1.1. Nazwa jako najstarszy dokument

Ślesin ma tę rzadką wygodę, że jego nazwa jest starsza od wszystkiego innego, co o nim wiemy. Pierwszy dokument, w którym miejscowość w ogóle się pojawia — nadanie księcia Konrada I mazowieckiego dla kościoła poznańskiego z 1231 roku — nie mówi o niej nic poza tym, że istnieje, że jest wsią i że się nazywa Sleszyno¹. Nazwa jest więc tutaj nie ozdobą opowieści, lecz jej pierwszym rozdziałem: to jedyna informacja, jaką pierwsi pisarze zostawili nam o tym miejscu.

I w odróżnieniu od sąsiedniego Skulska, którego etymologia po stu latach sporów pozostaje formalnie „niejasna", Ślesin ma odpowiedź zgodną. Trzej wybitni onomaści — Kazimierz Rymut, Maria Malec i Stanisław Rospond — niezależnie od siebie orzekli to samo: nazwa jest dzierżawcza i pochodzi od nazwy osobowej Ślasa. Różnice między nimi dotyczą szczegółów, nie istoty. Spór, jaki tu naprawdę jest, toczy się gdzie indziej: czy pierwotna postać nazwy brzmiała Ślesino, czy Śleszyno — i to pytanie postawił, nie rozstrzygając go, sam Rospond.

Odrębna, choć krążąca po internecie jako „etymologia", jest opowieść o „rodzie Szleszy". Nie ma ona oparcia w żadnym źródle; wrócimy do niej w podrozdziale 1.7.

1.2. Jak zapisywano nazwę: osiem wieków świadectw

Podstawą jest tutaj hasło „Ślesin (2)" w wielotomowym słowniku Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany (Instytut Języka Polskiego PAN) — najpełniejszy istniejący ciąg poświadczeń nazwy, od pierwszego dokumentu po Wykaz urzędowych nazw miejscowości z 1982 roku²ᵃ. Kolumna „źródło" podaje sygnaturę wydawnictwa lub rękopisu tak, jak notuje ją słownik; rozwinięcie skrótów — w przypisie²ᵃ.

⚠️ Jeden wiersz tej tablicy trzeba od razu wyłączyć. Zapis z 1386 r. — „Sandzivogius Sleszinski" — pochodzi z dokumentu wystawionego w Nakle, w sprawie między opatem byszewskim a dziedzicem Gumnowic o dziedzinę Dąbrowa Góra, a rozjemcami są w nim dziedzice Srebrnej Górki, Dobieszewa, Górek, Minikowa i Samsieczna³⁵. To wszystko okolice Nakła i Bydgoszczy — Sędziwój Śleszyński jest więc dziedzicem Ślesina krajeńskiego, nie naszego. Objaśnienie wydawcy Kodeksu („Sleszinski, de Ślesin") jest tu mylące, bo nie mówi, którego Ślesina dotyczy; ten sam zapis trafnie przypisuje Ślesinowi nakielskiemu podrozdział 1.9.

⭐ Natomiast jeden zapis z tablicy zasługuje na osobne słowo, bo jest jedyną znaną nam urzędową decyzją nazewniczą w dziejach Ślesina. Przywilej lokacyjny z 20 stycznia 1358 r. nie tylko wymienia nazwę — on ją nadaje: król daje biskupowi prawo lokować miasto „de hereditate ipsius et sue ecclesie Slessyno dicta… nomen civitati Slessyno simili modo inponendo", czyli „nadając miastu w ten sam sposób nazwę Slessyno"³⁶. Miasto miało się nazywać tak jak dziedzina, z której wyrosło — i rzeczywiście tak się nazwało. Tam, gdzie lokacja przynosiła nieraz nazwę zupełnie nową (Nowy Targ, Nowe Miasto, Kazimierz), Ślesin swoją nazwę zachował mocą osobnego postanowienia królewskiego.

Ciąg ten uzupełniają zapisy zebrane przez nas niezależnie² — z regestów ksiąg grodzkich i ziemskich, z Liber beneficiorum Jana Łaskiego i z akt nowszych. Do najciekawszych należą: akt wystawiony w samym Ślesinie w połowie XIV wieku, ze świadkiem Andreas rector scole⁶; miejskie Sleszyn w regestach z 1489 i 1517 r.; mieszczanin „w Slesinie" w 1532 r.; „1/2 całego m. Slesin" w 1591 r.; „na m. Sleszyn" w 1606 r.; przymiotnik śleszyński w ustach kancelisty konińskiego w 1698 r. i slesiński („curatus slesiń.") w 1755 r.⁸; ⭐ oraz — rzecz najbliższa żywej mowie epoki — data pisana ręką szlachcica u siebie w domu: „Prima Aprilis 1786. w ŚLESYNIE”, na liście generała Wojciecha Sokołowskiego, zapieczętowanym herbową pieczęcią i oblatowanym w grodzie radziejowskim⁴⁰; wreszcie hasło Słownika geograficznego z 1889 r., tytułowane „Ślesin al. Sleszyn"¹⁰, niemieckie Slesin, a potem Schlüsselsee z lat 1939–1945¹¹ i rosyjskie Слесин / Слѣсинъ z dokumentów guberni kaliskiej¹².

