W 1921 roku co czwarty mieszkaniec gminy Ślesin był ewangelikiem. Dwadzieścia pięć lat później nie było już tu ani jednej czynnej parafii ewangelickiej, ani jednego czynnego kantoratu i prawie żadnego z tych ludzi. Ten rozdział opowiada, skąd się wzięli, jak żyli i dlaczego zniknęli.

Rzecz zaczyna się nie od reformacji, lecz od karczunku. Ewangelicy w okolicach Ślesina to nie potomkowie szesnastowiecznych różnowierców, tylko osadnicy sprowadzeni w drugiej połowie XVIII wieku na mokradła i nieużytki — olędrzy, a po nich koloniści pruscy i kongresowi. Przez sto osiemdziesiąt lat zbudowali tu własną siatkę wsi, szkół, cmentarzy i domów modlitwy, przez cztery lata mieli w Ślesinie własną parafię, a potem przez ponad sto lat dojeżdżali do niej — do Witkowa, do Konina, do Maślaków, do Sompolna.

⚠️ Jedna uwaga o podstawie źródłowej, i to uwaga ważna. Cały ten rozdział opiera się w zasadzie na jednym opracowaniu — artykule ks. Andrzeja Mendroka, emerytowanego proboszcza parafii ewangelicko-augsburskiej w Koninie, ogłoszonym w 2012 roku. Autor pracował na archiwaliach parafialnych i na aktach Archiwum Państwowego w Koninie, i sam zastrzega, że „niniejsze opracowanie jest jedynie zasygnalizowaniem tematu i z pewnością go nie wyczerpuje"¹. Jest to jednak jedyne znane nam całościowe ujęcie sprawy — i przez to źródło nie do zastąpienia.

⚠️ Powód, dla którego więcej nie wiadomo, autor podaje wprost i brzmi on ponuro: archiwalia parafialne — kroniki, księgi posiedzeń rad, kronika chóru, kartoteka — zniknęły z pastorówek w 1945 roku, a jak pisze Mendrok, „podobno bardzo dobrze się paliły". Ocalały tylko materiały szczątkowe, rozproszone po archiwach państwowych¹.

38.1. Nie reformacja, lecz osadnictwo

Zacząć trzeba od ustalenia negatywnego, bo jest ono zaskakujące. Mendrok, szukając w okolicy Ślesina śladów szesnastowiecznego ruchu reformacyjnego, nie natrafił na żadne — i zaznacza, że jest to sytuacja odmienna niż w samym Koninie i jego okolicy, gdzie taki ruch istniał i jest udokumentowany².

⇒ Ewangelicyzm ślesiński nie ma więc XVI-wiecznego rodowodu. Jest w całości zjawiskiem nowożytnym, gospodarczym i migracyjnym: przyszedł tu razem z pługiem i kontraktem, a nie razem ze sporem teologicznym.

Rzecz komplikuje się przez granice. Dzisiejsza gmina Ślesin została złożona z kawałków kilku odrębnych jednostek — Mendrok wymienia gminy Piotrkowice, Skulska Wieś i Gosławice oraz jednostkę miejską Ślesin². A przez ten sam obszar biegła w przeszłości granica między ewangelickimi parafiami w Witkowie, Maślakach, Sompolnie i Koninie².

⚠️ To jest główna trudność całego tematu, i zarazem główna trudność genealoga. Miejscowości leżące dziś w jednej gminie zmieniały przynależność parafialną, a nawet diecezjalną. Sam Sompolno — pisze Mendrok — przeszło najpierw z diecezji płockiej do kaliskiej, w czasie wojny do powołanej przez okupanta diecezji konińskiej, po wojnie na krótko do łódzkiej, by wreszcie trafić do pomorsko-wielkopolskiej¹. Szukając metryki, trzeba najpierw ustalić rok, a dopiero potem parafię (zob. 38.6 i rozdział 8).

