📖 W tym dziale — 11 sekcji
🙏 Ten dział opiera się w całości na pracy Józefa Chojnackiego — na jego artykule Gwara ślesińska w tomie Z problematyki etnograficznej Ślesina i okolic (red. Elwira Jeglińska, Ślesin 2012). To on w 2012 r. objechał Ślesin i kilkanaście okolicznych wsi, spisał mowę i ułożył słownik. Zebranego przez niego słownika nie przepisujemy — podajemy tylko próbkę, a po całość odsyłamy do książki. Komu ta mowa jest bliska, niech po nią sięgnie; warto.
Ślesin mówi inaczej niż Poznań i inaczej niż Włocławek. Nie dlatego, że jest gdzieś pośrodku, ale dlatego, że naprawdę leży na granicy — wschodnia Wielkopolska styka się tu z Kujawami, i słychać to w każdym zdaniu. Ta sama granica, którą Elwira Jeglińska opisuje jako pogranicze Kujaw Borowych i Wielkopolski, tłumacząc podobieństwo obyczaju Skulska i Ślesina (zob. rozdział 3), jest granicą językową: gwara ślesińska ma zestaw cech typowo wielkopolskich i — obok nich — długą listę cech kujawskich¹.
Ten rozdział jest zbudowany tak jak artykuł Chojnackiego: najpierw opis mowy, potem diagnoza, ile z niej zostało, a na końcu słownik — najcenniejsza część całości. W książce słownik jest jednym ciągiem alfabetycznym; my rozbiliśmy go na grupy rzeczowe, bo tak widać, czego ta mowa dotyczyła.
40.1. Ślesin mówi z pogranicza
Badania terenowe Chojnacki prowadził w 2012 roku — w samym Ślesinie oraz we wsiach: Półwiosek Stary, Wąsosze, Holendry Wąsowskie, Julia, Kępa, Eichenia, Mikorzyn, Piotrkowice, Sarnowa, Biskupie, Szyszyn, Szyszynek, Marianowo, Szyszyńskie Holendry i Kijowiec¹. To piętnaście punktów — praktycznie cała gmina. Wykaz ten ma wartość dodatkową, o której autor nie pisze: jest świadectwem, że w 2012 r. we wszystkich tych wsiach mieszkali jeszcze ludzie mówiący gwarą (zob. rozdział 9).
Teza autora jest jednoznaczna: gwara ślesińska ma cechy dialektu wielkopolskiego, ale są w niej również cechy gwar kujawskich — bo Ślesin leży we wschodniej Wielkopolsce, przy granicy z Kujawami¹.
Poprzedników, do których Chojnacki odsyła, jest czterech i warto ich wymienić, bo wyznaczają stan badań nad mową tej okolicy:
- Witold Pracki, Gwara ślesińska, „Lud" 1908, t. XIV, s. 90–127 — opis sprzed stu lat, wraz ze słownikiem; punkt odniesienia dla całego rozdziału.
- Piotr Bąk, Gwara okolic Kramska w pow. konińskim (Zarys fonetyki i słowotwórstwa), Wrocław 1968.
- Zygmunt Zagórski, O mowie mieszkańców kilkunastu wsi wokół Konina, Wrocław–Warszawa–Kraków 1991 oraz tenże w Województwo konińskie. Zarys dziejów…, Łódź 1986, s. 114–123.
- Zenon Sobierajski, Gwary kujawskie, Poznań 1952 — podstawa porównawcza dla cech kujawskich¹.
⇒ Zwróćmy uwagę na jedną rzecz. Mowa Ślesina została opisana dwa razy: w 1908 i w 2012 roku. Sto cztery lata przerwy między jednym a drugim opisem to jest miara tego, jak mało kto się tą okolicą zajmował — i dlatego w słowniku Chojnackiego skrót „ts. Pracki" („to samo u Prackiego") jest najciekawszym znakiem w całej książce: pokazuje, które słowa przetrwały te sto lat bez zmiany.
40.2. Siedem cech wielkopolskich
Chojnacki wylicza siedem właściwości, które lokują gwarę ślesińską w dialekcie wielkopolskim²:
1. Brak mazurzenia — mówi się copka, śopa, żaba. (Mazurzenie jest cechą Mazowsza; tutaj go nie ma.)
2. Fonetyka międzywyrazowa zawsze udźwięczniająca, czyli poznańska: brad Adama, chleb mały, fiad lekarza, ślad na śniegu, przez asfalt — ale przes pole.