Dwie rzeczy rzucają się w oczy od razu. Pierwsza: przez cztery stulecia współistnieją dwie postacie — na -szyn i na -sin, przy czym starsza warstwa (1231, 1350, 1358, XV–XVI w., a nawet 1606 i 1730) jest wyraźnie „szeleszcząca". Druga: do XVI wieku nazwa jest rodzaju nijakiego (Sleszyno, Slessyno, Szlyeszyno — jak Gniezno, Leszno, Kłecko), a dopiero potem staje się męska (Slesin, Sleszyn — jak Płońsk, Kalisz).

1.3. ⭐ Ślesin czy Śleszyn? Pytanie, którego onomaści nie zamknęli

To jest właściwy spór o nazwę Ślesina — i, co warto podkreślić, nie wymyśliliśmy go: postawił go najgłośniej Stanisław Rospond, kończąc swoje hasło pytaniem „A może to pierwotne Śleszyno?"¹³.

Materiał źródłowy przemawia za tym pytaniem mocno. Za formą „szeleszczącą" stoją: najstarszy zapis Sleszyno z 1231 r.³, Slessyno z 1350 i 1358 r.⁴ ⁵, Szlyeszyno u Łaskiego⁷, konsekwentny Sleszyn w regestach ksiąg grodzkich XV i XVI wieku⁸, powrót tej formy jeszcze w 1606 i 1730 r.⁸, przymiotnik śleszyński w ustach kancelisty konińskiego w 1698 roku⁸ — a więc w mowie potocznej, nie w archaizującej ortografii — oraz to, co zachował jidysz: שלעשין, Shleshin, forma z „sz", utrwalona przez społeczność żydowską, która nazwę słyszała, a nie odczytywała z dokumentów¹⁴. Wreszcie Słownik geograficzny jeszcze w 1889 roku tytułuje hasło „Ślesin al. Sleszyn", a więc traktuje obie postacie jako równoprawne¹⁰.

Za formą dzisiejszą przemawia to, że pojawia się ona wcześnie (Slesin już w 1532 r.⁸) i że zwycięża w dokumencie skarbowym: rejestry poborowe drugiej połowy XVI wieku wahają się (Slessin 1565, Szleszin i Szlieszin 1576, Zlesin 1577, Slieszin 1578, Sliesin 1579, Sliesin 1581, Slesin 1583⁹), ale przewaga stopniowo przechodzi na stronę „sykającą". Właśnie zapis z 1579 roku — Sliesin — cytują wszystkie trzy słowniki etymologiczne jako trzecie ogniwo ciągu poświadczeń¹ ¹³ ¹⁵.

Rozstrzygnięcia nie ma i uczciwie trzeba to powiedzieć: oba warianty są źródłowo dobrze poświadczone i przez trzysta lat chodziły obok siebie. Językowo przejście Śleszyno → Ślesino jest łatwiejsze niż odwrotne (uproszczenie „sz" do „s" w sąsiedztwie miękkiego „ś" jest częste), co przechyla szalę na korzyść pierwotności Śleszyna — ale to argument prawdopodobieństwa, nie dowód.

⭐ Tom Nazw miejscowych Polski z literą Ś, od którego należałoby oczekiwać rozstrzygnięcia, sprawy nie zamyka. Hasło otwiera zdanie „Pierwotnie Ślesino lub Śleszyno", a więc zostawia obie możliwości obok siebie²ᵃ. Za to jego materiał dorzuca do sporu trzy świadectwa:

• 1417, Slessyno w aktach kapituły gnieźnieńskiej — cztery lata po sprawie plebana Przecława w konsystorzu (zob. 2.6), a więc z tego samego środowiska kancelaryjnego²ᵃ;
• (1448) 1534, Zlyeszyn w wizytacji gnieźnieńskiej — zapis mocno „szeleszczący", w dodatku z archidiecezjalnego źródła kościelnego²ᵃ;
• 1535, Slieszyno Maior w rejestrze poborowym — czyli „Ślesino Większe". ❓ Jeżeli był Większy, musiał być i Mniejszy; nazwa ta nie powtarza się jednak w żadnym innym znanym nam zapisie i nie umiemy dziś powiedzieć, czy chodzi o osobną osadę, o część miasta, czy o pomyłkę poborcy²ᵃ.