38.2. Wsie olęderskie — daty i kontrakty

Osadnictwo olęderskie w dobrach szlacheckich powiatu konińskiego opracował Bogusław Szczepański, i to za nim Mendrok podaje daty założenia kolonii na obecnym terenie gminy Ślesin³:

• 1764 — Szyszyńskie Holendry (w latach 1795–1811 filiał parafii w Witkowie)
• 1772 — Półwiosek
• 1777 — Wierzelin
• 1779 — Maślaki
• 1780 — Brzozogaj
• 1783 — Ślesin (18 osadników) oraz Sławęcin (6 osadników)
• 1785 — Smolniki (8 osadników)
• 1788 — Lubomyśle

⭐ Dwadzieścia cztery lata — i dziewięć nowych osad. To jest tempo, które mówi o skali przemiany krajobrazu: między 1764 a 1788 rokiem wokół Ślesina powstała cała warstwa osadnicza, której wcześniej nie było.

Mechanika kontraktu tłumaczy, dlaczego ci ludzie w ogóle tu przyszli. Umowy zawierano na około czterdzieści lat; osadnik dostawał działkę wielkości pół huby do huby, czyli piętnastu do trzydziestu mórg, przy czym grunt oddawano mu „do komunku" albo „do romorunku" — do wykarczowania. Do tego dochodziły dwa uprawnienia, które dla wspólnoty wyznaniowej były najważniejsze: zgoda na założenie cmentarza, a przy większych skupiskach — na osadę kantoracką⁴.

⇒ Kontrakt olęderski nie był tylko umową rolną. Był zarazem aktem założycielskim wspólnoty religijnej — bo dawał jej ziemię pod grób i dach nad modlitwą.

Napływ nie skończył się na XVIII wieku. Po drugim rozbiorze rząd pruski zwalniał nowe kolonie od obowiązków wojskowych i podatków na sześć lat, a prawdziwy szczyt osadnictwa przyszedł po 1817 roku, kiedy Rząd Królestwa Kongresowego ogłosił „Publicandum" zachęcające niemieckich rzemieślników i rolników do osiedlania się w kraju⁴.

38.3. Mapa wyznaniowa: która wieś do której parafii

Mendrok zestawił wsie z ludnością ewangelicką na obecnym terenie gminy Ślesin według przynależności parafialnej stanu sprzed 1945 roku. To zestawienie warto mieć przed oczami przy każdej kwerendzie⁵.

Parafia Konin: Biskupie, Bylew, Dąbrowa, Goranin, Helenowo, Kolebki, Konstantynowo, Lizawy, Lubomyśle, Makarowo, Ostrowąż, Pątnowskie Holendry, Rembowo, Różopole, Sławęcin, Sławęcinek, Stanisławowo, Szyszyn, Szyszyn Teodorowo, Szyszynek, Ślesin, Trzy Budy, Wąsosze.

Parafia Maślaki: Florentynów, Marianowo, Mieczysławów, Różnowo, Władysławowo (= Honoratka).

Parafia Sompolno: Głębockie, Ignacewo, Kijowiec, Kijowskie Nowiny, Leśnictwo, Nowe Szyszyńskie Holendry, Pogorzele, Półwiosek, Smólniki, Szyszyńskie Holendry, Wierzelin, Wygoda.

⭐ Zwróćmy uwagę na sam Ślesin: miasteczko należało do parafii w Koninie. Ewangelik ślesiński jechał po ślub i po komunię osiemnaście kilometrów — i tak było przez sto dziewiętnaście lat, od 1826 do 1945 roku.

38.4. Kantorat — kościół bez księdza

Najciekawszą instytucją tego świata jest kantorat — i warto go opisać dokładnie, bo bez niego nie da się zrozumieć ani życia tych wsi, ani ich zapisów metrykalnych.

Ustrój. Radę kantoracką wybierali sami mieszkańcy, a zatwierdzał ją Konsystorz Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Warszawie. Przewodniczył jej z urzędu kantor⁶.

Kompetencje kantora. I tu jest rzecz najważniejsza: kantor prowadził czytane nabożeństwa, prowadził godziny biblijne, a ponadto chrzcił i chował zmarłych. Pastor przyjeżdżał raz na miesiąc, a nawet raz na trzy miesiące — i wtedy dopiero udzielał komunii i ślubów⁶.

⇒ Czyli: przez większość roku wieś obsługiwał sama siebie. Chrzest odbywał się na miejscu, pogrzeb odbywał się na miejscu, a do parafialnej księgi zapis trafiał z opóźnieniem — dopiero przy najbliższym objeździe pastora. Dla genealoga to znaczy, że data zapisu w księdze i data zdarzenia mogą się rozjeżdżać o tygodnie albo miesiące.

