Szyszyńskie Holendry
Parafia Ślesin · gmina Ślesin · powiat koniński · województwo wielkopolskie. Dawniej: powiat koniński, gmina Sławoszewek; parafia Ślesin od 1893 r.
Nazwa dziś i jej warianty
Urzędowo Szyszyńskie Holendry — wieś trzy kilometry na północ od Ślesina¹. Nazwa jest zestawiona i mówi dwie rzeczy naraz: czyja i jaka. Pierwszy człon to przymiotnik od nazwy sąsiedniej wsi Szyszyn, na której gruntach kolonię założono; drugi to termin osadniczy holendry, a nie nazwa narodu¹. Kolejność członów bywała odwrócona — Holendry Szyszyńskie — i tak wygląda najstarszy zapis nazwy, a także wpis rocznika diecezjalnego z 1893 roku: „Holendry Szyszyńskie Stare i Nowe”¹ ⁴. Przelotnie, w 1897 i 1908 roku, nadano wsi jeszcze nazwę Wymyślin, która się nie przyjęła¹.
Najstarsze zapisy
- 1783–1784 — Szyszynskie Cholędry — najstarszy znany zapis nazwy¹.
- 1793 — Hol. Szyszynskie; 1798 — Szyszyn, Haul., Szyszyner H.; 1799 — Szyszyniec H. — w pruskim opisie nowych nabytków i na mapach z czasu zaboru, z niemieckim Hauland¹.
- 1802–1803 — Kl. Szyszyn Hol. — „mały Szyszyn holenderski”, dla odróżnienia od Gr. Szyszyn, czyli wsi Szyszyn¹.
- 1827 — Szyszyn, bez członu odróżniającego; 1839 — Hol. Szyszyńskie; 1877 — Szyszyńskie Holendry, kolonia¹.
- 1878 — Голендры Шишинъ — w aktach kancelarii rosyjskiej¹; formę „Голендры Шищинскія”, z adnotacją o parafii ślesińskiej, dają także same księgi metrykalne⁶.
- 1892 — Szyszyńskie Holendry, kolonia — w Słowniku geograficznym²; 1902 — wieś¹.
Przynależność
To najstarsza kolonia olęderska w całej okolicy: powstała w 1764 roku³ — dziewiętnaście lat przed osadzeniem olędrów przy samym Ślesinie. Założono ją na gruntach dóbr Szyszyn, na kontrakcie, który dawał osadnikom nie tylko ziemię, ale i prawo do własnego cmentarza oraz osady kantoralnej. ⇒ Mechanikę tych kontraktów i dzieje całej społeczności ewangelickiej opisuje rozdział o ewangelikach i olędrach.
Słownik geograficzny streszcza wieś jednym zdaniem, w którym jest wszystko: „kol., pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ślesin, mają 36 dm. (4 mur.), 128 mk., 514 mr. obszaru. Kantorat ewang. Ludność mieszana polska i niemiecka. Gleba żytnia.”² Spis powszechny z 1921 roku notuje Szyszyńskie Holendry jako wieś w powiecie konińskim, gminie Sławoszewek⁵.
Do parafii katolickiej w Ślesinie kolonia weszła — razem z Szyszynem, Ostrowami i Krzyżką — między rocznikiem diecezjalnym 1892 a 1893⁴. ⇒ Tę datowaną zmianę granic parafii omawia hasło o Szyszynie oraz rozdział o parafii i jej wsiach.
⭐ Nowoszyszyńskie Holendry. Księgi z lat 1904 i 1905 odróżniają „Nowoszyszyńskie Holendry” od „Szyszyńskich Holendrów” jako dwie osobne miejscowości⁶, a rocznik 1893, mówiąc o Holendrach „Starych i Nowych”, zna już ten podział⁴; Słownik geograficzny drugiej nazwy nie zna². Kolonia jest więc albo młodsza od hasła słownikowego, albo funkcjonowała tylko w mowie i w kancelarii parafialnej — nie rozstrzygamy.
Co o nazwie piszą językoznawcy
Nazwy miejscowe Polski rozbierają nazwę na dwa człony: pierwszy od nazwy miejscowej Szyszyn w formie przymiotnika, drugi od terminu osadniczego holendry, niemieckiego Hauland, Holländer¹; nazwę Wymyślin uznają za żartobliwą, od wymysłu¹. To pierwsze rozróżnienie jest sedno sprawy: holendry oznaczały w XVIII wieku typ osady i typ umowy, nie pochodzenie osadników — nazwa mówi „osada na prawie olęderskim przy Szyszynie”, a nie „osada Holendrów”.
