Ślesin
Miasto · siedziba parafii św. Mikołaja · gmina Ślesin · powiat koniński · województwo wielkopolskie. Dawniej: powiat koniński województwa kaliskiego, gubernia kaliska, gmina Sławoszewek.
Nazwa dziś i jej warianty
Urzędowo Ślesin, dopełniacz Ślesina, przymiotnik ślesiński¹. Nazwa jest dziś rodzaju męskiego, ale pierwotnie była nijaka — Sleszyno, Slessyno, Szlyeszyno — i taką postać mają wszystkie zapisy do początku XVI wieku² ⁴. Obok niej przez trzy stulecia chodziła postać „szeleszcząca” Sleszyn / Śleszyn, na tyle żywa, że Słownik geograficzny jeszcze w 1889 roku zatytułował hasło „Ślesin al. Sleszyn”¹². Wymowę gwarową notuje słownik nazw miejscowych jako śleśin, śleśiński — z miękkim „ś”, bez śladu „sz”³.
Nazwa ma też trzy postacie obce: rosyjskie Слесинъ (po 1870 r. z dopiskiem „посадъ”, nie „городъ”), jidyszowe Shleshin i narzucone w latach 1939–1945 Schlüsselsee. Omawia je, wraz z całym wywodem nazwy, Rozdział 1 — Etymologia; tutaj podajemy kartkę: chronologię zapisów, przynależność i stanowiska językoznawców.
Najstarsze zapisy
- 1231 — villam que Sleszyno nominatur — nadanie księcia Konrada I mazowieckiego dla kościoła poznańskiego; najstarsza wzmianka o miejscowości w ogóle².
- 1350 — Slessyno — Kazimierz Wielki uwalnia dobra biskupów poznańskich od ciężarów².
- 1358 — Slessyno — przywilej lokacyjny wydany w Kruszwicy 20 stycznia; król nakazuje w nim nadać miastu nazwę dziedziny, z której wyrosło².
- 1417 — Slessyno; (1448) 1534 — Zlyeszyn; 1449 — Slessino; 1450 — Sleszino; 1464 — Szleszyno; 1498 — circa opp. Sleschyn; 1507 — Sleszyno — akta kapituły i konsystorza gnieźnieńskiego, wizytacje, księgi poznańskie i rejestry skarbowe³.
- 1489 — „miasto Sleszyn”, 1512 — „Tomasz z Sleszyna”, 1533 — „dziedziczny wójt w Sleszynie” — regesty ksiąg grodzkich i ziemskich⁵.
- 1511–1523 — Szlyeszyno, oppidum — tytuł hasła w spisie uposażeń archidiecezji gnieźnieńskiej; Słownik geograficzny datuje tę formę na rok 1521⁴ ¹².
- 1549 — Slyessynsky Brod i Slyessynskye jezyoro — w rejestrze z lat 1543–1551, przy „Małym Jeziorze” i przeprawie. To najstarszy znany zapis nazwy brodu i jeziora⁶.
- 1565 — Slessin; 1576 — Szleszin, Szlieszin; 1577 — Zlesin; 1579 — Sliesin; 1583 — Slesszino — rejestry poborowe powiatu konińskiego; zapis z 1579 roku cytują wszystkie trzy słowniki etymologiczne¹⁰.
- 1632/33, 1652/53, 1695, 1767, 1780/82, 1790/92 — Slesin, 1728 — Ślesżyno, 1791/92 — Slesiń, 1810 — Slesin — akta wizytacji kanonicznych. Ta seria jest osobno wymowna: wizytatorzy zapisują Ślesin raz jako „miasto (oppidum)”, raz jako „miasteczko”, a raz po prostu jako „wieś”¹¹.
- 1827 — Slesin — w urzędowej tabeli miast i wsi Królestwa Polskiego: 107 domów, 881 mieszkańców¹³.
- 1889 — Ślesin al. Sleszyn — 92 domy, 1112 mieszkańców¹².
- 1921 — Ślesin, miasto: 211 budynków i 2078 mieszkańców — jedyna miejscowość okolicy policzona w spisie jako miasto¹⁴.
