🕯️Zbiórka Towarzystwa Przyjaciół Gminy Ślesin na renowację nagrobka Jerzego i Aleksandry Fliglów (†1909), praprawnuków w linii Marcella Bacciarellego, na cmentarzu w Ślesinie — cel 18 500 zł, zebrano połowę. Wesprzyj na zrzutka.pl →Zbiórka na renowację nagrobka rodzeństwa Fliglów (†1909) na cmentarzu w Ślesinie — wesprzyj →
◈ŚLESZYNOnad jeziorami·····
← Wsie parafii — pochodzenie nazw · Śleszyno

Żółwieniec

Parafia Ślesin · gmina Ślesin · powiat koniński · województwo wielkopolskie. Dawniej: powiat koniński, gmina Sławoszewek, parafia Ślesin. Pełna dawna nazwa: Holendry Żółwieniec.

Nazwa dziś i jej warianty

Urzędowo Żółwieniec — wieś w gminie Ślesin; w dopełniaczu Żółwieńca, przymiotnik żółwieniecki. Do wsi należą dwie części o własnych nazwach: Konstantynówek i Ostrowy¹.

Dzisiejsza postać nazwy jest jednak młoda. Przez cały XIX wiek i przez większość XX pisano Żółwiniec: tak ma Słownik geograficzny Królestwa Polskiego w 1895 roku², spis powszechny z 30 września 1921 roku³ i jeszcze w 1952 roku badacz grodzisk wielkopolskich, piszący o „gromadzie Żółwiniec” i jej sołtysie Władysławie Jaśkowiaku⁴. Forma Żółwieniec stoi w wykazach urzędowych nazw od 2013 roku¹ ⁵, po zmianie wprowadzonej rozporządzeniem ministra z 27 grudnia 2011 roku⁵. Obie krążyły obok siebie o wiele wcześniej: w 1922 roku Kozierowski daje hasło „Żółwieniec a. Żółwiniec parafia Ślesin koniński”⁶, w 1926 wylicza „Żółwieniec i Żółwiniec (osada Ślesin)” jako dwa warianty jednej nazwy⁷.

W rosyjskich księgach metrykalnych parafii Ślesin z lat 1875–1905 nazwa rozsypuje się na kilka postaci („Жулвинецъ”, „Кульнецъ”, „Пуявиха”) i myli się z inną wsią parafii, Kujawińcem⁸ — ⚠️ sprawdzać obie w obie strony. Dawna forma pełna to Holendry Żółwieniec⁹ — i ona mówi o tej wsi najwięcej (niżej).

Najstarsze zapisy

⭐ Najstarszy zapis odnaleziony w metrykach parafialnych jest o pół wieku starszy, niż dotąd sądziliśmy — nie z 1875, a z 1818 roku, i to w dwóch różnych księgach z rzędu²⁰ ²¹:

⚠️ Zapisów starszych niż XIX wiek nie mamy żadnych — i to jest ustalenie, nie luka. Kozierowski, który dla większości okolicznych nazw podaje ciąg poświadczeń z ksiąg sądowych i rejestrów poborowych, przy naszym Żółwieńcu nie podaje ani jednego: samo hasło, bez dokumentu⁶. W Tekach Dworzaczka, czyli w wypisach z ksiąg grodzkich i ziemskich, Żółwieniec nie ma ani jednego regestu; jedyne trafienie pod tą nazwą — „Zołwieniec” z 1760 roku — dotyczy majątku w powiecie kruszwickim i naszej wsi nie dotyczy¹⁰.

⚠️ Odrzucamy trzy nazwy stojące w słownikach blisko naszej: Żółwiny w parafii Kościeszki pod Skulskiem (Szolveynyeez, Szolwynyeez — przywilej strzelneński pod rokiem 1450)¹¹, Żółwieniec — folwark w parafii Bobrowniki w powiecie lipnowskim¹², i — najgroźniejszy, bo najbliższy — Żółwiniec, osobna wieś w gminie Wierzbinek w tym samym powiecie konińskim¹. Zapis z 1450 roku nie jest zapisem naszej wsi.