Skala. Do parafii w Sompolnie należało trzynaście kantoratów, do parafii w Koninie — do 1936 roku piętnaście, z czego siedem przeszło w 1936 roku do Maślaków⁶.

Kantoraty na naszym terenie⁶:

• Dąbrowa (parafia Konin) — kantorem był Karl Thebus, a w tamtejszej szkole uczyło się piętnaścioro dzieci;
• Pątnowskie Holendry (parafia Konin);
• Ignacewo (parafia Sompolno) — obejmował wsie Ruda, Pogorzelec i Wierzelin; zlikwidowany po emigracji ewangelików po powstaniu styczniowym;
• Szyszyńskie Holendry (parafia Sompolno) — od powstania w 1764 r. należał kolejno do filiału w Witkowie, potem do parafii Witkowo, potem do parafii w Ślesinie, po jej upadku do Konina, a od 1853 r. do Sompolna;
• Półwiosek (parafia Sompolno) — zlikwidowany z tego samego powodu co Ignacewo.

⭐ Dzieje samych Szyszyńskich Holendrów to w pigułce dzieje całego ewangelicyzmu tej okolicy: pięć zwierzchności w dziewięćdziesiąt lat.

Cmentarze ewangelickie⁶ — parafia Sompolno: Pogorzele, Półwiosek, Szyszyńskie Holendry, Wierzelin, Wygoda; parafia Konin: Dąbrowa, Lizawy, Pątnowskie Holendry.

Szkoły ewangelickie⁶ — parafia Konin: Dąbrowa, Ślesin, Janowo (= Pątnowskie Holendry); parafia Sompolno: Pogorzelec, Półwiosek, Szyszyńskie Holendry, Wierzelin, Ignacewo.

⭐ W Szyszyńskich Holendrach koloniści utrzymywali ponadto ochronkę dla dzieci — zanotował to Stanisław Graeve w swoim przewodniku po guberni kaliskiej⁷.

Jak to wyglądało w praktyce, w najważniejszą noc roku. Jutrznia w Boże Narodzenie zaczynała się o piątej rano, a już o czwartej chłopcy chodzili od domu do domu i śpiewali pieśń adwentową. Nabożeństwa w Wigilię nie było w ogóle⁸.

38.5. ⭐⭐⭐ Parafia ewangelicka w Ślesinie, 1811–1815

To jest serce tego rozdziału: cztery lata, w czasie których Ślesin miał własnego pastora i własną księgę chrztów.

Co było przedtem. Zanim powstała własna parafia, ewangelicy tej okolicy korzystali z posługi parafii katolickich. Mendrok cytuje Eduarda Kneifla, który pisał, że wedle Księgi Chrztów miejscowi ewangelicy „wiele swoich kościelnych czynności dokonywało także [u nich], gdyż parafia jeszcze nie była założona". Wymienione parafie to Lubstów, Kazimierz i Skulsk — ⚠️ czwarta nazwa jest w naszej kopii urwana i nie należy jej zgadywać⁹.

⭐⭐⭐ Dla genealoga jest to wskazówka pierwszej klasy. Ewangelickich osadników z lat 1764–1811 — a więc pierwszego, najtrudniejszego do uchwycenia pokolenia — trzeba szukać w katolickich księgach Skulska i Lubstowa, nie w ewangelickich. Zob. rozdział 8.

1790 — Witkowo. Dnia 10 kwietnia 1790 roku hrabia Michael Wołłowicz wyraził zgodę na powstanie parafii w Witkowie; pierwszym pastorem został ks. Johann Gottlieb Bothe. Ślesin wraz z filiałami Maślaki, Szyszyńskie Holendry i Grabina wszedł w skład tej nowej jednostki¹⁰.

1810 — samozwaniec. Do Ślesina przybył kandydat teologii Radke i bez skierowania władz oraz bez zezwolenia pastora Bothego zaczął odprawiać nabożeństwa i dokonywać czynności kościelnych. Superintendent Ernst Wilhelm Dreschler z Rogoźna ostrzegał ślesińskich ewangelików, żeby nie dali się odciągnąć od Witkowa¹¹.