Wreszcie świadectwo najpóźniejsze, a dla sporu niebłahe: wymowa gwarowa, zanotowana w haśle jako śleśin, śleśiński — z miękkim „ś", bez śladu „sz"²ᵃ. Miejscowa mowa XX wieku stoi więc po stronie postaci dzisiejszej.

1.4. Rodzaj nijaki i rodzaj męski

Zmiana rodzaju gramatycznego jest w nazwach miejscowych zjawiskiem zwyczajnym, ale w Ślesinie dobrze widocznym i dobrze datowanym. Maria Malec ujmuje to wprost:

„Występowała pierwotnie w rodzaju gramatycznym nijakim Ślesino, od XVI wieku w rodzaju męskim Ślesin."¹⁵

Materiał to potwierdza: wszystkie zapisy do początku XVI wieku mają końcowe -o (Sleszyno, Slessyno, Szlyeszyno), a od 1489 roku w regestach pojawia się już postać bez końcówki (Sleszyn)⁸. Nijakie Ślesino nie znika jednak z dnia na dzień — jego echem jest fakt, że jeszcze w XVIII wieku regesty potrafią zapisać „wsi Sleszyn posesor" obok „miasta Slesin"⁸.

1.5. Werdykt onomastów: osada człowieka zwanego Ślasa

Trzy słowniki naukowe mówią tu jednym głosem. Cytujemy je dosłownie, bo zgodność jest w tej sprawie ważniejsza od parafrazy.

Kazimierz Rymut, Nazwy miast Polski:

„ŚLESIN, miasto w woj. konińskim. Nazwa notowana od XIII w. (Sleszyno 1231, Slessyno 1350, Sliesin 1579). Nazwa pochodzi od nazwy osobowej Ślasa. Nazwa osobowa poświadczona jest źródłowo."¹

Maria Malec, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski:

„Ślesin, miasto w woj. wielkopolskim (konińskie), w XIII wieku wieś, własność biskupów poznańskich. Nazwa pojawia się w dokumentach od XIII wieku: villam Sleszyno 1231, Slessyno 1350, Sliesin 1579. Występowała pierwotnie w rodzaju gramatycznym nijakim Ślesino, od XVI wieku w rodzaju męskim Ślesin. Jest utworzona od nazwy osobowej Ślasa za pomocą przyrostka -in-. Później występuje też herb Ślasa. Nazwa osobowa ma być może związek z wyrazem ślaz 'nazwa rośliny leczniczej'."¹⁵

Stanisław Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL:

„ŚLESIN, -a, ślesiński, mto; koniń. C–5: leży na przesmyku między jez. (Ślesińskie i Mikorzyńskie). Najdawniejsza wzmianka pochodzi z 1231 r., z 1224 r. (Sleszino, też Sleszyno), a pr. m. uzyskał w 1358 r. za Kazimierza Wielkiego dzięki zabiegom biskupów poznańskich. Pierwotna forma dzierż. była Ślesino od n. osobowej i herbu Ślasa. Por. na Mazowszu ŚLASY, nazwa rodowa. A może to pierwotne Śleszyno? Por. ŚLESIN w woj. bydg. (w 1426 r. Sleszino, w 1497 r. Slieszyno, czyli Ślesino lub Śleszyno). Co do etymologii tej n. dzierżawczej por. wyżej. W herbarzu Paprockiego są Śleszyńscy-Doliwowie, u Niesieckiego zaś Śleszyńscy-Wieniawici."¹³

Mechanizm słowotwórczy jest więc prosty i typowy dla Wielkopolski: nazwa osobowa + przyrostek dzierżawczy -in(o) = „to, co należy do X". Tym samym wzorcem zbudowane są sąsiednie Mikorzyn (← Mikora) i Szyszyn (← Szysza), a w dalszej okolicy dziesiątki nazw tego typu. Ślesin to zatem, dosłownie, „[osada] Ślasy".

⭐ Jest jednak i druga kandydatka, o której trzy powyższe słowniki milczą. Hasło w Nazwach miejscowych Polski przyjmuje wprawdzie Ślasę — odsyłając do Słownika staropolskich nazw osobowych (t. V, s. 361) — ale zaraz dodaje: „por. jednak też n. os. Ślesz (SSNO V 363) o nieustalonej etymologii"²ᵃ. To jest odsyłacz o wadze niemałej, bo od Ślesza regularnie powstaje Śleszyno, a nie Ślesino. Innymi słowy: pytanie Rosponda o pierwotne Śleszyno (1.3) i ten drugi trop osobowy to ta sama sprawa widziana z dwóch stron. Jeżeli pierwotna była postać „szeleszcząca", patronem nazwy jest raczej Ślesz niż Ślasa. Nauka zostawia tu furtkę otwartą i my jej nie zamykamy.