Słownik geograficzny nazwy nie objaśnia — podaje za to najcenniejszą wskazówkę rzeczową, czyli kantorat i ludność mieszaną². Stanisław Kozierowski osobnego hasła tej kolonii nie poświęcił; jego prace sięgają tu tylko starszej warstwy nazw.
Nasza ocena
Nazwa jest przejrzysta; zagadką jest to, co ta przejrzystość ukrywa. Drugi człon to termin prawny, i gdyby brać go dosłownie, wyszedłby obraz fałszywy: Holendrów w Szyszyńskich Holendrach nie było. Byli koloniści niemieccy i polscy, na kontrakcie wzorowanym na osadnictwie, które dwa stulecia wcześniej sprowadzono nad Wisłę rzeczywiście z Niderlandów. Ludność tej wsi Słownik nazywa w 1892 roku „mieszaną polską i niemiecką”², a w księgach metrykalnych rodziny osadnicze — Stranc, Zajfert, Klajnert, Egiert, Ficner, Ratke, Pecolt — występują już jako gospodarze piszący się po polsku i żeniący się z Polkami⁶.
Hipoteza co do chronologii nazwy: człon szyszyńskie jest wtórny i powstał z potrzeby odróżnienia. Kiedy kolonia była jedna, w kancelarii wystarczał „Szyszyn” — i tak ją zapisują mapy końca XVIII wieku oraz tabela z 1827 roku¹. Pełna, dwuczłonowa nazwa utrwala się wtedy, gdy trzeba ją odróżnić naraz od wsi Szyszyn i od Nowych Holendrów; etapem przejściowym jest pruskie Gr. Szyszyn przy Kl. Szyszyn Hol. z lat 1802–1803¹. Idzie za tym ostrzeżenie praktyczne: zapis „Szyszyn” z XVIII i początku XIX wieku może oznaczać którąkolwiek z tych osad, i bez dodatkowej wskazówki — wyznania, nazwiska, sąsiedztwa w akcie — nie da się orzec, o którą chodzi.
Przypisy
1. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. U. Bijak i P. Swoboda, tom XVII: Sza–Szy, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków 2024, hasło „Szyszyńskie Holendry” (wieś, powiat koniński, gmina Ślesin, 3 km na północ od Ślesina) oraz odsyłacz „Szyszyn zob. Szyszyńskie Holendry” — ciąg poświadczeń od 1783–1784 r., wymowa gwarowa, nazwa Wymyślin i objaśnienie obu członów; parafraza. Formy z lat 1798–1803 słownik przytacza za pruskim opisem nowych nabytków oraz mapami Hopfgartena i Gilly'ego.
2. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. XII, Warszawa 1892, s. 130, hasło „Szyszyńskie Holendry”. Skan: https://archive.org/details/slownik-12/page/n127/mode/1up — brak hasła „Nowoszyszyńskie Holendry” stwierdzony przeszukaniem warstwy tekstowej wszystkich tomów (I–XV/2).
3. Ks. Andrzej Mendrok, Ewangelicyzm na obecnym terenie gminy Ślesin, w: Z problematyki etnograficznej Ślesina i okolic, red. Elwira Jeglińska, Towarzystwo Społeczno-Gospodarcze „Dwa Mosty”, Ślesin 2012, s. 58–59, za: B. Szczepański, Osadnictwo olęderskie w dobrach szlacheckich powiatu konińskiego w XVIII wieku, „Rocznik Wielkopolski Wschodniej” 1973, t. 1, s. 46–47 — data założenia kolonii (1764) i mechanika kontraktów olęderskich.
4. „Ordo Divini Officii ac Missarum ad usum dioecesis Vladislaviensis seu Calissiensis”, Włocławek, roczniki 1892, 1893 i 1896 — listy miejscowości (loca pertinentia) parafii Sleszyn; w roczniku 1893 „Holendry Szyszyńskie Stare i Nowe”.
5. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: województwo łódzkie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1925, s. 38 — powiat Konin, gmina Sławoszewek, pozycja „Szyszyńskie Holendry wieś”.
6. Akta stanu cywilnego parafii Ślesin, roczniki 1875, 1876, 1877, 1889, 1891, 1893, 1904 i 1905 — kwerenda własna: zapis nazwy cyrylicą, rozróżnienie Nowoszyszyńskich Holendrów oraz nazwiska rodzin osadniczych.