30 sierpnia 1810 — wizytacja, która zdradza stawkę. Superintendent Ephraim Gottfried Stechebar z Poznania zapisał w protokole rzecz, która tłumaczy cały spór: parafia Witkowo bez kolonii wokół Ślesina nie jest w stanie się utrzymać¹¹.

⇒ Nie chodziło więc tylko o porządek kanoniczny. Chodziło o pieniądze: ślesińskie kolonie utrzymywały parafię oddaloną o kilkadziesiąt kilometrów.

Marzec 1811 — pytanie, na które nie było odpowiedzi. Prefekt Departamentu Poznańskiego zażądał od ks. Bothego dokumentów potwierdzających przynależność ewangelików ślesińskich do Witkowa. Bothe takiego dokumentu nie posiadał¹¹.

1811 — parafia. Jeszcze w tym samym roku powstała parafia w Ślesinie, a jej pierwszym pastorem został ks. Bernhard Christian Dreschler, syn superintendenta z Rogoźna¹².

⭐⭐⭐ I stąd bierze się zdanie, które jest dla nas najcenniejsze w całym artykule:

„Z tego czasu pochodzi »Księga Chrztów Ślesińskiej Parafii Ewangelickiej rozpoczęta 1 kwietnia 1811«."¹²

To jest konkretna, nazwana z tytułu księga metrykalna. Nie kategoria źródeł, nie domysł — tytuł. Jej dzisiejsza lokalizacja nie jest nam znana.

1815 — koniec. Ks. Dreschler opuścił Ślesin, prawdopodobnie w związku ze zmianą granic po Kongresie Wiedeńskim: miasteczko przeszło z Prus Południowych do Królestwa Kongresowego, a parafia macierzysta została po drugiej stronie kordonu. Właściciel Ślesina Walichnowski zezwolił wtedy ks. Karlowi Rohlowi, pastorowi z Witkowa i następcy Bothego, objąć opiekę nad osadnikami; Rohl otrzymał specjalne zezwolenie władz Wielkiego Księstwa Poznańskiego na przekraczanie granicy¹³.

1816 — odebrany dom. Rok później ten sam Walichnowski odebrał ewangelikom dom, w którym odprawiali nabożeństwa. Kult przeniósł się do Szyszyńskich Holendrów — gdzie w 1817 roku spłonął budynek mieszczący szkołę i Dom Modlitwy. Ks. Rohl odprawiał jeszcze co sześć tygodni, dopóki władze carskie nie zabroniły mu przekraczania granicy¹³.

⇒ Cztery lata własnej parafii — i sto trzydzieści lat dojeżdżania.

38.6. Przenosiny: 1826, 1840, 1842, 1853

Dla genealoga jest to najważniejsza część rozdziału, bo odpowiada na jedyne pytanie, które naprawdę się liczy: w której parafii szukać metryki w danym roku¹⁴.

• 1826 — luteranie konińscy, należący dotąd do parafii ewangelicko-reformowanej w Żychlinie, kupują drewniany kościółek Św. Ducha i zakładają własną parafię. Wchodzą do niej ośrodki z terenu dzisiejszej gminy Ślesin.
• 1840 — Sompolno staje się parafią (wcześniej było filiałem) i przejmuje wsie należące dotąd do parafii Władysławów/Babiak: Ignacewo, Głębockie, Kijowiec, Kijowskie Nowiny, Kolebki, Pogorzele, Półwiosek, Smólniki, Szyszyńskie Holendry, Wygodę.
• 1842 — powstaje filiał w Maślakach przy parafii konińskiej.
• 1853 — do parafii Sompolno przechodzą: Konstantynów, Niedźwiady, Ostrów, Piotrkowice, Różopole, Szyszyn, Szyszyńskie Holendry, Żółwieniec.
• 1936 — siedem kantoratów przechodzi z parafii konińskiej do Maślaków⁶.

⚠️ Szyszyńskie Holendry figurują i w 1840, i w 1853 roku. Nie jest to sprzeczność do usunięcia, lecz odbicie realnej niestabilności granic — kantorat przechodził z rąk do rąk i wracał; tak samo zapisał to Mendrok w dziejach samego kantoratu (zob. 38.4)⁶ ⁻ ¹⁴.