⚠️ Dwa zapisy trzeba jawnie odrzucić, bo w starszej literaturze podstawia się je pod nasze miasto. 1311, Sulco de Slesis — Kozierowski czyta tu nie nazwę osady, lecz de Slesia, „ze Śląska”, i wiąże Sulka z Michałowicami pod Wrocławiem; nie dotyczy zatem żadnego Ślesina⁶. 1386, Sandzivogius Sleszinski — ugoda zawarta w Nakle, wśród dziedziców z okolic Nakła i Bydgoszczy; ten sam badacz przypisuje ją wprost Ślesinowi na Krajnie⁶.
⚠️ Odnotowania wymaga też rozbieżność w datach i numerach. Kozierowski raz podaje przy najstarszym zapisie rok 1231, raz 1321⁶ ⁷, a dokument nadania numeruje jako 134, podczas gdy indeks kodeksu wskazuje numer 135². Różnice te są drobne, ale przy kwerendzie potrafią wyprowadzić w pole.
Przynależność
Parafia św. Mikołaja Biskupa — własna, poświadczona od początku XV wieku; jej dzieje opowiada rozdział o kościele. Dekanat zmieniał się trzykrotnie: w 1608 roku Ślesin leży w dekanacie gnieźnieńskim św. Michała, w XVIII wieku w sompoleńskim (i to z tą osobliwością, że w latach 1759–1766 dziekan sompoleński rezyduje właśnie w Ślesinie); od utworzenia diecezji kujawsko-kaliskiej w 1818 roku parafia wchodzi w jej skład, ale dekanalnie zostaje jeszcze pół wieku przy sompoleńskim — poświadczenia dziekańskie pod aktami stanu cywilnego tytułują dziekana „Dziekan Foralny Sompoliński” jeszcze w protokole za rok 1867, podpisanym 15 stycznia 1868 roku¹¹. Do konińskiego trafia dopiero po zmianie przynależności dekanalnej, do której doszło na przełomie 1868 i 1869 roku: najstarsze poświadczenie z tym tytułem, podpisane przez ks. Piotra Boguckiego, nosi datę 1/13 kwietnia 1869 roku (protokół za rok 1868)¹⁹ — i w nim zostaje do dziś.
Własność i status. Wieś biskupów poznańskich od 1231 roku; miasto na prawie niemieckim (średzkim) od 1358 roku, z mieszczanami poddanymi jurysdykcji biskupiej i targiem tygodniowym² ¹². Prawa miejskie utracił 31 maja 1870 roku, razem z trzydziestu ośmioma innymi miasteczkami guberni kaliskiej, i jako posada został 31 maja 1879 roku włączony do gminy Sławoszewek; odzyskał je 1 sierpnia 1921 roku¹⁵. Gmina Ślesin powstała w 1954 roku z połączenia gminy Sławoszewek z gminą Piotrkowice. Szczegóły — w rozdziale o dziejach miasta.
Wody. Od nazwy miasta ponowione są Jezioro Ślesińskie i Kanał Ślesiński¹⁸ — kierunek zapożyczenia jest tu odwrotny niż w sąsiednim Skulsku, co potwierdza i zapis z 1549 roku, i Długosz, piszący o „jeziorze górującym nad miastem tejże nazwy”⁶.
Co o nazwie piszą językoznawcy
- Stanisław Kozierowski rozdziela homonimy pierwszy i rozdziela je najostrzej: „Ślesin, k. os. w Konińskiem” (nasz, z zapisami 1231, 1350, 1549, 1579) stoi u niego osobno od „Ślesin, k. w. na Krajnie”⁶. Podstawę wywodzi od nazwy osobowej Ślasa, poświadczonej w 1400 roku jako Slassa⁷, i stawia Ślesin w grupie nazw dzierżawczych na -in obok Sędzina, Skibina i Rzadkwina⁸. W 1914 roku wiązał jeszcze rodzinę tych nazw z rośliną ślaz⁹.
