Szyszyn
Parafia Ślesin · gmina Ślesin · powiat koniński · województwo wielkopolskie. Dawniej: powiat gnieźnieński (XVI w.), potem powiat koniński, gmina Sławoszewek; parafia Ostrowąż, a od 1893 r. Ślesin.
Nazwa dziś i jej warianty
Urzędowo Szyszyn — wieś w gminie Ślesin, trzy i pół kilometra na północ od miasta, kilometr od jeziora Ślesińskiego¹ ⁴. Nazwa jest dziś męska i pojedyncza, ale przez cztery stulecia była nijaka i podwójna: Szyszyno, a w źródłach łacińskich Schyschyno, Sziszino, Schiszino — i prawie zawsze z dopowiedzeniem, o który Szyszyn chodzi, bo były dwa: Wielki (maior) i Mały (minor). Rodzaj zmienił się w XVIII wieku: mapa z 1785 roku ma jeszcze Szyszyno, spis z 1789 roku już „Wsie Szyszyn Wielki y Mały”¹ — tą samą drogą, którą wcześniej przeszła nazwa samego Ślesina, od Sleszyno do Ślesin. Jeszcze w 1892 roku Słownik geograficzny tytułuje hasło po staremu: „Szyszyn Wielki albo Szyszyno Wielkie i Małe”⁴; spis z 1921 roku zna już Szyszyn i osobno Szyszynek¹¹.
Najstarsze zapisy
- 1366 — Schischyno — 12 stycznia w Golinie świadkuje przy sprzedaży wójtostwa kleczewskiego „dominus Vroczlaus heres de Schischyno”; rok później ten sam Wrocsław występuje już jako subvenator, podłowczy⁶.
- 1390, 1397 — Sziszino, Schyszyni — Uniesław herbu Godziemba i Piotr z Szyszyna w rotach wielkopolskich¹.
- 1408 — spór o przynależność parafialną Szyszyna i Szyszynka, z którego znamy dziedziców obu wsi: wdowę po Wrocsławie z synami — z Małego Szyszyna, i wdowę po Uniesławie z synami — z Wielkiego⁸.
- 1414 — de Sziszino — 1 czerwca w Ślesinie Boguchwał z Szyszyna z Jakuszem z Sarnowa pożycza pięć grzywien od miejscowego plebana; świadkują Stanisław cieśla i Sędlisz, kmiecie z Szyszyna, a pieczęć z wanną w tarczy wskazuje Godziembę⁷.
- 1463 — de minori Schyschino; 1488 — inter maiorem Schyschyno et minorem Schyschyno — „między Wielkim i Małym Szyszynem”¹ ².
- ok. 1520 — Schyschyna duplex — „Szyszyno podwójne” u Łaskiego³.
- 1580 — Schiszino utraque — „Szyszyno jedno i drugie”, o czterech działach szlacheckich⁴ ⁹.
Szyszyn Wielki i Mały (duplex)
Podwójność jest w dziejach tej wsi rzeczą najważniejszą — i to ona rozdziela ją ostatecznie na dwie miejscowości. Rejestry poborowe liczą Szyszyn po działach, nie po wsiach: w 1580 roku są cztery, razem niespełna siedem łanów kmiecych, przy karczmie, a w latach osiemdziesiątych i wiatraku⁴ ⁹. To wieś drobnoszlachecka, rozdrobniona do granic możliwości: części kupują tu Szyszyńscy (z przezwiskami „Uniesław”, „Momot”, „Grandliński”), Cielmowscy, Dzieczmarowscy, Bieganowscy i Broniszowie z Ostrowąża, Sarnowscy, Dobiesławscy i Kossowscy, po których została część zwana „Kossowczyzną”. Skupia ją w jednym ręku, pierwszy raz od dwóch stuleci, Roch Aurelewski w 1755 roku; w XIX wieku dobra należą do Garszyńskich⁴ ¹⁰.