3. Spółgłoska n przed k, g wymawiana tylnojęzykowo (ŋ): dziewczyŋka, okiyŋko, paniyŋka, wyrgiel, taŋgo. Dotyczy to także formacji słowotwórczych — i tym właśnie wymowa ślesińska różni się od warszawskiej.
4. Rozróżnianie a czystego i a pochylonego, przy czym pochylone wymawia się jako o.
5. ó pochylone brzmi jak u.
6. W wyrazach doktór, indór, gęsiór występuje ó zwężone.
7. Dawne ł przedniojęzykowo-zębowe brzmi jak u niezgłoskotwórcze.
40.3. Dwadzieścia cech kujawskich
Lista kujawska jest trzy razy dłuższa od wielkopolskiej — i to jest właściwy wynik tego artykułu. Chojnacki zestawia ją, idąc za Zenonem Sobierajskim³:
1. Tematy na -bje, *-vja z pochyleniem: *kuchnio, studnio.
2. á > e przed -j w rozkaźniku: słuchej, czekej.
3. é pochylone > iy: śmich, zygor.
4. Zwężenie samogłosek do krańca możliwości: f tyŋczos, tegu, tako zło, kob'ita.
5. j protetyczne: jiże, stojić.
6. Zanik j w wygłosie: lepi, późni.
7. Hiperyzmy — np. furmyŋka. To jest dowód pośredni: hiperyzm powstaje wtedy, gdy mówiący ucieka od formy, którą uważa za gorszą, i przesadza w drugą stronę. Świadczy więc, że Kujawy miały do niedawna wymowę cianki, ciamny, gamba. ⭐ Powszechna jest tu forma pram 'prom' (na Gople) — albo hiperyzm (ucieczka od czorny, ptok), albo zapożyczenie z niemieckiego Prahm. W gwarze ślesińskiej zachowały się ponadto formy po kryjamu, pierścianek, welan.
8. Forma jachou 'jechał'.
9. Grupa á+N > uN: baruin, bociuin.
10. W wyrazie jezioro nosowość wtórna: iziora / jyzioro.
11. Asymilacje: poślim, ślachta, zielazo; dysymilacje: xtury 'który', trać 'tkać', letki 'lekki', śrybuo.
12. Uproszczenia grup spółgłoskowych: dla > lda / la / lo — stąd „o! lo Boga!", „slo Boga".
13. Spółgłoski wtrącone: oxfiara, paraxfia.
14. Metateza: Bygdoszcz.
15. Archaizm ostać zamiast zostać (do o-stać, gdy dziś mamy podwójny przedrostek z-o-stać); też uostawiuym.
16. Dyspalatalizacja m w formie me.
17. Forma tag jak, tak — udźwięcznienie wygłosowego k zaimków przysłownych z ruchomą końcówką -m w czasie przeszłym; podobnie jezdym 'jestem', pazym 'pasłem'.
18. Forma jożym (jożym gu üekou) — imiesłów przeszły czynny poprzedzony przez jożym, przyczepiane do zaimka osobowego albo występujące samodzielnie.
19. W dopełniaczu liczby mnogiej końcówka -uf niezależnie od tematu: zieciokuf, żewuf, świniuf.
20. W formie wozilim — utrzymana forma 1 os. lm. czasu teraźniejszego na -m.
⇒ Dwadzieścia do siedmiu. Jeśli liczyć same cechy, mowa Ślesina jest bliższa Kujawom niż Wielkopolsce — mimo że administracyjnie i historycznie Ślesin jest wielkopolski od ośmiu wieków. Sam Chojnacki tego wniosku nie stawia wprost; zostawiamy go jako obserwację nasuwającą się z jego własnego zestawienia.
40.4. Fonetyka szczegółowa
Najobszerniejsza część opisu⁴.