- ⭐ Ten sam badacz podaje przy tym rzecz, która tłumaczy istnienie dwóch Ślesinów: nazwy kujawskie promieniowały wraz z osadnictwem na północ, a Ślesin stoi u niego w szeregu z Popielewem, Sompolnem, Sławęcinem i Samsiecznem — nazwami powtórzonymi po obu stronach Noteci⁸; przy Ślesinie nakielskim mówi wprost: „może tę nazwę przeniesiono za Noteć”⁹. To hipoteza, ale wyjaśniająca więcej niż zbieg okoliczności.
- Kazimierz Rymut notuje nazwę od XIII wieku (Sleszyno 1231, Slessyno 1350, Sliesin 1579) i wywodzi ją od nazwy osobowej Ślasa, zaznaczając, że sama ta nazwa osobowa jest poświadczona źródłowo¹⁵. Tak samo, obszerniej, Maria Malec i Stanisław Rospond — ich hasła przytacza w całości rozdział o etymologii¹⁶.
- Nazwy miejscowe Polski w tomie z literą Ś sprawy nie zamykają: hasło otwiera się zdaniem, że pierwotna postać brzmiała Ślesino lub Śleszyno, przyjmuje wywód od Ślasy, ale odsyła też do nazwy osobowej Ślesz o nieustalonej etymologii; przyrostek -in i rodzaj męski datuje na XVI wiek³. ⭐ Ten sam tom wywodzi od Ślasy również Ślesin nakielski — obie nazwy mają więc, zdaniem słownika, jedną podstawę³.
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego etymologii nie podaje wcale, ale zostawia dwie rzeczy cenne: tytuł hasła „Ślesin al. Sleszyn” i najstarszą znaną jego redaktorom formę — Slessyno z 1350 roku, bo nadanie z 1231 roku znali tylko z przypisu wydawcy, nie z samego dokumentu¹².
- Słowniki nazw osobowych pokazują, jak nazwa wróciła do ludzi: Ślesiński poświadczony jest od 1386 (Sandzivogius Sleszinski) i 1388 (Jacussyo Slesinsky), w XVI–XVIII wieku obok postaci Śleszyński (od 1560 r.) i żeńskiej Ślesińska (1579)¹⁷. Słownik nazwisk odmiejscowych wylicza pod tym hasłem oba wielkopolskie Ślesiny — nakielski i nasze miasto — a więc sam ostrzega, że nazwisko nie wskazuje, z którego z nich pochodzi jego nosiciel¹⁷.
Nasza ocena
Typ nazwy jest pewny i uczeni są tu zgodni: Ślesin to nazwa dzierżawcza z przyrostkiem -in(o), od nazwy osobowej Ślasa — dosłownie „[osada] Ślasy”. Tym samym wzorem zbudowane są sąsiednie Mikorzyn i Szyszyn. Otwarte pozostaje jedno pytanie, którego nie zamknął żaden słownik: czy pierwotna postać brzmiała Ślesino, czy Śleszyno — a jeśli ta druga, to patronem nazwy jest raczej Ślesz niż Ślasa. Materiał zebrany wyżej pokazuje, dlaczego spór trwa: postać „szeleszcząca” jest starsza i trzyma się w kancelarii do XVIII wieku (Ślesżyno 1728), a postać dzisiejsza wygrywa w rejestrach skarbowych drugiej połowy XVI wieku i tylko ją zna miejscowa gwara XX wieku.
Chronologia zapisów dorzuca do tego sporu jeden argument, którego same słowniki nie wydobywają: nazwy terenowe pod miastem „szeleszczą” dłużej niż nazwa samego miasta. Pisarz zapisał Slyessynsky Brod i Slyessynskye jezyoro w 1549 roku, w tej samej dekadzie, w której rejestry poborowe zaczynają pisać Slesin⁶ ¹⁰. Mowa ludzi u brodu i mowa poborcy rozeszły się więc na jakiś czas — i to hipoteza, ale dobrze umocowana, że postać „sykająca” przyszła z dokumentu, a nie z ulicy.
