Sławęcin
Gmina Ślesin · powiat koniński · województwo wielkopolskie. Historycznie: parafia Ślesin — jedna z sześciu wsi parafii około 1520 roku; dawniej powiat koniński, gmina Sławoszewek. Dziś poza parafią ślesińską.
Nazwa dziś i jej warianty
Urzędowo Sławęcin — wieś w gminie Ślesin, dopełniacz Sławęcina, przymiotnik sławęciński; wykaz urzędowy notuje w niej trzy części: Sławęcin A, Sławęcin B i Sławęcin W¹. Ten rozbiór na litery nie jest nowy — spis przeglądu koni z 1928 roku wylicza już „Sławęcin, Sławęcin A., Sławęcin B., Sławęcin W., Sławęcin folw.”, a rocznik diecezji z 1938 roku „Sławęcin-kol. A, Sławęcin-kol. B, Sławęcin-wieś”² ³.
Dawne postaci nazwy są nijakie: Sławęcino. Tak brzmi w rejestrach poborowych i u Pawińskiego w XVI wieku, tak jeszcze w XVII. Postać męska Sławęcin utrwala się w XVIII wieku⁴. W mowie miejscowej notowano sławęcin i przymiotnik sławęcki⁴. Leży cztery i pół kilometra na południowy zachód od Ślesina⁴.
Najstarsze zapisy
- 1328 — Slanebatze — w wykazie posiadłości biskupstwa lubuskiego, wśród wsi przypisanych do okręgu miasta Kaźmierza: „villas sequentes ac possessiones, videlicet Nesvetone, Slanebatze, Lubza cum lacu, Czarca cum lacu”⁵. ⚠️ Zapis jest silnie zniekształcony; wydawca kodeksu rozwiązał go jako „Słabęcin” i w indeksie umieścił „pod miastem Ślesin”, a z nim identyfikują tę wieś Kozierowski i słownik nazw miejscowych⁴ ⁵ ⁶. Jeżeli rozwiązanie jest trafne — a nic mu nie przeczy — to Sławęcin i Biskupie wchodzą do dziejów w jednym dokumencie i w jednym ręku: biskupów lubuskich. ⇒ zob. hasło Biskupie.
- 1359 — Slawęcino (w odpisie z XIX wieku)⁴.
- 1411 — de Slawanczino — kmieć z Sławęcina w aktach ziemskich konińskich⁴ ⁶.
- 1507 — Slawyaczyno; 1511/12 — Slavanczino (wizytacja gnieźnieńska)⁴.
- ok. 1520 — Slavaczyno — u Łaskiego, wśród sześciu wsi parafii ślesińskiej wyliczonych imiennie⁷.
- 1548 — Sławoczino; 1564 — Slaveczino; 1565 — Slavęczino; 1576 — Szlaweczino; 1577 — Zlavenczino⁴ ⁸.
- 1579 — Sławęczino — u Pawińskiego, w dwóch działach: część Stanisława Jarochowskiego (4½ łanu, 4 zagrodnicy bez roli, 1 komornik bez bydła, 1 łan pusty) i część Zofii Lubomyskiej (2 łany)⁹.
- 1674 — Sławencino; 1744 — Sławęcin; 1802–1803 — Slawencin (mapa Gilly'ego); 1839 — Sławencin (mapa Kwatermistrzostwa); 1889 — Sławęcin (Słownik geograficzny)⁴ ¹⁰.
Przynależność
Parafia Ślesin od Łaskiego (ok. 1520) po rok 1938 co najmniej — wieś stoi w każdym wykazie: u Łaskiego, u Pawińskiego pod nagłówkiem „Par. Sliesin”, w rocznikach diecezji 1892 i 1893, w przewodniku z 1912 roku i w roczniku z 1938, gdzie odnotowano przy niej dwuklasową szkołę⁷ ⁹ ¹¹ ³. Dziś Sławęcin leży w gminie Ślesin, ale poza parafią ślesińską — w planie wizyty duszpasterskiej parafii św. Mikołaja go nie ma¹².
Powiat koniński, gmina Sławoszewek¹⁰; od 1954 roku gmina Ślesin, utworzona z połączenia gminy Sławoszewek z gminą Piotrkowice. W 1921 roku kolonia Sławęcin liczyła dwudziestu siedmiu gospodarzy i dwustu dziesięciu mieszkańców, wieś Sławęcin — dziewiętnaście domów¹³.
Majątkowo Sławęcin szedł przez cały wiek XVI i XVII w jednym kluczu z Mikorzynem i Lubomyślem; w 1579 roku obie pierwsze wsie stoją w połowie: Jarochowski po 4½ łanu, Lubomyska po 2 łany⁹. ⇒ pełna historia właścicielska w rozdziale o rodach. ⭐ W 1783 roku — w tym samym roku co w Ślesinie — założono tu kolonię olęderską na sześciu osadników¹⁴.