Przynależność

Wieś jest młoda. Wydawca Liber beneficiorum Jana Łaskiego, objaśniając skład parafii ślesińskiej z około 1520 roku, wylicza osady powstałe dopiero po tej dacie — i jest wśród nich Żółwiniec¹³. Zgadza się to z resztą materiału: w rejestrach poborowych XVI wieku wsi nie ma, w księgach grodzkich nie ma, a pierwszy opis podaje jej pełną nazwę jako Holendry Żółwieniec i umieszcza ją na gruntach dóbr Szyszyn, obok folwarku Konstantynów⁹. To kolonia olęderska — jedna z kilku w okolicy, obok Holendrów Wąsoskich, Szyszyńskich Holendrów, Smolnik Niemieckich, Lizaw i Goraninka.

Parafia Ślesin — nieprzerwanie. Powiat koniński, gmina Sławoszewek² ³; od 1954 roku gmina Ślesin. ⇒ O maszcie radiowo-telewizyjnym z 1992 roku, o Obozie Pracy z lat 1938–1939 i o fali zgonów jesienią 1875 roku piszemy w rozdziale o wsiach parafii; o przewłóczeniu łodzi i o kanale — w rozdziale o Kanale Warta–Gopło i jeziorach.

Na początku XIX wieku wieś była jeszcze bardzo mała i najpewniej dopiero się zasiedlała: w metrykach chrztu nie ma jej ani razu przed 1820 rokiem, a w samym 1820 roku mieszkają w niej sami ludzie związani z lasem — leśny, strażnik lasu²². Akta stanu cywilnego z 1819 i 1827 roku numerują domy od 1, a w 1827 roku występują tylko domy nr 1 i 2²¹ ²³. Wiosną 1827 roku w tych dwóch domach umarło w ciągu sześciu tygodni troje dzieci — dwoje z jednej rodziny wyrobników — podczas gdy żaden dorosły mieszkaniec w tym czasie nie zmarł; obraz typowy dla choroby zakaźnej wieku dziecięcego, choć akta nie podają przyczyny²³.

Co o nazwie piszą językoznawcy

Stanisław Kozierowski wraca do tej nazwy kilka razy. W tomie z 1922 roku daje hasło „Żółwieniec a. Żółwiniec parafia Ślesin koniński” — bez zapisów i bez objaśnienia⁶. W pracy o osadnictwie dorzecza Warty z 1926 roku wciąga ją w przegląd nazw terenowych na -ec/-iec i stawia w jednym szeregu z Żabieńcem, Żarnowcem, Żórawieńcem i Żórawińcem⁷ — traktuje więc jak zwykłą formację od nazwy zwierzęcia, nie widząc w niej nic osobliwego. W pracy o pojezierzu Gopła z 1922 roku ten sam typ nazw („Bobowiec, Brzozowiec, Grabowiec, Krowieniec, Kotwiniec, Żółwiniec, Żórawiniec”) objaśnia jako miana zarośli, mniejszych jezior i przysiółków¹⁴. A w tomie gnieźnieńskim z 1914 roku, w gnieździe haseł Żółw-, podaje podstawę wprost: żółw, starosłowiańskie żely, łacińskie testudo — i w tym samym miejscu odsyła do „Żółwińca powiatu konińskiego”, czyli do naszej wsi¹⁵.

Nazwy miejscowe Polski, słownik Instytutu Języka Polskiego PAN, hasła dla Żółwieńca nie mają — po prostu dlatego, że wydane tomy tego wydawnictwa kończą się na literze Ś; hasło dla sąsiednich Przewłok tam jest¹⁶.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego nazwy nie objaśnia; podaje tylko dane statystyczne².

Co do tej zagadki wnosi monografia sąsiedniego grodziska

W 2024 roku Muzeum Okręgowe w Koninie ogłosiło monografię grodziska Przewłoka, leżącego tuż przy naszej wsi i noszącego w ewidencji jej imię: „Żółwieniec, stanowisko 1”¹⁸. ⚠️ Uczciwie na wstępie: o etymologii nazwy Żółwieniec książka nie mówi ani słowa. Nie ma w niej hasła o wsi ani rozważań nad żółwiem; Żółwieniec występuje w tym tomie wyłącznie jako adres administracyjny stanowiska archeologicznego. To ustalenie, nie luka — i warto je zapisać, żeby nie szukać tam po raz drugi.