á długie > o. sot (z sadu), grot, dziot, czytoł, kopoł, oroł, pisoł; głymbio, kuchnio, suszo; picio, zdrowio — stąd pozdrowienie „dobrygu zdrowio!"; dalej dzieciok, cielok, gospodorz, chłopok, loska, dorna 'darń', bioły, czorny. Po m, n następuje podwyższenie: suim 'sam', gałguin, bociuin.
Labializacja o. uokno, uokolica, uoko, uowies — ale autor zaznacza, że mówi tak już tylko część mieszkańców, i głównie w nagłosie. Przed m, n mamy natomiast dum 'dom', püimidor, küiniec, zieliiny, patrun, kolüinia.
ó > u. bul, gurnik, sul, skura.
u podwyższone przed m, n. rozüm, tłümaczyć, kümoterstwo, grünt, szüm.
é długie > i albo y. Tu Chojnacki notuje różnicę między miastem a okolicą: „Mieszkańcy Ślesina bardzo konsekwentnie" mówią śnik 'śnieg', śmich, śpiwać, downi, lepi, natomiast w okolicznych wsiach panują oboczności — śniyk, śmiych. Po spółgłosce twardej e wymawiane jest na całym obszarze jako y (mlyko, chlyb), po miękkiej jako i (siń, ciń, zimia, dziń, kamiń, grzebiń).
Nosówki. ę po spółgłosce twardej daje y nosowe (gy̨sty, rzy̨sa, my̨ski, wy̨ch, wy̨że), po miękkiej — i nosowe (mįso, klįska, ksįży); poza Ślesinem: miy̨so, kly̨ska. Przed zwartymi: zymby, dymby, klynczyć, a po miękkiej świnty, cinty, minta (poza Ślesinem świynty, ciynty, miynta). ą przed szczelinowymi daje u nosowe (wy̨ski, gy̨ska, wywus), przed zwartymi dumbrowa, punczek; w wygłosie -om / -um: som // sum, pujdom // pujdum, zrobiom // zrobium. ⭐ Ślad dawnej szerokiej wymowy nosówki zachował się w wyrazie bandzwuł (ogólnopolskie bęcwał).
Inne. Zanika dawna wymowa x przed f (oxfiara, paraxfia) oraz formy nogamy, rękamy // ręcamy. Grupa strz najczęściej wymawiana jest jako śś (śśał). W wyrazie rźniwa zachowała się wymowa frykatywna. Tu i ówdzie słychać jeszcze x zamiast k: xtury, doxtur, duxt 'dukt', traxt, xuopot.
⭐⭐ Granica, którą słychać: miasto i jego wsie
Najciekawsze spostrzeżenie całego artykułu dotyczy spółgłosek wargowych miękkich. Chojnacki notuje dla nich dwie wymowy w obrębie jednej gminy⁴:
- synchroniczną — bida, śpiwać, miszkać, świnty — i pisze, że tak mówi się „głównie w mieście Ślesinie";
- asynchroniczną — bjyda, śpjywać, mjyszkać, śwjynty — „tak mówią w niektórych wsiach okolicznych".
⇒ To jest granica przebiegająca po rogatkach miasteczka. Nie chodzi o różnicę pokoleniową ani o wykształcenie, tylko o to, że miasto i wieś mówiły — i wciąż mówią — mierzalnie inaczej. W miasteczku liczącym dwa tysiące mieszkańców i we wsiach oddalonych o trzy kilometry. To samo zjawisko widać w wymowie é długiego (zob. wyżej): w Ślesinie konsekwentnie śmich, we wsiach obocznie śmiych.
40.5. Morfologia
Sześć punktów⁵:
1. Bezokoliczniki na -eć występują jako -ić: chcić, widzić, mić.
2. 1 os. lm. czasu przeszłego na -im: bylim, gralim, pilim, robilim, ślim.
3. 2 os. lm. czasu teraźniejszego na -ta: chceta, chodzita, piszeta, robita.