Sławęcinek
Urzędowo Sławęcinek — wieś w gminie Ślesin, przymiotnik sławęcinecki, z częściami Pinki, Rębowo, Sławęcinek-Kolonia i Makarowo Gorańskie¹. ⇒ zob. hasło Makarowo.
⭐ Nazwa mówi wprost, czym ta osada była: to jest ów olęderski Sławęcin z 1783 roku. Spis z 1827 roku notuje ją jako „Sławęcin holendry”, a dopiero potem nazwa się skróciła — Sławęcin + przyrostek -ek⁴. Słownik geograficzny opisuje ją w 1889 roku jako kolonię i folwark: „Fol. S., w 1869 r. oddzielony od dóbr Goranin, rozl. (w 1882 r.) mr. 195”¹⁵. Dwie te wiadomości nie stoją ze sobą w sprzeczności: kolonia siedziała na gruncie sławęcińskim, a folwark wydzielono administracyjnie z dóbr gorańskich.
⚠️ Słownik nazw miejscowych podaje w tomie z 2016 roku, że Sławęcinka już nie ma — że na jego obszarze stanęła kopalnia węgla brunatnego⁴. Urzędowy wykaz nazw wsi jednak wciąż ją prowadzi, i to z czterema częściami¹. Rozstrzygnięcia tej rozbieżności nie podajemy: wiadomo tyle, że odkrywka podeszła tu pod samą wieś.
Co o nazwie piszą językoznawcy
Stanisław Kozierowski wywodzi nazwę jednym słowem, ale stanowczo: „Sławęta” — czyli od staropolskiego imienia osobowego Sławęta. Zapisuje to przy roku 1328 i wsi pod Ślesinem, a samą nazwę wpisuje do gromady nazw na -in, o których mówi, że „zachowały nazwiska pierwotnych osadników”⁶ ¹⁶. Zauważa przy tym, że Sławęcin powtarza się kilka razy na obszarze osadnictwa promieniującego ze środkowych Kujaw — obok Ślesina, Szyszyna, Mikorzyna i Sompolna¹⁶.
Nazwy miejscowe Polski przy naszej wsi zestawiają same zapisy, bez własnego komentarza; dla całej rodziny Sławęcinów w Polsce podają jednak zgodnie: od nazwy osobowej Sławęta // Sławięta, z przyrostkiem -ino, później -in — z odesłaniem do słownika staropolskich nazw osobowych, w którym imię Sławęta jest poświadczone⁴.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego nazwy nie objaśnia¹⁰. Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu nie doszedł do tej litery, ale wzmiankuje „Sławęcin k. Ślesina (pow. kon., par. Ślesin)” w haśle Sławno, przy wsiach o podobnie brzmiących nazwach¹⁷.
Nasza ocena
Etymologia jest tu wyjątkowo dobrze podparta i nie widzimy powodu, by z nią spierać się choćby na jotę: Sławęcino to nazwa dzierżawcza od imienia Sławęta, jednego ze staropolskich imion złożonych na Sław- (jak Sławomir, Sławociech), z przyrostkiem -ino. Zapisy trzymają się tego wzorca przez sześć stuleci: Slawanczino (1411), Slavaczyno (1520), Sławęczino (1579), aż do dzisiejszej postaci męskiej.
⭐ Wart podkreślenia jest wiek tej wsi. Wydawca Liber beneficiorum, objaśniając skład parafii z około 1520 roku, wylicza osobno osady, które powstały później — i jest wśród nich Sławęcinek, Sarnowa, Makarowo, Dąbrowa, Konstantynowo i Żółwiniec, ale nie ma Sławęcina⁷. Sławęcin należy więc, razem z Lubomyślem, Mikorzynem, Sarnowem, Biskupiem i Szyszynem, do pierwotnego, średniowiecznego trzonu parafii — a jeśli rozwiązanie zapisu z 1328 roku jest trafne, ma zapis o dwa stulecia starszy od Łaskiego⁵.
Jedna rzecz zostaje hipotezą: kim był Sławęta. Nazwy dzierżawcze tego typu powstają od imienia pierwszego dziedzica albo osadźcy, ale w tym wypadku między nim a pierwszym znanym imiennie posesorem leży przepaść czasu: w 1328 roku wieś jest już w ręku biskupów lubuskich, a właścicieli szlacheckich znamy dopiero od XVI wieku⁵ ⁹. Kto dał wsi nazwę, wiadomo tylko z gramatyki.
⚠️ Przy kwerendach w księgach metrykalnych trzeba pamiętać, że Sławęcin i Sławęcinek są w tych aktach mylone — te same rodziny bywają zapisywane raz pod jedną, raz pod drugą nazwą, a bywa i tak, że jeden akt podaje obie.
