6.4. Szyszyńscy — dwadzieścia siedem regestów i pięć przezwisk
Żaden inny ród okolicy nie zostawił w księgach tylu śladów co Szyszyńscy: dwadzieścia siedem regestów z samym tym nazwiskiem, z lat 1466–1635³⁶. A przy tym prawie nikt o nich nie słyszał — bo byli szlachtą drobną, cząstkową, która przez półtora stulecia dzieliła jedną wieś na coraz mniejsze kawałki.
Szyszyn leżał w powiecie gnieźnieńskim, choć parafialnie dzielił się między Ślesin (Szyszyn Wielki) i Ostrowąż (Szyszyn Mały i Szyszynek)³⁷. Ta okoliczność ukrywała ich długo przed naszą kwerendą.
Najstarsi: Uniesław z Wielkiego Szyszyna (1466–1494), który w 1486 r. staje z synem Stanisławem przeciw Janowi Ostrowąskiemu³⁸; Jakub Szyszyński zwany Momot (1475), kwitujący konwent lędzki z 20 grzywien³⁹; Klara de Szyszyno (1466) i Elżbieta, żona Janusza z Gnojna, dziedziczka w Szyszynie (1485)⁴⁰.
⭐ Ród miał dobra także poza własną wsią, a przydomek Uniesław jest starszy, niż sądziliśmy. W 1514 r. „N. Anna Szyszyńska, dziedziczka de Pachowo i Bielczewo", w asyście stryja Jana Szyszyńskiego zwanego UNIESŁAW i wuja Marcina Szyszyńskiego, sprzedaje całe części macierzyste w tych dwóch wsiach Maciejowi Wysockiemu, podwojewodziemu konińskiemu, za 40 grzywien¹¹⁴. To o dziesięć lat wyprzedza pierwszy znany nam zapis tego przydomka — i pokazuje, że przezwisko po przodku było w tym rodzie w użyciu kancelaryjnym już w drugim dziesięcioleciu XVI wieku.
⭐ Przezwiska są w tym rodzie osobnym zjawiskiem. Żeby się rozróżnić — bo wszyscy nazywali się tak samo i siedzieli w tej samej wsi — brali przydomki, których kancelaria używała jak nazwisk: Momot (Jakub, 1475), Uniesław (Jan, 1524–1537 — dziedziczne po przodku Uniesławie!), Woszczek (Jan, 1531–1534), Szarnoch (Maciej, 1544), Grandliński (Jakub, 1514), Lewinowie (Feliks, Maciej i Stanisław, bracia, 1534)⁴¹. Sześć przydomków na jedną wieś.
Ich dzieje to bezustanne obracanie ułamkami. Jan Szyszyński zwany Uniesław sprzedaje w 1525 r. „cały łan pusty zwany Witoltowski i część Wielgiej Łąki" Sarnowskim⁴²; w tym samym roku łan „Witkowską" z łąką „Półwielkiej łąki" zwaną „Wolwarkową" — trzem braciom z Sarnowa⁴³; w 1530 r. łąkę folwarczną zwaną Oborka — rodzeństwu⁴⁴; w 1531 r. „2 łany puste i pół folwarku" daje synowi Michałowi⁴⁵; w 1537 r. zamienia całą swą część Szyszyna na sołectwo we wsi Lubiecz pod Kazimierzem, z dopłatą 200 grzywien, z Adamem Dobiesławskim⁴⁶. ⭐ To znakomity przykład drobnoszlacheckiej strategii: zamienić rozdrobniony udział w rodowej wsi na jedno zwarte sołectwo gdzie indziej.
Nazwy łanów, które przy okazji zapisano — Witoltowski, Witkowska, Bienkowski, Herichowski, Janowski, Laszewski, Lossyewski, Czirwonkowski, Klin, Oborka, Wielga Łąka — to jedyny zachowany zasób szesnastowiecznych nazw terenowych tej okolicy⁴⁷.