4. Rozkaźnik: 1 os. lm. na -ma (grejma, stójma), 2 os. lm. na -ta (czytejta, grejta, piszta, stójta).
5. Dopełniacz lm. rzeczowników żeńskich na -ów: kurów, kaczków, gesiów — ale już książek.
6. Prepozycja ot w wyrazie otyuk 'odłóg'.
40.6. ⭐ Kto tak jeszcze mówi — diagnoza z 2012 roku
Chojnacki nie poprzestaje na opisie. Dzieli społeczność Ślesina i okolic na cztery grupy według stosunku do gwary⁶:
1. grupa nieliczna, której język jest wolny od gwaryzmów — nauczyciele, urzędnicy, niektóre inne zawody;
2. grupa najliczniejsza — mówiąca językiem potocznym nasyconym gwaryzmami (leksyka i część właściwości fonetycznych);
3. grupa mówiąca na co dzień tylko gwarą, przechodząca na język ogólny wyłącznie poza własnym środowiskiem;
4. grupa już nieliczna, mówiąca zawsze i wszędzie gwarą — głównie osoby starsze.
Wniosek autora nie jest żałobny, tylko odwrotny: obserwujemy przenikanie gwary do języka potocznego, i mogą się z tego rozwinąć regionalne odmiany polszczyzny potocznej⁶.
⇒ Zestawmy to z losem kminy (rozdział 3). Żargon ślesińskich handlarzy umarł w ciągu jednego pokolenia; gwara nie umarła wcale, tylko przeszła do drugiej grupy — do mowy potocznej. Różnica jest zrozumiała. Kmina była językiem jednego zawodu: gdy zawód zniknął, zniknęła jej funkcja, a dodatkowo tępiono ją w szkole. Gwara jest językiem miejsca, a miejsce nie zniknęło. Ochweśnik przestał być ochweśnikiem; ślesinianin ślesininem być nie przestał.
40.7. Zasady słownika
Zanim przejdziemy do haseł — kryteria, według których autor je dobierał⁷:
1. wyrazy, których nie ma w słownikach języka polskiego;
2. bardzo ograniczony wybór wyrazów ogólnopolskich używanych w formie gwarowej (krzesny, nagrafka, noruncz);
3. wybór zapożyczeń niemieckich w postaci gwarowej (fidryganc, frechowny, szwejsować);
4. formy staropolskie żywe w gwarze, a martwe w języku ogólnym (garny ← stp. gardy; na śpiku ← stp. śpik; jupa ← stp. jupić się);
5. wyrazy znane już tylko nielicznym — nazwy części wozu, pługa, kołowrotka;
6. konfrontacja ze słownikiem Prackiego z 1908 r.; zbieżność autor zaznacza skrótem ts. ('to samo').
⚠️ Uwaga o kompletności. Egzemplarz, z którego pracujemy, jest w kilkunastu miejscach nieczytelny — dotyczy to zwłaszcza haseł krótkich, wpadających w margines. Około piętnastu pozycji słownika pomijamy, zamiast zgadywać ich brzmienie albo znaczenie. Poniższy wybór jest więc obszerny, ale nie jest pełnym przedrukiem⁸.
40.8. Słownik — próbka
Poniżej próbka kilkudziesięciu słów, po kilka z każdej grupy, żeby pokazać, jak ta mowa brzmi. Pełny słownik — kilkaset haseł zebranych przez autora w terenie — jest w jego artykule, i tam po niego odsyłamy; przepisywanie go w całości byłoby przejęciem cudzej pracy zbierackiej, a na to nie mamy zgody⁸.
Jedzenie i kuchnia. blinki — placki z tartych ziemniaków · śpiwoki — kluski z tartych ziemniaków, bez mąki · parzybroda — potrawa z gotowanej kapusty krojonej w duże części główki · czarnina — zupa z krwi, najczęściej gęsiej · kluszczonka — woda, w której gotowały się kluski · chabas — mięso wieprzowe.
Człowiek i przypadłości. garny — zdrowy, silny (od staropolskiego gardy) · na śpiku — we śnie · blaczysty — o człowieku dużym i mocnym.
Charakter i ocena. frechowny — bezczelny (z niemieckiego) · fidryganc — lekkoduch · nieczym kroszune — o potrawie jałowej, a przenośnie o człowieku bez charakteru.
Dom, obejście, ubranie. jupa — kaftan, od staropolskiego jupić się · gropa — gliniane naczynie · nagrafka — spinka, agrafka.
Pole i gospodarstwo. krychać — tłuc ugotowane ziemniaki · krosić (łokrosić) — okrasić, dodać tłuszczu · memłać — mieszać, mącić.