Przypisy
1. Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części, załącznik do rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (Dziennik Ustaw 2019, poz. 2360) — hasła „Sławęcin” (wieś, gmina Ślesin) z częściami „Sławęcin A”, „Sławęcin B”, „Sławęcin W” oraz „Sławęcinek” (wieś) z częściami „Pinki”, „Rębowo”, „Sławęcinek-Kolonia” i „Makarowo Gorańskie”.
2. „Plan przeglądu koni na powiat Koniński w 1928 roku”, obwód Ślesin, dzień 16 czerwca 1928 — „Głos Koniński” R. 8, nr 18 z 5 maja 1928, s. 3.
3. Rocznik Diecezji Włocławskiej 1938, s. 153–154 — parafia Ślesin, wykaz miejscowości i szkół.
4. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. K. Rymut, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków, tom XIV (Sk–Sn), hasła „Sławęcin” (wieś, gmina Ślesin) i „Sławęcinek” — zestawienie zapisów, postaci gwarowych i objaśnienie typu nazwy (parafraza), z odesłaniem do Słownika staropolskich nazw osobowych.
5. Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. II, Poznań 1878, nr 1088 — dokument biskupa lubuskiego z 1328 roku („feria quarta infra octavas Pentecostes”), wykaz posiadłości; objaśnienia nazw i indeks wydawcy („Slanebatze, Słabęcin”; „Słabęcin pod miastem Ślesin, nr 1088”).
6. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej zachodniej i środkowej Wielkopolski, t. II, Poznań 1922, s. 308, hasło „Sławęcin”, część dotycząca parafii Ślesin w Konińskiem; tenże, Pierwotne osiedlenie dorzecza Warty od Koła do ujścia w świetle nazw geograficznych, „Slavia Occidentalis” t. V, Poznań 1926, s. 103 (nadbitka): „Sławęcin (1328 Ślesin, ur. 1400 Nekla): Sławęta”.
7. J. Łaski, Liber beneficiorum archidioecesis Gnesnensis, wyd. J. Łukowski, t. I, Gniezno 1880–1881, s. 209–210, hasło nr 108 „Szlyeszyno, oppidum” (wykaz wsi parafii) oraz przypis wydawcy o osadach powstałych później.
8. Rejestry poborowe powiatu konińskiego z lat 1564–1583 (Archiwum Skarbu Koronnego I) w opracowaniu kartograficznym Atlasu Fontium Instytutu Historii PAN — zapisy nazwy i wykazy łanów.
9. A. Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. I: Wielkopolska („Źródła dziejowe” t. XII), Warszawa 1883, s. 237 — „Par. Sliesin”, pozycja Sławęcino.
10. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. X, Warszawa 1889, s. 774–776, hasło „Sławęcin”, pozycja 3. Skan: https://archive.org/details/slownik-10/page/n773/mode/1up
11. „Ordo Divini Officii ac Missarum ad usum dioecesis Vladislaviensis seu Calissiensis”, Włocławek, roczniki 1892, 1893 i 1896 — parafia Sleszyn, wykaz miejscowości (loca pertinentia); „Przewodnik po Guberni Kaliskiej”, cz. 1, [1912] — wykaz miejscowości parafii Ślesin.
12. Skład parafii ślesińskiej według planu wizyty duszpasterskiej 2019/2020, ogłoszonego przez parafię św. Mikołaja Biskupa i Dobrego Pasterza w Ślesinie.
13. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: województwo łódzkie, Warszawa 1925, s. 37 — powiat Konin, gmina Sławoszewek, pozycje „Sławęcin kol.”, „Sławęcin wieś” i „Sławęcinek kol.”. ⚠️ Liczby podane za warstwą tekstową tablicy.
14. Ks. A. Mendrok, Ewangelicyzm na obecnym terenie gminy Ślesin, w: Z problematyki etnograficznej Ślesina i okolic, pod red. E. Jeglińskiej, Ślesin 2012, s. 58–59, za: B. Szczepański, Osadnictwo olęderskie w dobrach szlacheckich powiatu konińskiego w XVIII wieku, „Rocznik Wielkopolski Wschodniej” 1973, t. 1, s. 46–47.
15. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. X, Warszawa 1889, s. 777, hasło „Sławęcinek”. Skan: https://archive.org/details/slownik-10/page/n774/mode/1up
16. Ks. S. Kozierowski, Pierwotne osiedlenie pojezierza Gopła, „Slavia Occidentalis” t. II, Poznań 1922, s. 3 i 12–13 — nazwy powtarzające się w osadnictwie promieniującym ze środkowych Kujaw oraz nazwy na -in, -yn.
17. Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu Instytutu Historii PAN, część poznańska, hasło SŁAWNO — wzmianka o Sławęcinie koło Ślesina.