⭐⭐ Jedno zdanie z 1519 roku wyłamuje się z całego tego obrazu. Jan Swianczski sprzedaje wtedy Mikołajowi Tomickiemu, staroście kościańskiemu, wolne pastwiska ugorowe „w swej części wsi Małe Szyszyno, KUPIONEJ OD POPRZEDNICH PODDANYCH ZE WSI KOBYLANKI", i przy okazji wolne łowy w części wsi Święte¹¹⁵. ⇒ Część wsi szlacheckiej nabyta od chłopów — zdanie rzadkie w tym materiale i warte zapamiętania przy każdym pytaniu o to, jak płynna była w XVI w. granica między własnością kmiecą a szlachecką. Dwanaście lat później, w 1531 r., Anna Jaroszewska z mężem sprzedaje braciom Dzieczmarowskim za 50 grzywien całą swoją część dziedziczną we wsi Szyszyno Wielkie¹¹⁶ — kolejny ułamek wychodzący z rąk rodziny.
⭐ Podział z 1580 roku. Rejestr poborowy daje najczystszy możliwy obraz rozdrobnienia. „Schiszino utraque", w parafii Ostrowąż, powiat gnieźnieński, składa się z czterech części:
- Seweryn Dobiesławski — 2 łany, 4 zagrodników,
- Andrzej Szyszyński — pół łana, 3 zagrodników,
- Bronisz (czyli Maciej Bronisz z Ostrowąża) — 3 łany, 3 zagrodników,
- Wojciech Szyszyński — 1 łan, 2 zagrodników⁴⁸.
Ośmiu i pół łana rozdzielone na cztery ręce, z czego dwie należą do ludzi z zewnątrz. Osiem lat później, w 1588 r., części jest już pięć: Zagórski, Stanisław Szyszyński, Andrzej Szyszyński, Bronisz i Dobiesławski — razem 6,5 łana, z czego jeden pusty⁴.
W XVII w. ród zanika z Szyszyna, ale nie z ksiąg: Jakub Szyszyński, syn Stanisława, żeni się w 1631 r. z Zofią Małachowską i ma jej dać oprawę „na połowie części w Szyszynie Wielkim"⁴⁹; Anna Szyszyńska wychodzi kolejno za Bronisława Zbierzchowskiego, pisarza grodzkiego brzeskiego, i za Wojciecha Święcickiego, i jeszcze w 1643 r. jest nazwana „dziedziczką wsi Szyszyno"⁵⁰. W 1697 r. Franciszek Kossowski kupuje części Szyszyna za 2500 złp, a w 1755 r. jego syn Leon Kossowski sprzeda „części dóbr Kossowczyzną zwanych w Szyszynie" Rochowi Aurelewskiemu za 4000⁵¹. Nazwisko zostało w nazwie pola. ⚠️ Ta sama część wraca w regestach dwa razy pod zbliżoną, ale nie identyczną nazwą: w 1736 r. jako 820 złotych Barbary z Bieganowskich, żony Władysława Kościelskiego, „z części wsi Szyszynko Łukomszczyzna", a w 1758 r. — przy kwitowaniu z tych samych 820 złotych — jako suma „z Szyszyna Kosowszczyzna należąca"¹¹⁷. Której formie wierzyć, rozstrzygnie dopiero księga; podobieństwo drugiej do nazwiska Kossowskich jest uderzające, ale samo w sobie niczego nie dowodzi.
⭐ Aurelewscy — jak rozdrobniona wieś wróciła do jednego ręku
Rodzina, która zamyka staropolskie dzieje Szyszyna, jest w tej wsi dłużej, niż wynikało z jednego zapisu z 1755 r. Już w 1703 i 1711 r. Teresa Piechocka, wdowa po Wojciechu Aurelewskim, wymienia Stanisława Janowskiego i swoją córkę Aurelewską jako posesorów Szyszyna w powiecie gnieźnieńskim i ceduje synowi Józefowi 5000 złotych zapisanych jej „wykupu w roku 1700 wsi Szyszyno"¹¹⁸. ⇒ Aurelewscy siedzą w Szyszynie od około 1700 roku.