Przyroda i pogoda. parowa — wąwóz, jar; słowo, które przetrwało w nazwach terenowych Ślesina.
Słowa osobne. nawdziochać sie — najeść się do syta · młodzie i ruchadełko — drożdże · szwejsować — spawać (z niemieckiego).
⇒ Osobną, najcenniejszą częścią słownika autora są nazwy części wozu, koła, pługa, kosy, lnu i kołowrotka — słownictwo warsztatowe, którego dziś nie zna już prawie nikt⁹. Tego zestawu nie przytaczamy: jest sednem jego pracy i po prostu trzeba po nią sięgnąć.
40.17. ⭐ Trzysta lat sąsiedztwa, słyszalne w warsztacie
Warto zatrzymać się nad jedną rzeczą, której Chojnacki nie komentuje, choć wynika z jego własnych etymologii. Niemal cały warsztat rzemieślniczy nazywa się w tej gwarze po niemiecku. Heber, Hebel, Stemmeisen, Wasserwaage, schweifen, schlagen, Büchse, Deichsel, Anker, Höhle, Reif, Grat — narzędzia, części wozu, spawanie, mierzenie. Do tego dochodzą słowa oceniające człowieka (Firlefanz, frech, Habenichts) i codzienne (richtig, Kürbis, Schuh + Wachs).
⇒ To nie jest wpływ szkoły ani urzędu. To jest ślad sąsiedztwa — stu pięćdziesięciu lat, przez które w tych samych wsiach mieszkali obok siebie polscy katolicy i niemieccy ewangelicy, kupowali u siebie narzędzia i razem pracowali (zob. rozdział 38). Warsztat przeszedł przez płot razem z nazwami.
Odwrotnym biegunem są staropolszczyzny, które w polszczyźnie ogólnej dawno wymarły, a tu żyją: garny ← stp. gardy, na śpiku ← stp. śpik, jupa ← stp. jupić się, wej! ← stp. wej!, wejcie!, wejże!, wyclić się 'ozdrowieć', lun ← stp. lon, łofnol ← stp. hufnagel. Gwara jest tu starsza od języka literackiego.
40.18. ⭐ Gwara w nazwach: parowa, Ropówna i ulica Przystępka
Gwara zostawiła ślad nie tylko w mowie, ale i na mapie. Witold Pracki zanotował w 1908 r. nazwy brzegów i toni, a Andrzej Głaz przypomniał je sto lat później¹⁰:
- parowa — tak nazywano toń na Jeziorze Mikorzyńskim; w gwarze tutejszej parowa znaczy do dziś 'głęboki dół';
- Ropówna — toń na Jeziorze Ślesińskim, od gwarowej nazwy ryby rop (boleń);
- Tobółka oraz Wasie Małe i Duże — toni, których dziś nie da się już zlokalizować;
- blaczysty — niezarosły, czysty brzeg; miał — mielizna; wyróża — cypel, półwysep;
- ⭐ przystań / przystępa — i tu ślad najtrwalszy: „w Ślesinie dotąd jest ulica o nazwie Przystępka"¹⁰.
⇒ Ulica w mieście nosi nazwę utworzoną od gwarowego słowa oznaczającego miejsce, w którym podchodzi się do wody. Zob. rozdziały 1 (nazwy wód), 12 (jeziora) i 42 (rybacy).
Przypisy
1. Józef Chojnacki, Gwara ślesińska, w: Z problematyki etnograficznej Ślesina i okolic, red. Elwira Jeglińska, Towarzystwo Społeczno-Gospodarcze „Dwa Mosty", Ślesin 2012, s. [168]–191 — metryka artykułu, wykaz miejscowości objętych badaniami terenowymi w 2012 r. (Ślesin, Półwiosek Stary, Wąsosze, Holendry Wąsowskie, Julia, Kępa, Eichenia, Mikorzyn, Piotrkowice, Sarnowa, Biskupie, Szyszyn, Szyszynek, Marianowo, Szyszyńskie Holendry, Kijowiec), teza o pograniczu wielkopolsko-kujawskim oraz wykaz poprzedników: W. Pracki, Gwara ślesińska, „Lud" 1908, nr 14; P. Bąk, Gwara okolic Kramska w pow. konińskim (Zarys fonetyki i słowotwórstwa), Wrocław 1968; Z. Zagórski, O mowie mieszkańców kilkunastu wsi wokół Konina, Wrocław–Warszawa–Kraków 1991, oraz tenże w: Województwo konińskie. Zarys dziejów…, Łódź 1986, s. 114–123. ⚠️ Numer strony początkowej artykułu w naszym egzemplarzu jest nieczytelny; podajemy go w nawiasie kwadratowym za paginacją dalszych kart.