⚠️ Przy okazji jedno nazwisko do rozstrzygnięcia. Wśród poświadczeń nazwy hasło słownikowe umieszcza zapis „Sandzivogius Sleszinski 1386"²ᵃ — a więc przypisuje Sędziwoja Ślesińskiego naszemu Ślesinowi. My w pracy nad rodami odkładaliśmy dotąd tego Sędziwoja do Ślesina nakielskiego (zob. 1.9), bo takie jest sąsiedztwo pozostałych osób z tego dokumentu. Sprzeczności nie rozstrzygamy zdalnie: rozsądzi ją dopiero lektura samego dokumentu w Kodeksie dyplomatycznym Wielkopolski, t. III nr 585.

⚠️ Jedna rozbieżność wymaga odnotowania: Rospond podaje obok 1231 także rok 1224, którego nie ma ani u Rymuta, ani u Malec, ani w żadnym znanym nam wydawnictwie źródłowym. W Kodeksie dyplomatycznym Wielkopolski pod rokiem 1224 stoją tylko trzy dokumenty — dwa dotyczące Trzemeszna i jeden nadania dla Krzyżaków pod Nakłem — i żaden nie wspomina Ślesina (zob. 2.3). Datę u Rosponda trzeba więc uznać za pomyłkę albo za odesłanie do zapisu, którego nie udało się zidentyfikować.

1.6. Kim była Ślasa? Roślina, herb i mazowieckie gniazdo

Nazwa osobowa Ślasa jest, jak zapewnia Rymut, „poświadczona źródłowo" — ale co sama znaczy, pozostaje kwestią domysłu. Malec proponuje trop botaniczny: związek z wyrazem ślaz, czyli nazwą rośliny leczniczej (Malva)¹⁵ — przezwiska od roślin są w staropolszczyźnie zwyczajne (Bylica, Chmiel, Pokrzywa). Formuła „być może" jest tu jednak samej autorki, nie nasza: to hipoteza, nie ustalenie.

Rospond dokłada dwa tropy niebotaniczne. Pierwszy: Ślasa to także nazwa herbu — a więc miano rodowe, nie tylko indywidualne przezwisko¹³. Drugi prowadzi na Mazowsze: „Por. na Mazowszu ŚLASY, nazwa rodowa" — czyli istnieje miejscowość o nazwie rodowej Ślasy, powstałej od tego samego miana w liczbie mnogiej („tu mieszkają Ślasowie"). Gdyby ten trop potwierdzić, mielibyśmy dwa niezależne świadectwa realnego funkcjonowania nazwy osobowej Ślasa w polskim średniowieczu — w Wielkopolsce i na Mazowszu.

Uwaga ostrożnościowa: Rospond wymienia też Śleszyńskich herbu Doliwa u Paprockiego i Śleszyńskich herbu Wieniawa u Niesieckiego¹³, ale nazwiska odmiejscowe typu Śleszyński/Ślesiński powstawały od każdego z trzech Ślesinów (zob. 1.9) i nie są automatycznie dowodem na związek z Ślesinem konińskim.

1.7. Legenda o „rodzie Szleszy" — i skąd się wzięła

W internecie — na stronie gminy, w Wikipedii, na portalach turystycznych i powiatowych — krąży jedna i ta sama wersja pochodzenia nazwy:

„Według legendy nazwa miasta pochodzi od imienia rodu Szleszy, który zasiedlił we wczesnym średniowieczu okoliczne pola nad jeziorem."¹⁶

Trzy uwagi, w kolejności ważności.

Po pierwsze: to nie jest ustalenie naukowe i samo się za takie nie podaje — cytowane źródło mówi wprost „według legendy". Jego podstawą jest dokument planistyczny gminy („Plan odnowy miejscowości Ślesin na lata 2010–2017"), powielony potem przez wszystkie strony po kolei. Zgodne powtórzenie przez dziesięć portali nie jest dziesięcioma świadectwami, tylko jednym, powielonym dziesięć razy.

Po drugie: żadnego „rodu Szleszy" pod Ślesinem w XIII wieku źródła nie znają. Nie ma go w Kodeksie dyplomatycznym Wielkopolski, nie ma w regestach grodzkich, nie ma u Łaskiego.

Po trzecie — i to uczciwość każe powiedzieć — intuicja legendy jest trafna. Nazwa naprawdę jest dzierżawcza i naprawdę pochodzi od człowieka. Legenda myli się tylko co do imienia (Ślasa, nie „Szlesza") i co do tego, że mówi o „rodzie", a nie o jednym właścicielu. Czasem tradycja ustna trafia w sedno, chybiając w szczegółach; tak właśnie jest tutaj.

