Teodorowo
Parafia Ślesin · gmina Ślesin · powiat koniński · dawniej gmina Sławoszewek, powiat koniński
Nazwa dziś i jej warianty
Dzisiejszy wykaz urzędowy notuje Teodorowo jako wieś w gminie Ślesin, dopełniacz Teodorowa, przymiotnik teodorowski¹. Wariantów nazwy nie znamy żadnych — ani w źródłach, ani w aktach: zawsze Teodorowo, w rodzaju nijakim, z przyrostkiem -owo. Nie ma tu postaci Teodorów, choć w innych stronach Polski, gdzie nazwa jest częsta, przewaga należy właśnie do formy męskiej.
⚠️ Homonimów jest wiele i trzeba je odsiewać bezwzględnie. W samym powiecie konińskim istnieje drugie Teodorowo — w dzisiejszej gminie Wierzbinek (o nim niżej), a Słownik geograficzny wylicza pod tą nazwą jeszcze folwarki i wsie w powiatach płońskim, ostrołęckim, lidzkim, trockim, pińskim, newelskim, poniewieskim i białostockim oraz Teodorowo w powiecie pleszewskim, urzędowo Theodorsfeld² ³.
Najstarsze zapisy
Materiał jest tu szczupły i trzeba to powiedzieć wprost.
- 1892 — Słownik geograficzny zna „Teodorowo, […] 2.) T., pow. koniński”, odsyłając czytelnika do hasła o dobrach Krępa²; te dobra leżą jednak w innej części powiatu konińskiego niż Ślesin, więc nie mamy pewności, że chodzi o naszą wieś — przy tak lakonicznym odsyłaczu równie prawdopodobne jest, że jest to jeszcze jedno Teodorowo tego powiatu
- 1921 — Teodorowo, kolonia w powiecie Konin, gminie Sławoszewek: 15 domów, 114 mieszkańców, wszyscy podani jako rzymscy katolicy⁴. To najstarszy zapis, o którym możemy powiedzieć z pewnością, że dotyczy naszej wsi: w spisie stoi ona w tym samym ciągu gminy Sławoszewek co Sarnowo, Sławęcin, Stanisławowo, Szyszynek, Szyszyńskie Holendry, Trzy Budy, Władysławów i Żółwiniec
- 1928 — „Teodorowo” w obwodzie weterynaryjnym Ślesin, na dzień 19 czerwca, w urzędowym planie przeglądu koni; o tym spisie mówi rozdział o parafii i jej wsiach
- 2013 — Teodorowo, wieś w gminie Ślesin¹
Przynależność
Wieś należy do parafii Ślesin i do gminy Ślesin; w 1921 r. leżała w gminie Sławoszewek powiatu konińskiego⁴, tak jak większość wsi ślesińskich. Starszej przynależności — parafialnej ani gminnej — nie znamy, bo nie znamy starszych zapisów. W spisie uposażeń archidiecezji z około 1520 r. i w rejestrach poborowych XVI wieku Teodorowa nie ma; nie ma go też w składzie parafii według urzędowych roczników diecezjalnych z końca XIX wieku, co rozdział o parafii i jej wsiach omawia rok po roku.
Co o nazwie piszą językoznawcy
Nie pisze nikt. Nazwy miejscowe Polski nie doszły jeszcze do litery T — ostatni wydany tom obejmuje litery Ś⁵. Słownik geograficzny etymologii nie podaje². Stanisław Kozierowski notuje wyłącznie Teodorowo w parafii Orle pod Piotrkowem nieszawskim, dodając, że występuje ono także jako Teodorów⁶ — naszej wsi nie zna.
Dysponujemy więc tylko budową nazwy i analogiami, i tak też trzeba czytać to, co następuje.
Nasza ocena
Naszym zdaniem Teodorowo jest nazwą pamiątkową albo dzierżawczą z XIX wieku, utworzoną od imienia męskiego Teodor przy pomocy przyrostka -owo — czyli znaczy „[osada] Teodora”, nazwana na cześć właściciela dóbr, jego ojca albo syna. Jest to hipoteza, ale mocno podparta.