A w 1755 r. pada zdanie, na które czekaliśmy przez dwieście lat lektury tej wsi: „G. Roch Aurelewski, dziedzic OBU CZĘŚCI Szyszyna", zapisuje Franciszkowi Ponińskiemu 6000 złotych, przeniesione z dóbr Lisewo i Rudzica „i importowane na Szyszyn"¹¹⁹. ⭐ Wieś, która w 1580 r. dzieliła się na cztery ręce, a w 1588 r. na pięć, jest w połowie XVIII w. scalona w jednym.
Potem idzie już krótki ciąg. W latach 1775–1778 części Szyszyna trzyma zastawem Antoni Sikorski; po jego śmierci wdowa Elżbieta z Bojanowskich, wtedy żona Łukasza Rosena, rozlicza się z Elżbietą z Żychlińskich Sokołowską — tą samą, która w 1765 r. była panią dożywotnią Ślesina¹²⁰. A w 1790 r. wieś ma nowego i ostatniego przedrozbiorowego właściciela: Gabriela Gzowskiego, komornika granicznego brzeskiego kujawskiego i komisarza cywilno-wojskowego, „dziedzica dóbr Szyszyno w powiecie gnieźnieńskim", który daje ewikcję na 4000 złotych Karolowi Krzymuskiemu, dziedzicowi Dzierżysławia¹²¹. ⇒ Między Gzowskim a dziewiętnastowiecznym Garszyńskim (6.11) zostaje luka jednego pokolenia.
⭐⭐ Szyszynek osobno: Muchlińszczyzna, Zbierzchowscy i Orzelscy
Szyszynek szedł własną drogą, a jego dzieje da się dziś opowiedzieć od nazwy pola do nazwiska dziedzica. Część zwana „Muchlińszczyzną" wzięła nazwę od Muchlińskich — w 1736 r. Konstancja z Galickich Muchlińska zapisuje na niej posag¹²². Po nich siedzą tam Zbierzchowscy: Walenty Zbierzchowski, dziedzic części Szyszynka, umiera bezpotomnie, a spadek dzielą dwaj siostrzeńcy — Maciej Dziekciński (po Agacie Zbierzchowskiej) i Tomasz Klamborowski (po Mariannie Zbierzchowskiej)¹²³.
W 1758 r., jednego dnia i w jednej księdze, zapisano oba ogniwa wyjścia rodziny z tej wsi: Dziekciński zobowiązuje się sprzedać Klamborowskiemu połowę „Szyszynka Muchlińszczyzny" za 600 złotych, a Klamborowski tego samego dnia — sprzedać całość Stefanowi Orzelskiemu za 6800 złotych¹²³. Orzelscy zostają na dobre: w 1760 r. „Stefan Orzelski, syn zmarłego Aleksandra, dziedzic części Szyszynka w powiecie konińskim", zapisuje na tych dobrach 1700 złotych pannom Niemojewskim; w 1761 r. jest już „obecnym dziedzicem części Szyszynko Muchlińszczyzna"; w 1766 r. występuje razem z synem — „Stefan ojciec i Karol syn Orzelscy, dziedzice wsi Szyszynka"; w 1771 r. Karol z żoną Karoliną z Morawskich trzyma tę część dalej¹²⁴.
⭐ Ten ostatni zapis z 1766 r. wart jest jednego zdania osobno, bo pokazuje, czym była sąsiedzkość dwóch dworów parafii: Orzelscy „dają poddanego" Józefowi Dąbrowskiemu, dziedzicowi wsi Ostrowąż¹²⁴. Człowiek przechodzi z rąk do rąk między wsiami oddalonymi o kilka kilometrów — i to jest cała treść zapisu.