Żychlińskich — tej samej, która w 1765 r. była panią dożywotnią Ślesina¹³. Regest z 1788 r. rozpisuje to z kancelaryjną dokładnością i przy okazji odsłania podział rodzinny:
„Michał z Wawrzynowa [czyt. Warzymowa] Sokołowski sta gr. kowalski, kaw. św. St., s. o. Adama chorążego kruświc. i ol. Elżb. Żychlińskiej […] starosta jest dziedzicem miasta Slesina p. koniń. z działu z Wojciechem generałem w. kor. i Kazimierzem stą inowrocław. Sokołowskimi braćmi swymi rodzonymi, spisanego w Bogucinie W. 31 V 1783, i te dobra Józefowi Walknowskiemu za 90 000 złp sprzedał. Sadlno 8 V 1788."¹⁴
Trzech braci: Michał, starosta kowalski; Wojciech, generał wojsk koronnych; Kazimierz, starosta inowrocławski. Podzielili się majątkiem w Bogucinie Wielkim w 1783 r., Ślesin przypadł Michałowi, a pięć lat później Michał go sprzedał. Transakcję potwierdza jeszcze jeden regest: ks. Ignacy Grzymała Zbierzchowski, kurat goliński, plenipotent starosty, kwituje Józefa Walknowskiego „obecnego dziedzica miasta Ślesina" z 90 000 złp ceny tych dóbr i z 3000 porękawicznego⁶¹.
Wcześniej, w 1781 r., wszyscy trzej bracia — „Michał podkomorzy JKM, Wojciech generał wojsk W. X. Lit., Kazimierz" — są w regeście nazwani wprost „miasta Slesina dziedzicami", a pozywającym, który od sprawy odstępuje, jest Antoni Bogusławski, pisarz grodzki radziejowski, dziedzic Mikorzyna⁶². ⭐ Ten jeden regest stawia obok siebie obie strony całej tej historii.
O samym Michale wiemy z ksiąg grodzkich radziejowskich dużo więcej niż o jego ślesińskich włościach: że w 1788 r. jako starosta i wójt kowalski wystawił przywilej ustanawiający Wolka Maszkowicza rabinem synagogi kowalskiej dożywotnio⁶⁰; że w 1790 r. kupił czwarte części dóbr Dębice, Poddębice, Kruszynek i Czołpinek za 56 882 złp; że jego żoną była Ludwika z Radoszewskich; że w 1792 r. uwalniał z poddaństwa małżeństwo Michalińskich — poddanych, „którzy przypadli staroście z mocy działów pomiędzy braćmi jego uczynionych"⁶³.
⭐⭐ Wojciech Sokołowski na Mikorzynie — i jedyne prywatne listy z tej okolicy
Brat Michała, Wojciech (Adalbertus) z Warzymowa Sokołowski, generał adiutant Jego Królewskiej Mości, komisarz cywilno-wojskowy województwa inowrocławskiego, kawaler Orderu Św. Stanisława⁶⁴, siedział w Mikorzynie pod Ślesinem; miał też Borucin i Dobrosołowo.
W księgach grodzkich radziejowskich zachowały się kopie jego prywatnej korespondencji z Antonim Bogusławskim, pisarzem grodzkim radziejowskim — i jest to, o ile wiemy, jedyny zachowany zbiór prywatnych listów pisanych z którejkolwiek wsi tej okolicy w XVIII wieku⁶⁵.
Mikorzyn, 27 marca 1786: „Wielmożny Mci Generale Dobrodzieju. […] Aże Wielmożny Dobrodziej masz działy uczynić pomiędzy mym majątkiem, od ŚLESINA zaspokojenie w granicach, na rzecz JP Starosty Kowalskiego nastąpi…"
To zdanie jest podwójnie cenne. Po pierwsze — pokazuje spór graniczny „od Ślesina", czyli między dobrami mikorzyńskimi a miejskimi, i to rozstrzygany na rzecz starosty kowalskiego, czyli rodzonego brata Michała. Po drugie — potwierdza, że dział z 1783 r. w Bogucinie ciągnął się jeszcze latami w terenie, kopiec po kopcu.
W tej samej korespondencji jest dopisek o wyjeździe „na polowanie do Ślesina"⁶⁵ — drobiazg, ale to jedyne zdanie, jakie mamy o tym, jak osiemnastowieczna szlachta tej okolicy spędzała czas.
Mikorzyn, 21 listopada 1789: „[…] od zakontraktowania mojego Majątku MIKORZYNA" — odpowiedź podpisana „W. Sokołowski", z odciskiem pieczęci herbowej⁶⁵.
Kontrakt, o którym mowa, to sprzedaż Mikorzyna Antoniemu Bogusławskiemu. Do niej ostatecznie nie doszło: w tej samej księdze zapisano, że Wojciech Sokołowski, generał wojsk koronnych, odstępuje od kontraktu sprzedaży dóbr Mikorzyn zawartego z Bogusławskim — „recedit et resilit", z podpisem „Adalbertus de Warzymowo Sokołowski manu propria"⁶⁵. ❓ Bogusławski był jednak nazywany „dziedzicem Mikorzyna" już w 1781 r.⁶², więc albo trzymał wieś zastawem, albo transakcja szła w kilku podejściach. Kolejności tych zdarzeń nie umiemy dziś odtworzyć.
⭐ Zachował się też własnoręczny akt wyzwolenia poddanych Wojciecha Sokołowskiego, wniesiony do ksiąg w Radziejowie 19 maja 1790 r.:
„Niżej na podpisie wyrażony, zeznaję niniejszym mym Dokumentem, iż mając […] Karola Krajewskiego z Dóbr Borucina, […] Kazimierza Wróblewskiego z Dobrosołowa, […] moich Poddanych — tych […] od poddaństwa z ich sukcesorami i sprzętami własnemi na zawsze uwalniam, i za poddanych być nie mają […] lecz […] służyć mnie aż do mej śmierci […] a potym po śmierci mojej wolnemi mieć chcą. Ten mój Dokument przy przyciśnięciu rodowitej mojej pieczęci ręką własną podpisuję. Działo się w Radziejowie dnia 19 Maja Roku 1790. Wojciech z Warzymowa Sokołowski"⁶⁴
⚠️ Odczyt maszynowy tego bloku bywa zawodny — nazwisko „Mikorzyn" jeden z modeli konsekwentnie psuł na „Milarzyna". Dlatego przy wszystkich cytatach z tej korespondencji zastrzegamy, że dat dziennych i nazwisk pobocznych nie traktujemy jako pewne, dopóki nie zostaną sprawdzone okiem na skanie.