⚠️ Przy okazji jedna rzecz wymaga objaśnienia, bo wygląda jak omyłka, a nią nie jest: w całej monografii stanowisko nosi adres „Żółwieniec, stan. 1, gm. Wierzbinek”¹⁸. Nasza wieś leży w gminie Ślesin, a grodzisko — na sąsiedniej działce w obrębie Obory w gminie Wierzbinek; stąd nazwa wsi zestawiona z gminą sąsiednią. Nie chodzi tu o Żółwiniec, osobną wieś gminy Wierzbinek. ⇒ zob. hasło Przewłoka.

Kilka rzeczy z tej książki dotyczy jednak i naszej wsi.

Olędrzy przyszli tu na las, nie na wieś. Źródła pisane pokazują, że sąsiednie Przewłoki wyludniły się przed 1405 rokiem i przez czterysta lat były borem: w 1406 roku zapisano borra in Przewloky, w 1519 „bory za Przewłokami”, a w 1615 sprzedawano już tylko pustki¹⁸. Kiedy więc w XVIII albo na początku XIX wieku zakładano tu kolonię olęderską, zakładano ją na gruncie leśnym, opuszczonym od stuleci. Tło jest takie: kolonia nie weszła na miejsce dawnej osady, tylko w las, który po niej został.

⭐ Dwie nazwy terenowe z sąsiedztwa, u nas dotąd nienotowane. W zapisie z 1519 roku obok borów za Przewłokami stoi Świętna, a w regeście sprzedaży z 1615 roku obok pustek Przywłok wymienione są Rugi¹⁸. Obie to nazwy uroczysk z tego samego kompleksu leśnego, w którym leży nasza wieś — dowód, że okoliczne grunty leśne miały wtedy własne nazwy i że je zapisywano. ⇒ Jeśli grunt Żółwieńca nosił przed XIX wiekiem jakąś nazwę, to właśnie w takich regestach należy jej szukać.

⭐ Najstarsza mapa tej okolicy — z sygnaturą. Jest nią rękopiśmienna mapa Davida Gilly'ego Karte von Südpreussen z 1793 roku, w skali 1 : 50 000, arkusz XXXVII, przechowywana w Staatsbibliothek zu Berlin (Preussischer Kulturbesitz, Kartenabteilung, sygnatura Kart. N 14431, Blatt 28)¹⁸. To jest najmocniejszy trop, jaki mamy w sprawie zapisu sprzed XIX wieku: jeśli kolonia już wtedy istniała, jej nazwa stoi tam w zapisie pruskim — a pruski kartograf nie miał powodu „udomawiać” jej na żółwia.

Krajobraz opisany po raz pierwszy fachowo — i obsługujący obie hipotezy naraz. Geomorfolog badający to miejsce opisuje otoczenie konkretnie: od północy i północnego zachodu mokradła, w dnie rynny osady biogeniczne — namuły, gytie i torfy — a od południa brzeg jeziora; mapy z 1913, 1915 i 1934 roku pokazują teren okolony mokradłami¹⁹. ⭐ To jest podręcznikowe siedlisko żółwia błotnego — argument „ten krajobraz to siedlisko żółwia” przestaje więc być ogólnikiem i ma oparcie w opisie specjalisty. ⚠️ Ale dokładnie ten sam torfowiskowy krajobraz obsługuje hipotezę przeciwną: żuraw i żurawina siedzą na tej samej biotopowej półce, a droga Żórawiniec → Żółwiniec prowadzi na to samo mokradło. Książka nie rozstrzyga w żadną stronę — dokłada tylko dokładności do opisu terenu, o który spór się toczy.

Nasza ocena

Co wiemy

Młodość wsi odwraca pytanie. Nie pytamy już „kto nazwał tę wieś”, bo olędrzy przyszli na grunt, który nazwę już nosił — nazwy terenowe trwają dłużej niż osady i regularnie przechodzą na zakładane na nich kolonie. Żółwieniec jest więc najprawdopodobniej nazwą terenową przeniesioną na osadę. Wiemy też, jak jest zbudowana: przyrostek -ieniec / -iniec tworzy w tej okolicy serię nazw miejsc — Żabieniec, Żórawieniec, Krowieniec, Kotwiniec, Grabowiec¹⁴ ⁷ — od podstawy mówiącej, co tam było: zwierzę, roślina, właściwość gruntu.