Osobno warto odrzucić datowanie, jakie serwis gminy dodaje przy tej legendzie: „V wiek przed naszą erą"¹⁷. Słowian w tej okolicy wtedy nie było — to oczywista pomyłka redakcyjna, nie wersja do dyskusji.

1.8. Trop poboczny: Ślesin a Ślęża?

Jeden głos w literaturze wiąże nazwę nie z człowiekiem, lecz z wodą. W artykule ogłoszonym w „Przeglądzie Zachodnim" w 1951 roku Ślesin pojawia się w towarzystwie śląskiej Ślęży:

„Ślęz-ia ma obok siebie nazwy wodne: Śles-in (r. 1350 Slessyno), tzn. bez infiksu nosowego, a góra Sobótka…"¹⁸

Autor traktuje więc Śles- jako wariant prasłowiańskiego rdzenia slęg-/sleg- 'wilgoć, mokradło' (tego samego, który dał nazwę rzece Ślęzie i górze Ślęży), tylko pozbawiony samogłoski nosowej — i klasyfikuje Ślesin jako nazwę wodną, nie dzierżawczą.

Nie da się tego dziś ani przyjąć, ani całkiem odrzucić. Za tropem wodnym przemawia topografia (miasteczko dosłownie siedzi na przesmyku między dwiema połowami jednego jeziora) i to, że w podobnym układzie geograficznym pod Skulskiem nazwa również okazała się odjeziorna. Przeciw niemu przemawia zgodność trzech słowników na rzecz nazwy dzierżawczej oraz brak sufiksu typowego dla nazw wodnych — -in jest sufiksem dzierżawczym par excellence. Uznajemy trop „ślęski" za ciekawostkę historiograficzną wartą odnotowania, nie za konkurencyjną teorię; jego waga zależy całkowicie od tego, czy autor miał dla niego argumenty, których w tym jednym zdaniu nie widać.

1.9. Trzy Ślesiny — i jak ich nie mylić

To jest najgroźniejsza pułapka całego tematu, groźniejsza niż jakikolwiek spór etymologiczny. Ślesinów jest co najmniej trzy, a w starszej literaturze i w bibliotekach cyfrowych mieszają się bez ostrzeżenia. Rozdziela je już indeks Kodeksu dyplomatycznego Wielkopolski¹⁹ i indeks Liber beneficiorum Łaskiego²⁰ — i tym rozdzieleniem należy się posługiwać.

1. Ślesin koniński — nasz. Miasto biskupów poznańskich w powiecie konińskim województwa kaliskiego; parafia św. Mikołaja. Rozpoznajemy go po sąsiedztwie: Konin, Mikorzyn, Lubomyśle, Półwiosek, Sławoszewo, Szyszyn, Wąsosze, Ostrowąż, Licheń, Kleczew, Skulsk, Sompolno; po jeziorach Szczepy i Małe; po dopisku „p. koniń.".

2. Ślesin nakielski (bydgoski, krajeński) — wieś kościelna, dziś w gminie Sicienko w województwie kujawsko-pomorskim. Jego zapisy są starsze od naszych i łatwo je podstawić: „Ślesin, dawniej Śleszyn, Slesis r. 1311 […] W r. 1311 pisał się Sulko z Ś., a w r. 1386 Sędziwój Ślesiński"²¹, a u Rosponda „Sleszino 1426, Slieszyno 1497"¹³. Rozpoznajemy po sąsiedztwie: Nakło, Bydgoszcz (Bromberg), Minikowo, Gorzeń, Strzelewo, Samsieczno, Potulice — oraz po urzędach bydgoskich („subpincerna Bidgostiensis", „vexillifer Bidgostiensis"). ⚠️ Zapisy 1311 i 1386, powtarzane czasem jako „najstarsze wzmianki o Ślesinie", NIE dotyczą naszego miasta.

3. Śleszyn pod Kutnem (Żychlin, Mazowsze) — wieś kościelna w parafii własnej; u Łaskiego zapisany jako „Sleszyn (Slessyn) w. z kośc. pr. pw. Kutno"²⁰, w indeksie Kodeksu jako „Ślesin p. m. Żychlin (Maz.)"¹⁹.

Praktyczna reguła robocza: każdy zapis „Ślesin/Sleszyn/Slessyno" bez podanego powiatu jest podejrzany, dopóki nie wskaże się sąsiadów. Ta sama ostrożność dotyczy nazwiska Śleszyński/Ślesiński/Szleszyński, które w księgach nakielskich występuje od XVI wieku i nie jest dowodem niczyjego związku z Ślesinem konińskim.

1.10. Nazwy wód: jeziora, bród i przesmyk

Ślesin leży na przesmyku, a przesmyk dzieli akwen, który niegdyś był jednym jeziorem. Nazewnictwo tych wód jest samo w sobie dokumentem historii krajobrazu.