Skąd ta dwoistość — wiadomo dość dobrze. Szyszyn należał do rodu Godziębów, którego posiadłości ciągnęły się od połowy XIII wieku nad jeziorami gosławskim i ślesińskim¹⁶, i pozostał w nim aż do XVI wieku; w pierwszej połowie XV stulecia siedzi w obu Szyszynach kilka gałęzi tej samej rodziny naraz⁸. Wieś nie została więc podzielona przez obcych — rozpadła się działami spadkowymi wewnątrz jednego rodu, i to tak głęboko, że o przynależność kościelną obu połówek trzeba się było sądzić już w 1408 roku⁸.
Szyszynek
Szyszynek — dawniej Szyszyn Mały, dziś część wsi Kijowiec² — jest tej podwójności jedynym trwałym pomnikiem. Jego nazwa to skrócony opis: łacińskie minor zastąpiono w XVI–XVII wieku przyrostkiem -ko (Szyszynko, 1673), a w XVIII wieku, razem ze zmianą rodzaju całej rodziny nazw, przyrostkiem -ek; przelotnie zapisywano też Szyszyniec². Wieś malała: pruski opis ze stanu 1793 i 1795 roku notuje Szyszynek jako wieś szlachecką o szesnastu dymach¹⁴, tabela z 1827 roku daje dwanaście domów, a Słownik geograficzny pod koniec wieku — dwie wsie, dwa folwarki i osadę o siedmiu domach razem⁵.
⚠️ Szyszyn i Szyszynek to dwie różne wsie w dwóch różnych parafiach: Szyszynek należał do Ostrowąża i został w nim także po 1893 roku⁵ ¹².
Przynależność parafialna — Ślesin, Ostrowąż, zmiana 1892/1893
Około 1520 roku „Szyszyno podwójne” jest wpisane do parafii ślesińskiej — ale dziesięciny Ślesin z niego nie brał: z ról kmiecych szła ona do kościoła w Siedlimowie, plebanowi zostawała tylko kolęda po groszu z łanu, a szlachecka część Szyszyna Mniejszego należała wprost do Ostrowąża³ ⁴. W 1580 roku rejestr poborowy wpisuje całe „Szyszyno jedno i drugie” do parafii Ostrowąż i do powiatu gnieźnieńskiego — nie konińskiego⁴ ⁹. ⇒ Cały ten węzeł rozplątuje rozdział o parafii i jej wsiach.
⭐ A powrót Szyszyna do Ślesina da się datować co do roku. Urzędowy rocznik diecezji kujawsko-kaliskiej drukuje przy każdej parafii listę należących do niej miejscowości; w roczniku 1892 Szyszyna przy Ślesinie nie ma, w roczniku 1893 już jest — razem z Holendrami Szyszyńskimi, Ostrowami i Krzyżką¹². Potwierdza to niezależnie przewodnik po guberni kaliskiej z 1912 roku¹³. Aktów z Szyszyna sprzed 1893 roku w księgach ślesińskich zatem raczej nie będzie — trzeba ich szukać w Ostrowążu. W księgach z lat 1875–1905 Szyszyn jest już wsią ślesińską, z akuszerką, owczarzem, kowalem, młynarzem i arendarzem; obok wsi występują w nich osobno folwark Szyszyn i kolonia olęderska¹⁹.
Co o nazwie piszą językoznawcy
Nazwy miejscowe Polski wyprowadzają Szyszyno od nazwy osobowej Szysza — poświadczonej w 1400 roku jako Szysza Chwalentsky — albo Szycha, z przyrostkiem -ino, od XVIII wieku -in. Same te nazwy osobowe mogą pochodzić od wyrazu szysz 'szyszka' albo być skróceniami imienia Szyman; człony maior i wielki dodano dla odróżnienia od Szyszynka¹.
Stanisław Kozierowski doszedł do tego samego wcześniej: notuje „Szyszyn, w. par. Ślesin pow. koniński, Nazw. Szycha”, wskazując jako podstawę zapis Szicha de Kleschow z 1336 roku, a w pracy o osiedleniu pojezierza Gopła stawia Szyszyn w szeregu nazw na -in/-yn, które „zachowały nazwiska pierwotnych osadników”, i podaje przy nim Szyszę¹⁵ ¹⁶ ¹⁷.
Słownik geograficzny nazwy nie objaśnia wcale⁴.