⇒ Praktyczny wniosek: ta sama wieś w odstępie trzydziestu lat bywa w trzech różnych księgach. Zob. rozdział 8.

38.7. Język: „mowa Reja i Kochanowskiego"

Obiegowy sąd każe stawiać znak równości między ewangelikiem a Niemcem. Materiał Mendroka temu przeczy — i to w miejscu urzędowym.

⭐ Przy erekcji parafii w Sompolnie konsystorz odrzucił kandydaturę ks. Weschke, ponieważ ten nie znał polskiego¹⁵.

⭐⭐ Pastorzy sompolińscy Kruschwitz, Seelig i Wojak oraz konińscy Hintz i Henkel znali polski i w tym języku prowadzili księgi metrykalne — dopóki władze carskie tego nie zakazały¹⁵.

⇒ To jest informacja o bezpośrednim znaczeniu praktycznym: metryki ewangelickie Sompolna i Konina bywają po polsku. Kto zakłada z góry, że będzie musiał czytać niemiecką frakturę, może stracić czas na naukę, której nie potrzebuje.

W szkołach ewangelickich — pisze Mendrok — „od początku nauczano mowy Reja i Kochanowskiego"¹⁵.

38.8. 1863 — na ich polach

Bitwa pod Ignacewem rozegrała się 8 maja 1863 roku w kolonii ewangelickiej. To jest fakt, którego nie da się obejść, i wokół niego narósł spór, który trzeba pokazać uczciwie, bo obie strony mają argumenty.

⭐ Topografia. Mendrok przytacza za Antonim Czubińskim opis pola, najkonkretniejszy, jaki mamy: Kolonia Ignacewo leżała na dużej polanie w lasach, przy drodze z Sompolna do Ślesina, trzy kilometry od Sompolna; powstańcy zajęli pozycję na skrzyżowaniu dróg Sompolno–Ślesin i Lubstówko–Ignacewo, gdzie usypano wysoki szaniec (redutę) — centrum obrony, bronione przez 1 i 2 korpus strzelców; prawe skrzydło oparto o drewniane chałupy kolonistów i opłotki wsi przystosowane do obrony¹⁶. Zob. rozdział 30.

Stanowisko pierwsze — oskarżenie. Czubiński pisze, że koloniści niemieccy w Królestwie „dość często występowali przeciw powstańcom", byli informatorami i przewodnikami generałów rosyjskich, i dodaje, że „fakt ten głęboko utkwił w świadomości ludności powiatu konińskiego w rejonie bitwy pod Ignacewem"¹⁶. Przykładem z sąsiedztwa jest Turek, gdzie — jak zanotował Feliks Kopernicki — „od protestantów także odebrana była przysięga przez pastora i lista z podpisami do sztabu przesłana"¹⁶.

Stanowisko drugie — obrona. Mendrok broni osadników trzema argumentami: walki toczyły się na ich polach i w ich zabudowaniach, a więc byli stroną poszkodowaną zanim cokolwiek zrobili; brali udział w budowie szańców; a domniemani informatorzy to raczej ludzie przymuszeni niż ochotnicy¹⁶.

⚠️ Nie rozstrzygamy tego sporu i nie uważamy, żeby dało się go rozstrzygnąć na obecnym materiale. Obie strony operują świadectwami pośrednimi: jedna pamięcią zbiorową okolicy, druga zdrowym rozsądkiem sytuacyjnym. Zapisujemy oba stanowiska obok siebie.

⭐⭐⭐ Rozstrzygające jest natomiast to, co stało się potem. Po upadku powstania nastąpił wielki exodus ewangelików z Ignacewa i okolic — w rejon Lublina i na Wołyń. Mendrok pisze, że „w dużej części lub prawie wszyscy opuścili m.in. Półwiosek, Dąbrowę, Marianowo, Kolebki, Ignacewo". Skutkiem instytucjonalnym była likwidacja kantoratów w Ignacewie i Półwiosku. Wyjazdy ustały dopiero po kilkunastu latach¹⁷.