Pierwszy argument to typ nazwy i jej wiek. Przyrostek -owo dodany do chrześcijańskiego imienia to w Królestwie Polskim schemat masowy w XIX stuleciu, w czasach kolonizacji, uwłaszczenia i rozdrabniania folwarków. W samej parafii ślesińskiej warstwa ta jest gęsta: Konstantynowo, Florentynowo, Helenowo, Stanisławowo, Władysławowo, Bolesławowo, Mikołajewo, Marianowo — wszystkie od imion, wszystkie bez średniowiecznej metryki.
Drugi argument jest mocniejszy, bo to udokumentowany przypadek z tego samego powiatu i tej samej dekady. Drugie Teodorowo, w dzisiejszej gminie Wierzbinek, powstało 21 marca 1860 r. na mocy dwóch aktów notarialnych spisanych w Koninie u notariusza Fortunata Łąckiego: dziedzic dóbr Wierzbinek Aleksander Chrząszczewski przekazał wtedy 24 kolonistom 240 morgów, po 10 morgów na osadnika, na nowo utworzonej kolonii, „którą nazwano Teodorowo”. Badacz tych dóbr, J. Figas, komentuje: „Nazwa wsi została pewnie nadana na cześć zmarłego ojca lub też 2-letniego wówczas syna”⁷. To pokazuje dokładnie ten mechanizm, który podejrzewamy u nas: nowa kolonia, grunty wydzielone z majątku, nazwa od imienia z rodziny dziedzica, nadana jednym aktem i od razu urzędowa.
Trzeci argument to wielkość i charakter osady. W 1921 r. Teodorowo ma 15 domów i 114 mieszkańców, a w spisie nazwane jest kolonią, nie wsią⁴ — a „kolonia” w języku ówczesnych spisów znaczy właśnie: osada powstała z podziału gruntów, młoda, bez dawnej struktury kmiecej. Do rangi „wsi” awansowało Teodorowo w wykazach dopiero później¹.
Czego nie wiemy: kto był tym Teodorem, kiedy osadę założono i z których dóbr wydzielono grunty. Nie rozstrzygamy też, czy odsyłacz Słownika geograficznego do dóbr Krępa dotyczy naszej wsi, czy trzeciego już Teodorowa w powiecie konińskim².
Przypisy
1. Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części, załącznik do rozporządzenia Ministra Administracji i Cyfryzacji z 13 grudnia 2012 r., Dz.U. 2013 poz. 200: „Teodorowo, wieś, gmina Ślesin, powiat koniński, dopełniacz -wa, przymiotnik teodorowski”; powtórzone w Dz.U. 2019 poz. 2360.
2. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. XII: Szl–War, Warszawa 1892, s. 294–295 (hasła Teodorów i Teodorowo) — https://archive.org/details/slownik-12/page/n292/mode/1up
3. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XV cz. 2, Warszawa 1902, s. 656 (uzupełnienia do hasła Teodorowo) — https://archive.org/details/slownik-15.2/page/n651/mode/1up
4. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: Województwo łódzkie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1925 — powiat Konin, gmina Sławoszewek, „Teodorowo kol.”: 15 domów, 114 mieszkańców (61 mężczyzn, 53 kobiety).
5. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. B. Czopek-Kopciuch i U. Bijak, Instytut Języka Polskiego PAN — ostatni wydany tom (2025) obejmuje literę Ś; tomu z literą T jeszcze nie ma.
6. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej zachodniej i środkowej Wielkopolski, t. II: M–Z, Poznań 1922 (Roczniki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, t. XLVIII), s. 407: „Teodorowo, także Teodorów, par. Orle, Piotrków niesz.”.
7. J. Figas, Majątek Wierzbinek, rozdział „Powstanie wsi Teodorowo”, ze wskazaniem źródła: akta notariusza Fortunata Łąckiego w Koninie, akty notarialne nr 221 i 222 z 1860 r. — cytowane za zgodą Autora, któremu dziękujemy.