Nasza ocena
Etymologia tej nazwy jest wyjątkowo zgodna: Szyszyno to nazwa dzierżawcza, „wieś Szyszy” — od osoby, nie od rzeczy. Za tym stoi typ słowotwórczy (ten sam co Ślesin od Ślesza i Mikorzyn od Mikory) oraz to, że nazwa osobowa Szysza jest poświadczona z czasów bliskich najstarszym zapisom wsi.
Otwarty pozostaje wybór między Szysza a Szycha. Kozierowski wskazuje Szychę i zapis z 1336 roku, słownik naukowy dopuszcza obie, ale na pierwszym miejscu stawia Szyszę; zapisy wsi tego nie rozstrzygają, bo od 1366 roku mają wszystkie sz, nie ch. Hipoteza: podstawą była Szysza, a Szycha to wariant tej samej nazwy osobowej. Przezwisko wywodzi się najpewniej od szyszy 'szyszki'; odrzucić trzeba natomiast dwa skojarzenia za młode o stulecia — notowane u Brücknera szysz 'czatownik, rabuś' (pożyczka ruska z lat 1600–1640) i szyszak 'hełm', z węgierskiego, od XVI wieku¹⁸.
⚠️ Odrzucamy trop rzeczny. Kozierowski omawia Szyszynek na tej samej stronie co rzeczkę Szyszynę (Szyszynkę) i sąsiedztwo haseł łatwo wziąć za pokrewieństwo¹⁵ — tymczasem rzeczka ta wypływa z jeziora Brdowskiego, przez Sompolno idzie do Gopła i pod Szyszynem nie płynie⁴. Zbieżność jest przypadkowa.
⭐ Na koniec rzecz, której w samej nazwie nie widać: Szyszyn ma najstarszy znany nam z tej okolicy spór o przynależność parafialną — z 1408 roku⁸, a cztery i pół stulecia później dostaje najdokładniej datowaną zmianę granic parafii ślesińskiej, w 1893 roku¹². Wieś „podwójna” od początku pozostała podwójna do końca.
Przypisy
1. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. U. Bijak i P. Swoboda, tom XVII: Sza–Szy, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków 2024, hasło „Szyszyn” (wieś, powiat koniński, gmina Ślesin, 3,5 km na północ od Ślesina) — ciąg poświadczeń od 1366 r., zmiana rodzaju gramatycznego i objaśnienie etymologiczne; parafraza.
2. Tamże, hasło „Szyszynek” (część wsi Kijowiec, dawniej wieś, gmina Ślesin) — ciąg poświadczeń i objaśnienie członu odróżniającego; parafraza.
3. Jan Łaski, Liber beneficiorum archidioecesis Gnesnensis, t. I, Gniezno 1880–1881, s. 206, 208 i 210 — „Schyschyna duplex” w parafii „Szlyeszyno”, dziesięcina z ról kmiecych do kościoła w Siedlimowie, część szlachecka „Zyschyno minor” przy parafii Ostrowąż.
4. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. XII, Warszawa 1892, s. 130–131, hasło „Szyszyn Wielki albo Szyszyno Wielkie i Małe” (wieś i folwark, powiat koniński, gmina Sławoszewek, parafia Ślesin, wiorsta od jeziora Ślesińskiego; dobra Szyszyn własności Garszyńskiego, 1017 morgów; w 1885 r. folwarki Szyszyn Wielkie i Konstantynów; rejestr z 1580 r. z czterema działami) oraz tamże, s. 130, hasło „Szyszyna” (rzeczka). Skan: https://archive.org/details/slownik-12/page/n127/mode/1up
5. Tamże, t. XII, s. 130, hasło „Szyszynek” (wieś, osada i dwa folwarki, powiat koniński, gmina Sławoszewek, parafia Ostrowąs).
6. Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. III, Poznań 1879, nr 1556, s. 277–278 (Golina, 12 stycznia 1366) i nr 1571, s. 287 (Gębice, 4 kwietnia 1367). Objaśnienia wydawcy: „Schischyno, Szyszyn”; „Sziscino, Szyszyn”.
7. Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. V, Poznań 1908, nr 235, s. 231–232 — dokument wystawiony 1 czerwca 1414 r. w Ślesinie; oryginał miał dwie pieczęcie z czarnego wosku z wanną w tarczy.
8. Joanna Karczewska, Własność szlachecka na pograniczu wielkopolsko-kujawskim w pierwszej połowie XV wieku, Zielona Góra 2010, s. 100–102 — Godziębowie w Szyszynie i Szyszynku, wywód szlachectwa z 1403 r., spór z 1408 r. o przynależność parafialną obu wsi (autorka za: Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. XI, nr 1866) oraz przynależność Szyszyna do Godziębów aż do XVI w.
9. Rejestry poborowe powiatu gnieźnieńskiego z lat 1564, 1565, 1576–1583 i 1588 (Archiwum Skarbu Koronnego, dz. I, sygn. 3, 12, 13), opracowane kartograficznie w Atlasie Fontium Instytutu Historii PAN — kwerenda własna: trzydzieści siedem zapisów dla Szyszyna i Szyszyna Małego.
10. Teki Dworzaczka Biblioteki Kórnickiej PAN, Regesty z akt grodzkich i ziemskich — Gniezno i Konin, kwerenda własna: sto dwadzieścia regestów dotyczących Szyszyna z lat 1466–1755, m.in. Konin 1466, 1475, 1525, 1539 (wójtostwo w Szyszynie) i 1755 (Roch Aurelewski, dziedzic obu części), Gniezno cz. 2 z lat 1485–1531. Podane lata to lata wystąpień w kwerendzie, nie daty nabycia i sprzedaży majątku.
11. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: województwo łódzkie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1925, s. 38 — powiat Konin, gmina Sławoszewek: „Szyszyn”, „Szyszynek folwark”, „Szyszynek wieś”.
12. „Ordo Divini Officii ac Missarum ad usum dioecesis Vladislaviensis seu Calissiensis”, Włocławek, roczniki 1892, 1893 i 1896 — listy miejscowości (loca pertinentia) parafii Sleszyn i Ostrowąż w dziale Decanatus Coninensis.
13. „Przewodnik po Guberni Kaliskiej z kolorowaną szczegółową mapą miast, osad, wsi…”, cz. 1, [1912] — wykaz miejscowości parafii Ślesin.
14. Historisch-statistisch-topographische Beschreibung von Südpreußen und Neu-Ostpreußen… in den Jahren 1793 und 1795 entworfen, t. I, Lipsk 1798, rozdział „XI. Der Powitzer Kreis”, poz. 165: „Szyszynek, adelich v. 16 R.”, s. 627.
15. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej wschodniej Wielkopolski, t. II: P–Ż, Poznań 1928, s. 395–396 („Szyszyn, w. par. Ślesin pow. koniński, Nazw. Szycha”); tenże, Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej zachodniej i środkowej Wielkopolski, t. II: M–Z, Poznań 1922, s. 401 (hasła „Szyszyn par. Slesin” i „Szyszynek”, tam też rzeczka Szyszyna albo Szyszynka).
16. S. Kozierowski, Pierwotne osiedlenie pojezierza Gopła, „Slavia Occidentalis” t. II, 1922, s. 12–13 (nazwy na -in/-yn i ich podstawy osobowe, przy Szyszynie: Szysza) i s. 47 (posiadłości Godziębów nad jeziorami gosławskim i ślesińskim).
17. S. Kozierowski, Pierwotne osiedlenie dorzecza Warty od Koła do ujścia w świetle nazw geograficznych, „Slavia Occidentalis” t. V, 1926, s. 104: „Szyszyn (1366): Szycha (1336 Szicha)”.
18. A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, s. 562, hasła „Szysz” (pożyczka ruska, poświadczona 1600–1640) i „szyszak” ('hełm', z węgierskiego sisak, od XVI w.).
19. Akta stanu cywilnego parafii Ślesin, roczniki 1875, 1876, 1877, 1889, 1891, 1893, 1904 i 1905 — kwerenda własna; zawody, rody i odrębne zapisy folwarku Szyszyn.