Metryki z 1820 roku dodają do tego konkretny obraz: mieszkańcami Żółwieńca byli wtedy leśny, dwaj strażnicy lasu i smolarz — człowiek wypalający smołę z karpiny sosnowej²². Grunt, na który olędrzy przyszli, był gruntem leśnym — co zgadza się z sąsiednim Przewłokami, borem od schyłku XIV wieku¹⁸. Nazwa terenowa mogła więc mówić o lesie czy o przemyśle leśnym, nie tylko o zwierzęciu czy roślinie. Dwa akty z 1821 roku²⁴ pogłębiają ten obraz w dwóch różnych kierunkach naraz: w marcu — chrzest syna kolejnego strażnika lasu, z ojcem chrzestnym także strażnikiem, z sąsiedniego Leśnictwa, czyli kolejny dowód, że Żółwieniec był osadą służby leśnej; w czerwcu — chrzest dziecka z nieprawego łoża, urodzonego samotnej kobiecie, której pisarz nie podał nawet nazwiska. Żółwieniec mieszkał więc nie tylko leśnikami na posadzie, ale i ludźmi z samego dołu wiejskiej hierarchii.

Hipoteza o żółwiu i hipoteza przeciwna

Dzisiejszy Żółwieniec kojarzy się mieszkańcom z żółwiem — i tak też czyta nazwę Kozierowski, kiedy w gnieździe Żółw- podaje jako podstawę starosłowiańskie żely, „testudo”, i odsyła przy tym do naszej wsi¹⁵. Za tym odczytem stoją analogie (Żabieniec od żaby, Żórawieniec od żurawia)⁷ i sam krajobraz: brzeg jeziora i mokradła to siedlisko żółwia błotnego, gatunku w dawnej Polsce pospolitszego niż dziś.

Autor tej strony uważa jednak, że ze zwierzęciem nazwa nic nie ma wspólnego — i ta intuicja ma w materiale oparcie, choć nie ma dowodu. Oparcie jest dwojakie, i oba razy dostarcza go ten sam Kozierowski, który nazwę wywodzi od żółwia.

Pierwsze: w tym gnieździe nazw pisarze mieszali Żółw- z Żóraw-. Pod Solcem nad Wisłą zapisano w latach 1536–1544 „pratum in Szolwyna dicta Szorawynyecz” — łąkę Żółwina zwaną Żórawieńcem¹⁷. Jedno miejsce, dwie nazwy, dwa różne zwierzęta w jednym dokumencie. Jeśli tak działo się w XVI wieku, droga Żórawiniec → Żółwiniec jest możliwa — a żuraw i żurawina prowadzą prosto na mokradło, czyli tam, gdzie ta wieś leży.

Drugie, mocniejsze: Kozierowski sam udokumentował, jak nazwa „żółwia” powstaje z czegoś innego. Przy jeziorze na Chomiąży w powiecie żnińskim odnotował postać lacus Zolvynyecz z czasów Łaskiego — i zaraz dodał, że najstarszy zapis tej samej nazwy, z 1357 roku, brzmi lacus dictus Szowinecz, „więc Sowiniec”¹⁵. Nazwa od sowy, po dwóch stuleciach zapisana jako Żółwiniec: mechanizm udowodniony — dla innego obiektu.

⚠️ Hipoteza, którą wolno z tego złożyć, brzmi: nasz Żółwieniec też może być wtórną, „udomowioną” postacią starszej nazwy terenowej (Sowiniec, Żórawiniec albo innej), przekształconej przez etymologię ludową lub przez pisarza. Dowodu na to nie mamy i nie udajemy, że mamy. Tamte dwa zapisy dotyczą innych miejsc. Dla naszej wsi nie znamy ani jednego zapisu przed XIX wiekiem, a wszystkie XIX-wieczne mają już ż i ł.

Czego nie wiemy

Nie wiemy, jak brzmiała nazwa tego gruntu przed powstaniem kolonii olęderskiej — ani czy w ogóle się jakoś nazywał. Nie wiemy, czy między Przewłokami a Żółwieńcem jest ciągłość nazewnicza, czy tylko sąsiedztwo. Nie wiemy, czy w okolicy notowano nazwisko Żółw — Kozierowski podaje je tylko z Kujaw i z innych parafii¹⁵. I nie wiemy, czy żółw błotny był tu kiedykolwiek wzmiankowany; że mógł tu żyć, jest oczywiste, ale oczywistość nie jest źródłem.