Jezioro Ślesińskie, dawniej Śleszyńskie. Słownik geograficzny tytułuje hasło „Ślesińskie al. Śleszyńskie" i opisuje, że jezioro „należy do grupy jezior goplańskich i samo stanowiło poprzednio jedną z odnóg równolegle z nim ciągnącego się Gopła"; dodaje, że „w XV w. już rozdział obu jezior był faktem dawnym o tyle, że odłączona część Gopła już nosi nazwę jeziora Śleszyńskiego, którą obejmowano całą grupę przyległych jezior (Pątnowskie, Gosławickie, Licheńskie)"²². Nazwa jeziora jest więc ponowiona od nazwy miasta, nie odwrotnie — i tym Ślesin różni się od Skulska, gdzie relacja biegła w drugą stronę. Potwierdza to, niezależnie, Jan Długosz w opisie geograficznym Polski: „Sleszino, lacus oppido sui nominis imminens" — „Ślesino, jezioro górujące nad miastem tejże nazwy"²³. ❓ Identyfikacja Długoszowego jeziora nie jest jeszcze w pełni pewna (kronikarz wywodzi je „ex monte Przewloky", spod góry albo grodu Przewłoki) — ale rynna ślesińsko-mikorzyńska ciągnąca się ku Gopłu pasuje do tego opisu bardzo dobrze.

Jezioro Mikorzyńskie — południowa połowa tego samego akwenu, nazwana od wsi Mikorzyn; Słownik opisuje je jako część rozdzielonego Gopła²⁴.

Jezioro Szczepy — akwen poświadczony w regestach grodzkich od 1506 do 1571 roku („jez. Szczepy koło granic wsi Lubomyśle" 1506; „jez. Szczepy między m. Slesin i wsią Lubomyśle" 1562; „jezioro zw. Sczepy między dziedzinami zw. Połwiesek W. z I i Slesin z II" 1571)⁸. Nazwa dziś nie jest używana i nie wiadomo na pewno, który to akwen — to jedno z ładniejszych otwartych pytań ślesińskiej toponimii.

⭐⭐ Przewłoka. To nazwa, którą da się dziś poświadczyć trzykrotnie, w odstępie pięciuset lat — i za każdym razem opisuje ona to samo miejsce na jeziorze. Najstarszy zapis pochodzi z 17 listopada 1422 r., kiedy biskup poznański Andrzej nadał kościołowi ślesińskiemu „dziesiątą rybę w łowieniu niewodem w jeziorze slezińskim, począwszy od mostu aż do Przewłoki"³⁷. Po czterystu latach nazwa żyje nadal: autor opisu „Gopła i jego okolic" z 1839 r. notuje, że „niektórzy nazywają tę część boru i tę część ślesińskiego jeziora: Przywłoki" — i wskazuje, że tam właśnie, tuż przy wale dawnego grodziska, bór dochodzi do wody³⁸. Trzeci ślad jest najbardziej niepewny, ale i najciekawszy: Długosz wywodzi jezioro ślesińskie ex monte Przewloky (zob. dział o kanale i jeziorach).

Przewłoka to w staropolskiej terminologii wodnej miejsce, przez które przeciągano łodzie z jednego akwenu do drugiego — czyli dokładnie to, czego wymagała rynna ślesińsko-goplańska, zanim przekopano kanał. Nazwa jest zatem nie ozdobą, tylko opisem funkcji i jednym z mocniejszych argumentów za tym, że tędy biegł szlak wodny Warta–Gopło. Przy okazji: ta sama wzmianka z 1422 r. jest najstarszym poświadczeniem mostu w Ślesinie.

Jezioro Małe — poświadczone w 1489 r. („jez. zw. Małe między miastem Sleszyn i wsią Mn. Polwieszek p. kon.") i ponownie w 1517 r.⁸; w 1591 r. wymienione razem z ciekawym obiektem: „cały Sleszyński Bród z rzeczką płyn. z Sleszyńskiego jeziora i górką koło M. Jeziora we wsi Półwiosek M."⁸. Sleszyński Bród to nazwa terenowa opisująca właśnie przeprawę — przesmyk, który zdecydował o istnieniu miasta.

⭐ Wyspa „Izabella". W 1839 r. jedna z wysp na jeziorze Ślesińskim „świeżo dostała nazwisko: „Izabella" (Isola bella) od imienia pięknéj właścicielki"³⁸. Nazwa — dwujęzyczny kalambur, imię i włoskie „piękna wyspa" naraz — dziś nie jest używana. Kim była właścicielka, nie wiemy.