⇒ To jest mierzalna cena powstania styczniowego dla tej okolicy — obok utraty praw miejskich przez Ślesin. Kto szuka przodków z Półwioska, Dąbrowy, Marianowa, Kolebek albo Ignacewa i gubi ich po 1864 roku, powinien szukać na Lubelszczyźnie i Wołyniu. Zob. rozdziały 8 i 30.

38.9. Dwudziestolecie: 1048 ewangelików i dwie narodowości

Spis powszechny z 1921 roku daje najostrzejszy obraz gminy, jaki mamy¹⁸:

Gmina Ślesin — 4670 mieszkańców, w tym 3318 katolików, 304 Żydów i 1048 ewangelików. Spośród ewangelików 307 podało narodowość polską, a 741 niemiecką.

⭐⭐ Ta ostatnia para liczb jest najważniejsza w całym rozdziale. Prawie co trzeci ewangelik tej gminy uważał się za Polaka — i to w roku 1921, kiedy nic go do takiej deklaracji nie zmuszało. Równanie „ewangelik = Niemiec" jest więc w tej okolicy fałszywe w odniesieniu do blisko jednej trzeciej wspólnoty.

I dokładnie to równanie stało się przez następne osiemnaście lat przedmiotem zorganizowanej kampanii.

Chronologia agitacji¹⁹:

• 1921 — w Bydgoszczy powstaje Deutschtumsbund; w jego zarządzie zasiada koniński pastor Adolf Löffler, o którym Mendrok pisze, że „wprost nienawidził Polski i języka polskiego".
• 1924 — Deutscher Verband; w powiecie konińskim piętnaście kół, w tym w Gawronach.
• 1931 — Jungdeutsche Partei; kierownikiem Okręgu Polski Środkowej i Północnej jest Theodor Bierschenk, a w podokręgu konińsko-kaliskim z siedzibą w Sompolnie działają Erik Bernau, Hermann, Bruno Jahnke z Sompolna, Richard Gave i Albert Breyer.
• 1936–1939 — działacze nazistowscy objeżdżają wiejskie kantoraty i atakują propolskiego biskupa ks. Juliusza Burschego (zamordowanego 20 lutego 1942 roku).

⚠️ Hasła tej agitacji warto zapisać dosłownie, bo pokazują jej mechanizm: „Ewangelik to Niemiec, Polak to katolik" oraz „Jesteś ewangelikiem i przez katolików nie będziesz traktowany jak Polak"¹⁹.

⇒ Argument był podwójny: raz pozytywny, raz oparty na urazie. Drugie z tych zdań nie obiecuje niczego — tylko podpowiada, że gdzie indziej i tak się człowieka nie przyjmie.

A obok tego toczyło się zwykłe życie parafialne. Zachował się opis chórów kantoralnych sprzed 1939 roku, ogłoszony w powojennym piśmie wysiedleńców²⁰. W Szyszyńskich Holendrach śpiewali rodzeństwo Steinbringów, Marcinkowski, siostry Schönrock, Alma Lück, siostry Litwitz, siostry Stewin, Pubantz i Steinbarth. W Półwiosku Starym — rodzeństwo Simmsów (w tym Alma Simms), Hartwigowie, siostry Ott, H. Prietz, siostry Meier i dwie Klawitter.

⭐ A 29 czerwca 1935 roku na zaproszenie Juliusza Prietza przyjechał do Półwioska z Sompolna pastor Kreutz z małżonką, wraz z ewangelikami z okolicy — na uroczysty Dzień Matki²⁰.

38.10. Okupacja

28 października 1939 Arthur Greiser wydał zarządzenie o Centralnym Urzędzie Niemieckiej Listy Narodowościowej. I tu Mendrok zapisuje rzecz, która nie pasuje do obiegowego obrazu: ⭐ wielu parafian początkowo volkslisty NIE podpisało. Podpisali „prawie wszyscy" dopiero po akcjach zastraszania w 1941 roku²¹.

Akcja „Heim ins Reich". Na wyrzucone polskie gospodarstwa sprowadzano przesiedleńców z krajów nadbałtyckich, znad Morza Czarnego, z Wołynia i z Besarabii. ⚠️ Mendrok odnotowuje, że wielu z nich było wstrząśniętych tym, co zastali — widokiem „siłą wyganianych z domu Polaków" i „opuszczonych umeblowanych mieszkań, gdzie często na piecu stał ugotowany obiad"²¹.