Co rozstrzygnęłoby spór

Jedna rzecz: zapis nazwy sprzed XIX wieku — nazwa gruntu w inwentarzu lub lustracji dóbr Szyszyn z XVII albo XVIII wieku, albo na mapie z przełomu XVIII i XIX wieku. Jeśli taki zapis ma ż, sprawa jest zamknięta na korzyść żółwia; jeśli ma s albo żóraw-, rozstrzyga na rzecz hipotezy przeciwnej. Wszystko inne — analogie, krajobraz, przekonania — to poszlaki po obu stronach.

Przypisy

1. Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części (załącznik do rozporządzenia Ministra Administracji i Cyfryzacji, Dziennik Ustaw 2015, poz. 1636) — hasła „Żółwieniec” (wieś, gmina Ślesin, powiat koniński; dopełniacz -ńca, przymiotnik żółwieniecki), „Konstantynówek” i „Ostrowy” (części wsi Żółwieniec) oraz — osobno — „Żółwiniec” (wieś, gmina Wierzbinek, powiat koniński).

2. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XIV, Warszawa 1895, s. 829, hasło „Żółwiniec”: „wś nad jez. Piotrkowickiem, pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ślesin, odl. od Konina w. 20, ma 16 dm., 76 mk.” Skan: https://archive.org/details/slownik-14/page/n826/mode/1up

3. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: województwo łódzkie, Warszawa 1925 — powiat Konin, pozycja „Żółwiniec wieś” (19 domów, 129 mieszkańców). Spis z 30 września 1921 r.

4. W. Kowalenko, Przewłoka na szlaku żeglugowym Warta–Gopło–Wisła, „Przegląd Zachodni” 1952, nr 5–6, s. 46–100 — informacje uzyskane w 1951 r. od sołtysa gromady Żółwińca Władysława Jaśkowiaka i od Mieczysława Konieczyńskiego.

5. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z 27 grudnia 2011 r. w sprawie ustalenia, zmiany i zniesienia urzędowych nazw niektórych miejscowości (Dziennik Ustaw 2011, nr 291, poz. 1711). Skutek widoczny w wykazach urzędowych nazw z 2013 i 2015 r., gdzie stoi już wyłącznie „Żółwieniec”. ⚠️ Treści samego rozporządzenia nie sprawdziliśmy w oryginalnej publikacji.

6. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej zachodniej i środkowej Wielkopolski, t. II: M–Z, Poznań 1922 (Roczniki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, t. XLVIII), s. 563, hasło „Żółwieniec a. Żółwiniec par. Ślesin koniński” — hasło bez zapisów źródłowych.

7. S. Kozierowski, Pierwotne osiedlenie dorzecza Warty od Koła do ujścia w świetle nazw geograficznych, „Slavia Occidentalis” t. V, 1926, s. 48 nadbitki — przegląd nazw terenowych z przyrostkiem -ec: „…Żabieniec i Żabiniec, Żakowiec, Żarnowiec, Żółwieniec i Żółwiniec (os. Ślesin), Żórawiec, Żórawieniec, Żórawiniec”.

8. Akta stanu cywilnego parafii Ślesin, roczniki 1875–1905 (m.in. rok 1875, akty zgonu nr 41 i 56–78; rok 1876, akt urodzenia nr 81; rok 1889, akty urodzenia nr 33, 97, 107, 119; rok 1904, akty urodzenia nr 8, 37, 90, 121 — warianty zapisu nazwy) — duplikaty na mikrofilmie FamilySearch nr 1191324. Odczyty maszynowe opracowane na tekście, niesprawdzone na skanach.

9. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego…, t. XII, Warszawa 1892, s. 130, hasło „Szyszyno Wielkie i Małe”: „wś Holendry Żółwieniec os. 21, mr. 145” oraz „wś Konstantynów os. 10, mr. 16”. Skan: https://archive.org/details/slownik-12

10. Teki Dworzaczka Biblioteki Kórnickiej PAN, Regesty z akt grodzkich i ziemskich — kwerenda własna na frazy „Żółwieniec”, „Żołwieniec”, „Żółwieńca”, „Zolwienca”, 2026. Jedyne trafienie: Gniezno, nr 99, rok 1760 — Antoni Mierosławski, łowczy kruświcki, dziedzic Mierosławic, Proszynka i „Zołwieńca” w powiecie kruszwickim. To inna miejscowość.

11. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych… zachodniej i środkowej Wielkopolski, t. II, s. 563, hasło „Żółwiny par. Kościeszki”: przywilej strzelneński, rok 1450, „Kygevieze… Szolveynyeez… Proschysska… Szolwynyeez”.

12. Tamże — oraz S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej wschodniej Wielkopolski, t. II: P–Ż, Poznań 1928, s. 301, hasło „Żółwieniec, folw. par. Bobrowniki pow. lipnowski”; Słownik geograficzny…, t. XIV, s. 828, hasło „Żółwieniec” (1.).

13. J. Łaski, Liber beneficiorum archidioecesis Gnesnensis, wyd. J. Łukowski, t. I, Gniezno 1880–1881, s. 209–210, hasło nr 108 „Szlyeszyno, oppidum” — objaśnienie wydawcy do składu parafii z ok. 1520 r., wyliczające osady późniejsze: „Makarowo, Dąbrowa Wielka i Mała, Sławęcinek, Sarnowa, Kolonia Sarnowa, Trzaskawa, Konstantynowo, Żółwiniec”.

14. S. Kozierowski, Pierwotne osiedlenie pojezierza Gopła, „Slavia Occidentalis” t. II, 1922, s. 10 nadbitki („Zarośla, mniejsze jeziora lub przysiołki noszą miana na -ec, więc Bobowiec, Brzozowiec, Grabowiec… Żółwiniec, Żórawiniec”) oraz s. 9 (fauna w nazwach okolicy: „Kluśnica, Kobylnica, Orle, Wróble, Wronowy, Żółwiny, Turzno”).

15. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych dzisiejszej archidyecezyi gnieźnieńskiej, Poznań 1914, s. 393 — gniazdo haseł Żółw-: „Żółwiniec, jez. na Chomiąży. Lib. Bf. lacus Zolvynyecz situs inter limites villae Chomyaza; Kod. Wpol. N. 1337 r. 1357 lacus dictus Szowinecz (więc Sowiniec)… Por. Żółwiniec pow. koniński… Żółw, stsłow. żely — testudo; nazw. domina Zoluina de Prziweczerzino r. 1418”. Przekład i podkreślenia własne.

16. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. K. Rymut i B. Czopek-Kopciuch, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków — brak hasła stwierdzony przeglądem wydanych tomów (sięgają litery Ś); hasło „Przewłoki (1), wś zaginiona, koniń., gm. Ślesin” znajduje się w t. IX (Po–Q), Kraków 2013.

17. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych… zachodniej i środkowej Wielkopolski, t. II, s. 563, hasło o Żółwinie w parafii Solec nad Wisłą: „Inscr. Bydg. r. 1536–44 f. 293 pratum in Szolwyna d[icta] Szorawynyecz”; tenże, tamże, hasło „Żórawiniec”.

18. Przewłoka. Nowa karta w badaniach osadnictwa średniowiecznego na szlaku żeglugowym Warta-Gopło-Wisła, red. naukowa K. Schellner, J. Lewandowska, K. Gorczyca, Muzeum Okręgowe w Koninie, Konin 2024, ISBN 978-83-60168-43-1. Adres stanowiska („Żółwieniec, stan. 1, gm. Wierzbinek”, działka 497, obręb 0019 Obory, AZP 53–41/55) oraz siedem lokalnych nazw miejsca — K. Schellner, Położenie stanowiska, jego nazwa i stan zachowania obiektu, s. 17–21; mapa D. Gilly'ego z 1793 r. z sygnaturą berlińską jako najstarsza dla tego terenu — tamże, s. 19. Wykaz zapisów źródłowych (1406 borra in Przewloky; 1519 Swyantha bora Zaprzewlokamy; 1615 pustki Przywlok i Rugi, sprzedane przez Ł. Gosławskiego Z. Grudzińskiemu) oraz wniosek, że Przewłoki od schyłku XIV w. były terenem niezasiedlonym i porosłym lasem — J. Karczewska, D. Karczewski, Gród Przewłoki i jego posiadacze w świetle źródeł pisanych, s. 46–48, 51–52. Pełny opis tomu z układem rozdziałów: zob. hasło Przewłoka, przyp. 4. Odczyt własny, wrzesień 2026.