Ostrożności wymaga wszystko, co ma w nazwie „Ślesin” bez podanego powiatu, bo Ślesinów jest trzy — nasz, nakielski i Śleszyn pod Żychlinem — a nazwisko Ślesiński powstawało od każdego z nich. Rozstrzygają sąsiedzi, nie pisownia: nasz Ślesin poznaje się po Koninie, Mikorzynie, Półwiosku i Sompolnie, nakielski po Nakle, Minikowie i Samsiecznie, kutnowski po Żychlinie.
Przypisy
1. Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części, załącznik do rozporządzenia Ministra Administracji i Cyfryzacji z 13 grudnia 2012 r. — hasło „Ślesin” (miasto, gmina Ślesin, powiat koniński).
2. Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski (Codex diplomaticus Maioris Poloniae), t. I, Poznań 1877, nr 135 (nadanie z 1231 r., „villam que Sleszyno nominatur”); t. III, Poznań 1879, nr 1295 (1350) oraz nr 1370, s. 97–98 — przywilej lokacyjny wydany w Kruszwicy 20 stycznia 1358 r., z formułą „nomen civitati Slessyno simili modo inponendo”. ⚠️ Kozierowski numeruje dokument z 1231 r. jako 134; indeks kodeksu podaje 135.
3. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, twórca i pierwszy redaktor Kazimierz Rymut, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków, tom XVIII: Ś (2025) — hasła „Ślesin (2)” (miasto, konińskie) i „Ślesin (1)” (wieś, gmina Nakło nad Notecią): ciąg poświadczeń od 1231 r., zapis wymowy gwarowej, wywód od nazwy osobowej Ślasa z odesłaniem do Słownika staropolskich nazw osobowych t. V s. 361 oraz alternatywa — nazwa osobowa Ślesz, tamże s. 363. Parafraza.
4. J. Łaski, Liber beneficiorum archidioecesis Gnesnensis, wyd. J. Łukowski, t. I, Gniezno 1880–1881, s. 206 i 208–210, hasło „Szlyeszyno, oppidum”; indeks t. II, s. 741.
5. Teki Dworzaczka — Regesty z ksiąg grodzkich i ziemskich Wielkopolski, oprac. W. Dworzaczek, Biblioteka Kórnicka PAN: Poznań, Ziemskie XV w., rok 1489 („jez. zw. Małe między miastem Sleszyn i wsią Mn. Polwieszek p. kon.”); Konin, rok 1512 („Tomasz z Sleszyna”) i rok 1533 („Maciej Ruskowski, dziedziczny wójt w Sleszynie”); Kalisz, Rezygnacje XVI w., rok 1591; Poznań, Rezygnacje XVII w., rok 1606; Konin, rok 1698 (przymiotnik „śleszyński”).
6. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej zachodniej i środkowej Wielkopolski, t. II: M–Z, Poznań 1922 (Roczniki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, t. XLVIII), s. 305–306: „Ślesin, k. os. w Konińskiem. KDW nr. 134 r. 1231 Sleszyno darował książę maz. Konrad biskupowi pozn., nr. 1295 r. 1350 Slessyno, Długosz Hist. I str. 31 Sleszyno lacus … ex monte Przewloky ortus …, RP r. 1543-51 f. 739 pod r. 1549 la. Male jezyoro nec sors vadi d. Slyessynsky Brod cum fluviolo qui fluit ex lacu d. Slyessynskye jezyoro, ŹDW str. 237 r. 1579 Sliesin, episc. Posn.”; tamże, s. 306, hasła „Ślesin, k. w. na Krajnie” („Zapiska z r. 1311 KDW nr. 943 nie należy tu. KDW nr. 1858 r. 1386 Sandzivogius Sleszinski”), „Ślesis” („Czytam de Slesia”) i „Śleska” (rzeka pod Nakłem, nazwana od Ślesina).
7. S. Kozierowski, Pierwotne osiedlenie dorzecza Warty od Koła do ujścia w świetle nazw geograficznych, „Slavia Occidentalis” t. V, 1926, s. 26 („Ślesin, jez. i w., 1231 Sleszyno, Konin”) i s. 103 („Ślesin (1321 Sleszyno): Slasa (1400 Slassa)”).