Kościół pod zarządem. Niemieckie władze kościelne usunęły z urzędu wielu duchownych, m.in. ks. Badkego z Konina. Dnia 1 maja 1941 roku Konsystorz Kraju Warty Oddział Wschód powołał ks. Immanuela Baumanna, przesiedleńca z Besarabii, na proboszcza i superintendenta Diecezji Konińskiej. Pełnił ten urząd do 20 stycznia 1945 roku i wyjechał ostatnim pociągiem, zabierając pieczęcie parafialne i diecezjalne oraz książeczki czekowe²¹.

W 1940 roku Greiser zdegradował kościół ewangelicki do rzędu stowarzyszeń i zakazał zbierania ofiar. ⭐⭐ A od 1 lipca 1940 roku księgi metrykalne dla celów państwowych prowadzą urzędy cywilne²¹.

⇒ To jest twarda cezura dla poszukiwań metrykalnych z okresu okupacji — od tej daty zapisu trzeba szukać gdzie indziej niż w parafii. Zob. rozdział 8.

Kantoraty bez kantorów. Kantorów wcielano do Wehrmachtu, a ich rolę przejmowali gospodarze cieszący się we wsi zaufaniem — odprawiali czytane nabożeństwa i chowali zmarłych. Tak było również po wojnie, aż do początku lat pięćdziesiątych²¹.

38.11. Styczeń 1945 i Krzyż Pojednania

⭐⭐ Najtragiczniejsze wydarzenie w dziejach tej społeczności rozegrało się w ciągu jednego dnia. Uciekający od Sompolna w stronę Ślesina przesiedleńcy dostali się między niemieckie działa ustawione w Ślesinie a radzieckie czołgi. Zginęło kilkaset osób. Pochowano je w tokarskim lesie, w leju po pocisku V1 — i dziś stoi tam Krzyż Pojednania²².

Zob. rozdziały 9 (hasło Tokary) i 14.

38.12. Po 1945: koniec

21 kwietnia 1945 Zarząd Gminy Sławoszewek sprawozdaje, że „obsadzono wszystkie gospodarstwa niemieckie tymczasowymi kierownikami". W gminie było 145 gospodarstw poniemieckich, osiedlono na nich 60 rodzin zza Buga — po czym rada jednogłośnie uchwaliła, żeby dalej ich nie osiedlać, ponieważ „większość z nich nie nadaje się do pracy na roli [...] i gospodarstwa te dewastuje"²³.

25 czerwca 1947 wójt pisze, że odjechały co najmniej dwa transporty do Niemiec, a 480 osób z terenu gminy chce jeszcze wyjechać — przy czym jego zdaniem tylko cztery osoby straciły obywatelstwo²³.

⭐ Mendrok czyta tę ostatnią liczbę jako argument: skoro wójt uznawał, że obywatelstwo straciły cztery osoby, to miejscowi katolicy nie traktowali „miejscowych" ewangelików jako elementu wrogiego²³.

⚠️ To jest interpretacja autora, nie treść dokumentu — zapisujemy ją jako jego stanowisko. Ale kierunek jest wart odnotowania: wyjazd był w tym wypadku raczej wyborem niż wyrokiem.

Wyjazdy trwały do 1948 roku, a druga, dobrowolna fala przyszła w latach 1956–1957. Kościoły zamknięto, kaplice zamieniono na szkoły i mieszkania. Najbliższym otwartym kościołem pozostawał Turek — około pięćdziesięciu kilometrów, gdzie posługiwał ks. Jerzy Sachs, który nie podpisał volkslisty, został przez Niemców usunięty i wrócił natychmiast po wyzwoleniu. Konin otwarto na początku lat pięćdziesiątych, Sompolno dopiero w 1954 roku. Żadnego kantoratu nie reaktywowano.²³

⇒ I na tym się kończy. Dwieście lat osadnictwa, dziewięć wsi, pięć kantoratów, czternaście szkół i cmentarzy, cztery lata własnej parafii — i jeden krzyż w lesie pod Tokarami.

Co pozostaje do zrobienia

Przypisy