„Wyspy zbójeckie" i „Biały brzeg". Słownik geograficzny notuje dwie nazwy terenowe z tradycją ludową: wzgórza na północno-zachodnim brzegu jeziora, gdzie mieli siedzieć rozbójnicy napadający na kupców (hersztem miał być „Garca al. Garczyński"), oraz przylądek „Biały brzeg" na południe od Wąsoszy, z kapliczką św. Barbary i legendą o Klarze z Mikorzyna, porwanej przez herszta²². To materiał legendowy, nie historyczny — ale legenda o rozbójnikach nad drogą wodną między Wartą a Wisłą ma przynajmniej sensowne tło gospodarcze.

⭐⭐ Pierwodruk tych podań jest jednak o pół wieku starszy niż Słownik. Słownik geograficzny z 1889 r. nie jest tu źródłem pierwszej ręki: wszystko, co notuje o Klarze z Mikorzyna, „Białym brzegu", kościółku św. Barbary „patronki tonących" i o hersztzie Garczyńskim, stoi już — obszerniej i barwniej — w artykule „Gopło i jego okolice" z 1839 roku³⁸. Tam też znajdujemy dwa toponimy, których Słownik już nie powtórzył: „czarny bór" jako nazwa części boru ślesińskiego oraz — co ważniejsze — przysłowie:

„Od niepamiętnych czasów słyną te miejsca z częstych rozbojów; urosło ztąd przysłowie, w odleglejszych nawet okolicach używane: „będziesz zbijał na boru ślesińskim!" — stósuje się szczególniéj do synów niegodziwych."³⁸

⭐ Ślesin miał zatem własne przysłowie, znane poza okolicą — a autor zestawia je wprost z sandomierskim „zbój świętokrzyski". To jedyny znany nam ślad nazwy Ślesina w polskiej frazeologii.

1.11. Nazwy wsi gminy — trzy warstwy

Nazewnictwo dzisiejszej gminy Ślesin układa się w trzy wyraźne warstwy chronologiczne.

Warstwa najstarsza: nazwy dzierżawcze na -in(o) i -ewo, czyli ten sam typ co sam Ślesin. Mikorzyn — od staropolskiego imienia Mikora²⁴. Szyszyn (w źródłach Szyszyno Wielkie i Małe) oraz Szyszynek — od nazwy osobowej Szysza²⁵. Licheń, u którego Słownik notuje starą postać Lychno/Lychyno — od nazwy osobowej Lich/Lichoń²⁶. Sławoszewek, w XVI wieku Slaboschewo minor i Szlaboschewko minor — od imienia Sławosz (od Sławomira lub Sławosława), w formie zdrobniałej „mniejsze Sławoszewo"²⁷. Goranin i Goraninek — od imienia Goran²⁸. Sławęcin — od imienia Sławęta. Ta warstwa jest świadectwem wczesnośredniowiecznej własności rycerskiej i to ona datuje osadnictwo okolicy.

Warstwa topograficzna — nazwy opisujące teren. Ostrowąż, którego Słownik geograficzny podaje w postaci poprawniejszej Ostrowąz, „w dok. Oszthrowasz i Ostrowas"²⁹: złożenie z członem ostrów ('wyspa, kępa wśród wód i bagien') — nazwa idealnie opisująca położenie. Wąsosze — najpewniej od wąsa, czyli wąskiego, wysuniętego cypla (por. opisany w Słowniku przylądek „Biały brzeg" właśnie pod Wąsoszami)³⁰; ❓ nie da się jednak wykluczyć nazwy osobowej Wąsosz. Półwiosek (dziś trzy: Lubstowski, Nowy i Stary), w regestach XV–XVI w. Polwieszek, Połwieś, Połwiesek Wielki i Mniejszy⁸ ³¹ — i tu leży ładna niejednoznaczność: zapisy „Połwieś" podpowiadają „pół wsi", a położenie na półwyspie podpowiada „pół wyspy". Głębockie (Głębocko) — od głębi³². Leśnictwo, leżące „nad błotem Ługi" — nazwa kulturowa, od osady leśnej; sąsiednie Ługi to po prostu 'mokradła'³³. Kępa — od kępy wśród wód.

Warstwa najmłodsza: nazwy pamiątkowe i kolonijne (XVIII–XIX w.). Przy parcelacjach i zakładaniu kolonii nadawano nazwy od imion — najczęściej właścicieli, ich żon i córek: Honoratka, Julia, Marianowo, Florentynowo, Konstantynowo, Konstantynówek, Teodorowo, Władysławów, Ignacewo, Różopole, Wygoda, Bylew-Parcele, Kolonia Sarnowa. Do tej samej warstwy należą nazwy „holenderskie": Szyszyńskie Holendry, Holendry Wąsoskie, Smolniki Polskie — ślad osadnictwa olęderskiego i niemieckiego, potwierdzonego wprost przy Goraninie, o którym Słownik geograficzny pisze, że liczy „246 mk[ieszkańców], w połowie niemców", a folwark Goraninek „zamieniony obecnie na kolonie niemieckie"²⁸. Osobno stoją Biskupie i Biskupie Sarnowskie, które upamiętniają to samo, co dzieje samego miasteczka: własność biskupów poznańskich.