2. Tamże, s. [169] — siedem cech dialektu wielkopolskiego w gwarze ślesińskiej, z przykładami.
3. Tamże, s. [170] — dwadzieścia cech kujawskich, zestawione za: Z. Sobierajski, Gwary kujawskie, Poznań 1952. Uwaga o hiperyzmach jako dowodzie dawnej wymowy cianki, ciamny, gamba oraz dwie możliwe etymologie formy pram — za Chojnackim. Wniosek liczbowy („dwadzieścia do siedmiu") — opracowanie własne; autor go nie formułuje.
4. Tamże, s. 171–176 — fonetyka szczegółowa: realizacje á, o labializowanego, ó, u, é, nosówek, spółgłosek wargowych miękkich, grupy strz, wymowy x przed f. Cytaty „Mieszkańcy Ślesina bardzo konsekwentnie", „głównie w mieście Ślesinie" i „tak mówią w niektórych wsiach okolicznych" — za tekstem, s. [numer dokładny nieczytelny w kopii, w obrębie s. 171–176]. Interpretacja tej różnicy jako granicy miasto–wieś — opracowanie własne.
5. Tamże, s. 176 — sześć właściwości morfologicznych.
6. Tamże, s. 176–177 — czterostopniowa diagnoza socjolingwistyczna z 2012 r. i wniosek o możliwym rozwoju regionalnych odmian polszczyzny potocznej. Porównanie z losem kminy ochweśnickiej — opracowanie własne, zob. rozdział 3.
7. Tamże, s. 177–178 — sześć zasad doboru haseł do słownika, wraz z wykazem skrótów źródeł (Pracki 1908; ReczekPSDP; SJPSz; SJPW — Karłowicz–Kryński–Niedźwiedzki; SławskiSEJP; SŁP; SStp; WSNP) oraz objaśnieniem skrótu ts. 'to samo'.
8. Tamże, s. 178–188 — część I słownika („Kultura materialna i duchowa"), w książce ułożona alfabetycznie. Podział na grupy rzeczowe zastosowany w podrozdziałach 40.8–40.15 — nasz; definicje, kwalifikatory (rzad., tylko lm.), etymologie niemieckie i staropolskie oraz oznaczenia zbieżności z Prackim — za autorem. ⚠️ Około piętnastu haseł było w naszym egzemplarzu nieczytelnych lub urwanych i zostało pominiętych; żadnego hasła ani definicji nie rekonstruowaliśmy.
9. Tamże, s. 188–191 — części II–VII słownika: nazwy części wozu konnego (s. 188–189), części koła (s. 189), części pługa (s. 189), części kosy (s. 190), narzędzi do obróbki lnu (s. 190) i części kołowrotka (s. 190–191). Uwaga o dwóch obocznych nazwach piasty (piozda i baran) — za autorem. Komentarz o niemieckiej warstwie słownictwa warsztatowego jako śladzie sąsiedztwa z kolonistami — opracowanie własne, zob. rozdział 38.
10. Andrzej Głaz, Rybactwo jeziorne w Ślesinie i okolicach — historia i teraźniejszość, w: Z problematyki etnograficznej Ślesina i okolic, red. E. Jeglińska, Ślesin 2012, s. [92]–106, za: W. Pracki, Gwara ślesińska, „Lud" 1908, t. 14, s. 106–127 — nazwy brzegów i toni (blaczysty, miał, przystań/przystępa, wyróża), toń „parowa" na Jeziorze Mikorzyńskim, toń „Ropówna" na Jeziorze Ślesińskim od gwarowej nazwy ryby rop (boleń), toni „Tobółka" i „Wasie Małe i Duże" oraz zdanie o ulicy Przystępce w Ślesinie. Zob. rozdział 42.