8. S. Kozierowski, Pierwotne osiedlenie pojezierza Gopła, „Slavia Occidentalis” t. II, 1922, s. 3 (nazwy powtarzające się wraz z osadnictwem promieniującym z Kujaw na północ), s. 5 (dolina jeziora ślesińskiego i jej stosunek do Gopła) oraz s. 12–13 (Ślesin w grupie nazw na -in, od nazwy osobowej Slasa).
9. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych dzisiejszej archidyecezyi gnieźnieńskiej, Poznań 1914, s. 285 (rodzina nazw typu Ślasy, Szlasy, Słesice i ich związek z nazwą rośliny ślaz) oraz tenże, Szematyzm historyczny ustrojów parafjalnych dzisiejszej archidiecezji gnieźnieńskiej, Poznań 1934, s. 187–188 (Ślesin nad Śleską pod Nakłem: „nazwany od km. Ślasy”; „może tę nazwę przeniesiono za Noteć”).
10. Rejestry poborowe powiatu konińskiego z lat 1565–1583 (Archiwum Skarbu Koronnego, dział I: ASK I 13 k. 27 — „Slessin” 1565; ASK I 12 k. 612 i 615 — „Szleszin”, „Szlieszin” 1576; ASK I 13 k. 167 — „Zlesin” 1577; ASK I 13 k. 238 — „Sliesin” 1579) w bazie osadniczej Instytutu Historii PAN; wydanie źródłowe rejestru z 1579 r.: A. Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. I: Wielkopolska („Źródła dziejowe” t. XII), s. 287. Cło ślesińskie w lustracji 1569 r. — Lustracje województw wielkopolskich, t. IV, s. 304, za Słownikiem geograficznym.
11. Ks. S. Librowski, Repertorium akt wizytacji kanonicznych dawnej archidiecezji gnieźnieńskiej, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” (wydanie otwarte, https://czasopisma.kul.pl/index.php/abmk) — pozycje Ślesina w aktach: Wiz. 3 (1632/33, „Slesin, miasto”), Wiz. 1 w zbiorze częstochowskim (1652/53, „Slesin, wieś”), Wiz. 6 (1695), Wiz. 12 (6 VI 1728, „Ślesżyno, miasto”), Wiz. 20 (1767, „Slesin, wieś”, kościół odbudowany w 1754 r.), Wiz. 27 (1780/82) i Wiz. 30 (1790/92, „Slesin, miasteczko”, akta metrykalne chrztów od 1728 r.), Wiz. 87 (1791/92, „Slesiń, miasteczko”), Wiz. 134 (wizytacja 22 VII 1810, „Slesin, miasteczko”, placówka protestancka od 1809 r.); indeks geograficzny, hasła „ŚLESIN, daw. Szleszyno” i „SZLESZYNO, miasto — zob. Ślesin”. Stamtąd też przynależność dekanalna (dekanat gnieźnieński św. Michała 1608, sompoleński w XVIII w. — hasło indeksu geograficznego samo tytułuje Ślesin „parafią w dek. sompoleńskim”) i rezydencja dziekana sompoleńskiego w Ślesinie w latach 1759–1766.
12. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. X, Warszawa 1889, s. 761–762, hasło „Ślesin al. Sleszyn”: „w dok. z 1350 Slessyno, 1521 r. Szlyeszyno, osada miejska, dawniej miasteczko, pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ślesin. Leży na półwyspie oblanym przez dwie połowy jeziora ślesińskiego…”. ⚠️ Bezpośrednio niżej, na s. 762, stoi hasło innego Ślesina — „dawniej Śleszyn, Slesis r. 1311, wś kość. i fol., w pow. […] bydgoskim” — którego nie wolno z naszym mieszać. Skan: https://archive.org/details/slownik-10
13. Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego, t. II, Warszawa 1827, s. 179 — „Slesin”.
14. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: województwo łódzkie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1925, s. 45, pozycja „Ślesin m-to” — 211 budynków, 2078 mieszkańców (965 mężczyzn, 1113 kobiet; 1753 rzymskich katolików, 304 ewangelików, 19 innych wyznań chrześcijańskich, 209 wyznania mojżeszowego).
15. Ukaz do rządzącego senatu z 1 (13) czerwca 1869 — Dziennik Praw Królestwa Polskiego, r. 1869, t. 69, nr 235; postanowienie z 30 grudnia 1869 (11 stycznia 1870) — tamże, r. 1870, t. 70, nr 241 (lista 39 miast guberni kaliskiej), wejście w życie 19 (31) maja 1870. Włączenie do gminy Sławoszewek — 31 maja 1879 r. Przywrócenie praw miejskich z dniem 1 sierpnia 1921 r. — rozporządzenie ogłoszone w Dzienniku Ustaw 1921, nr 69, poz. 465, wydane na podstawie ustawy z 20 lutego 1920 r. ⚠️ Zapisów tych nie sprawdzono jeszcze w samych drukach urzędowych.
16. K. Rymut, Nazwy miast Polski, Wrocław: Ossolineum, wyd. 2 uzupełnione 1987, s. 240, hasło „Ślesin”; M. Malec, Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski, Warszawa: PWN 2003, hasło „Ślesin”; S. Rospond, Słownik etymologiczny miast i gmin PRL, Wrocław: Ossolineum 1984, hasło „Ślesin”. Parafraza; hasła w całości przytacza rozdział o etymologii.
17. Słownik staropolskich nazw osobowych, red. W. Taszycki, t. V: S–U, Wrocław 1977–1980, hasło „Ślesiński”: „Sandzivogius Sleszinski 1386 KW 1858; Symon de Coszuti … cum Jacussyo Slesinsky 1388 Lek I 443”; Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych, cz. 3: Odmiejscowe nazwy osobowe, oprac. Z. Kaleta, Kraków 1997 — hasło „Ślesiński” z odesłaniem do obu wielkopolskich Ślesinów („Ślesino, dziś Ślesin, bydg., gm. Nakło; koniń., mto”); Antroponimia Polski od XVI do końca XVIII wieku, red. A. Cieślikowa, t. V: St–U, Kraków 2015 — hasła „Śleszyński, Ślesiński” (od 1560 r.; Małopolska, Wielkopolska, Kresy południowe) i „Ślesińska” (1579). Parafraza.
18. Nazewnictwo geograficzne Polski, t. 1: Hydronimy, cz. 1: Wody płynące, źródła, wodospady — pozycja „Ślesiński, Kanał” (dopływ Warty); cz. 2: Wody stojące — pozycja „Ślesińskie, Jezioro” (przy mieście Ślesin, powiat koniński), Główny Urząd Geodezji i Kartografii, Warszawa 2006.
19. Poświadczenia dziekańskie w skorowidzach ksiąg metrykalnych parafii Ślesin (protokoły wizytacji dziekańskiej, wpisywane co roku na końcu skorowidza urodzeń, ślubów i zgonów): protokoły za lata 1848–1867 podpisane tytułem „Dziekan Foralny Sompoliński”/„Sampoliński” (dziekani: X. M. Odorowski do protokołu za 1853 r., X. Wdowski za lata 1854 i 1856, X. Floryan Kosmiński za lata 1857–1862, X. Kowalowski za lata 1863–1867; protokół za 1867 r. podpisany 15 stycznia 1868 r. — ostatnie poświadczenie z tytułem sompoleńskim). Protokół za rok 1868, podpisany 1/13 kwietnia 1869 r., jest pierwszym z tytułem „Деканъ Конинскаго Деканата” — podpis ks. Piotra Boguckiego, tego samego, który w 1875 i 1877 r. figuruje jako dziekan koniński w urzędowych rocznikach diecezji (przyp. 4 w rozdziale o kościele) i który w 1882 r. podpisał metryczkę duplikatu ksiąg Ślesina; protokół za 1869 r. potwierdza tytuł koniński. Zmiana dekanatu przypada więc na przełom 1868/1869 r.