19. P. Weckwerth, Analiza geologiczna i geomorfologiczna stanowiska Przewłoka, s. 27–43, w: monografia jak w przyp. 18 — mokradła od północy i północnego zachodu, osady biogeniczne w dnie rynny ślesińskiej, brzeg jeziora od południa (s. 30–31, 41); obraz terenu okolonego mokradłami na mapach z 1913, 1915 i 1934 r. — K. Schellner, tamże, s. 19.

20. Księga ślubów parafii Ślesin, Lit. E, akt nr 11 roku 1818 (24 maja 1818) — ślub Józefa Pastorczaka, wdowca, i Marianny Lewandowskiej; wieś pana młodego na marginesie aktu zapisana „Żołwiniec”. Odczyt własny z mikrofilmu FamilySearch, październik 2026.

21. Akta stanu cywilnego parafii Ślesin, akt zgonu nr 15 roku 1819 (5 marca 1819) — zgon czterodniowego Adama Czeszewicza❓, syna Józefa i Marianny, „w Wsi Żołwieńcu”, dom nr 1. Odczyt własny z mikrofilmu FamilySearch, październik 2026.

22. Księga chrztów parafii Ślesin, Lit. D, akt nr 22 roku 1820 (20 lutego 1820) — chrzest Macieja Sawickiego, syna Tomasza (leśnego) i Cecylii, wieś z marginesu „Żołwiniec”; akt nr 50 roku 1820 (25 czerwca 1820) — chrzest Anny Gieszewskiej❓, chrzestny Szymon Będzierski❓, Sylvae Custos (strażnik lasu), wszyscy „de Zolwiniec”; akt nr 53 roku 1820 (16 lipca 1820, imię dziecka Jakub, odzyskane z refilmu po nieczytelności pierwszego ujęcia) — trzecie wystąpienie; akt nr 56 roku 1820 (23 lipca 1820) — chrzestni Marcin Lewandowski, Coctor picis (smolarz), i Katarzyna Barcińska❓, żona strażnika lasu, cytat: „Hᵒ Martinus Lewandowskie Coctor picis et Katharina Barcinska Sylvæ Custodis Uxor, ibidem morati”; akt nr 58 roku 1820 (6 sierpnia 1820) — piąte wystąpienie, zapis „Zolwiniec” i „de Zolwinca” w jednym akcie. Odczyt własny z mikrofilmu FamilySearch, październik 2026.

23. Akta stanu cywilnego parafii Ślesin, akty zgonu nr 34 i 35 roku 1827 (26 kwietnia 1827, dom nr 1 i nr 2, zapis „Żołwieniec”) i nr 47 roku 1827 (5 czerwca 1827, dom nr 2, zapis „Żółwieniec”, „obydwaj katolicy NA ŻÓŁWIEŃCU zamieszkali”; akt 47 dotyczy tej samej rodziny co akt 35, dziesięcioletniego brata sześcioletniej zmarłej). Odczyt własny z mikrofilmu FamilySearch, październik 2026.

24. Księga chrztów parafii Ślesin, Lit. D, akt nr 21 roku 1821 (18 marca 1821) — chrzest Józefa Strzelskiego, syna Jana Strzelskiego, Silvae Custos (strażnik lasu), i Katarzyny z Budzińskich; chrzestni: Franciszek Zahrzeski, Silvae Custos z Leśnictwa, i Marianna Kędzierska „z Żołwieńca”. Akt nr 47 roku 1821 (17 czerwca 1821, dziecko urodzone 5 czerwca) — chrzest Antoniny, córki pracowitej Franciszki „z Żołwieńca”, z nieprawego łoża (ojciec nieodnotowany); chrzestni: Kazimierz Bęczkoski, dyrektor szkoły ślesińskiej, i Marianna Wojciechowska, gospodyni plebanii ślesińskiej. W obu aktach zapis „Żołwieniec”, przez „o”. Odczyt własny z mikrofilmu FamilySearch, październik 2026.

25. Księga chrztów parafii Ślesin, Lit. D, akt nr 96 roku 1822 (marzec–listopad 1822) — margines „Żołwieniec” (zapis obrysowany grubszym, prawdopodobnie późniejszym atramentem; odczyt litery „ł” mniej pewny niż w przypisach 20–24). Odczyt własny z mikrofilmu FamilySearch, październik 2026.

← Tokary