⭐⭐ Biskupie — i czyje właściwie. Nazwa wsi Biskupie w parafii ślesińskiej wygląda na oczywistą: wieś biskupów poznańskich, tak jak Ślesin. Otóż nie. Łaski notuje przy niej, że wieś ta „niegdyś należała do biskupstwa, razem z miasteczkiem Kazimierzem, do kościoła czyli biskupa LUBUSKIEGO"³⁹. Biskupi lubuscy — z Lubusza nad Odrą — trzymali w średniowieczu rozległe dobra po tej stronie Warty, i to od nich, a nie od Poznania, wzięły nazwy zarówno Biskupie, jak i sąsiedni Kazimierz Biskupi. Dwie nazwy, jedno źródło — i zupełnie inne niż to, które podpowiada sąsiedztwo Ślesina.

1.12. ⚠️ Kamienie mikorzyńskie to NIE nasz Mikorzyn

Ostrzeżenie, które trzeba postawić osobno i wytłuszczone, bo pomyłka jest kusząca i popełniana regularnie.

W 1855 i 1856 roku „znaleziono" dwa kamienie z rzekomymi runami słowiańskimi, które przez pół wieku elektryzowały polską naukę — brali w tym udział Józef Łepkowski i Aleksander Przezdziecki (za autentycznością), Joachim Lelewel i Karol Estreicher (przeciw), a sprawę zamknęła rozprawa Franciszka Piekosińskiego z 1896 roku, wykazująca fałszerstwo³⁴. Te kamienie pochodzą z Mikorzyna w powiecie kępińskim (ostrzeszowskim), z drugiego końca Wielkopolski — a nie z Mikorzyna pod Ślesinem.

Pomyłka jest o tyle groźna, że Słownik geograficzny przy tamtym Mikorzynie przytacza nawet etymologię Wojciecha Cybulskiego, wywodzącą nazwę od imienia arcykapłana „Mike" u Helmolda — cała ta konstrukcja opiera się na sfałszowanych zabytkach i do naszego Mikorzyna nie ma najmniejszego zastosowania. Nasz Mikorzyn ma etymologię zwyczajną i dobrą: od imienia Mikora.

1.13. Nazwa pod obcym panowaniem

Niemiecka. Po włączeniu powiatu konińskiego do Rzeszy 26 października 1939 r. miasto figurowało najpierw pod spolszczoną formą Slesin; 20 listopada 1939 r. lokalne władze okupacyjne „tymczasowo" przemianowały je na Schlüsselsee, a zarządzenie z 18 maja 1943 r. o zmianie nazw miejscowych w Kraju Warty nazwę tę potwierdziło urzędowo¹¹. Schlüsselsee — dosłownie „Jezioro-Klucz" — jest klasycznym dostosowaniem brzmieniowym: człon Schles- podłożono pod niemieckie Schlüssel 'klucz', a -see 'jezioro' dodano z powodu położenia. To nie jest etymologia nazwy polskiej, tylko produkt biurka okupacyjnego urzędnika — i nie wolno jej mieszać z etymologią, jak robi to część tekstów popularnych, tłumaczących Schlüsselsee jako „miasto nad kluczowym jeziorem". Warto przy tym zauważyć, jak podobnie potraktowano sąsiedni Skulsk, który stał się Rollensee: obcy chrzest obu miasteczek sięgnął po ten sam motyw — wodę.

⚠️ Polska Wikipedia podaje dla okresu okupacji formę „Sleszyn"; nie występuje ona w żadnym sprawdzonym źródle niemieckim i wygląda na pomyłkę (pomieszanie ze średniowieczną formą polskiej nazwy). Wiążąca jest sekwencja Slesin → Schlüsselsee.

Rosyjska. Po utracie praw miejskich w 1870 r. Ślesin był w papierach urzędowych guberni kaliskiej посадом (osadą), nie городом (miastem). Dzisiejsza transkrypcja rosyjska to Слесин; form XIX-wiecznych (Слѣсинъ? Слесинъ?) nie zweryfikowano jeszcze na oryginalnych aktach¹².

Jidysz. Społeczność żydowska nazywała miasteczko שלעשין — Shleshin¹⁴. Jak wspomniano w podrozdziale 1.3, forma ta zachowuje „sz" i stanowi jeden z argumentów za pierwotnością postaci Śleszyn.

Przypisy