🕯️Zbiórka Towarzystwa Przyjaciół Gminy Ślesin na renowację nagrobka Jerzego i Aleksandry Fliglów (†1909), praprawnuków w linii Marcella Bacciarellego, na cmentarzu w Ślesinie — cel 18 500 zł, zebrano połowę. Wesprzyj na zrzutka.pl →Zbiórka na renowację nagrobka rodzeństwa Fliglów (†1909) na cmentarzu w Ślesinie — wesprzyj →
◈ŚLESZYNOnad jeziorami·····
← Wsie parafii — pochodzenie nazw · Śleszyno

Sarnowa

Parafia Ślesin · gmina Ślesin · powiat koniński · województwo wielkopolskie. Dawniej: powiat koniński, gmina Sławoszewek, parafia Ślesin.

Nazwa dziś i jej warianty

Urzędowo Sarnowa — wieś w gminie Ślesin, odmieniana jak przymiotnik: do Sarnowej, przymiotnik sarnowski. Do tej samej rodziny nazw należą dwie osobne jednostki: Kolonia Sarnowa (kolonia) i Biskupie Sarnowskie (część wsi Sarnowa)¹.

W dawnych źródłach nazwa ma jednak rodzaj nijaki: Sarnowo. Tak pisze ją Łaski około 1520 roku, tak Słownik geograficzny w 1889 roku i tak jeszcze spis z 1921 roku² ³ ⁴. Dzisiejsza Sarnowa jest więc postacią młodszą — nazwa przeszła z rodzaju nijakiego do żeńskiego, tak samo jak nazwa samego Ślesina przeszła w XVI wieku z nijakiego Sleszyno do męskiego Ślesin. Plan przeglądu koni z 1928 roku rozbija osadę już na trzy: „Sarnowa”, „Sarnowa wieś” i „Sarnowa kol.”⁵

Najstarsze zapisy

⚠️ Nazwy miejscowe Polski nie mają hasła dla naszej Sarnowej. Notowane w tym słowniku Sarnowo (2b) to wieś zaginiona, która leżała koło Stawu i Skąpego w gminie Strzałkowo, i naszej wsi nie dotyczy¹⁰; sarnowskich homonimów jest w Polsce kilkanaście.

Przynależność

Parafia Ślesin — od Łaskiego (ok. 1520) po dziś² ³. W XIX wieku powiat koniński, gmina Sławoszewek; w 1921 roku ta sama gmina³ ⁴. Gmina Ślesin powstała w 1954 roku z połączenia gminy Sławoszewek z gminą Piotrkowice.

Majątkowo Sarnowa i Biskupie zrosły się w jedno: w 1872 roku dobra Sarnowa część I i II połączono z dobrami Biskupie, a w 1882 roku majątek liczył 1285 mórg — folwark Sarnowa z 9-polowym płodozmianem i folwark Biskupie z 12-polowym; do tego wieś Sarnowa (28 osad, 192 morgi), wieś Biskupie (29 osad, 90 mórg) i wieś Rożnowo (11 osad, 56 mórg)³. To zrośnięcie wyjaśnia nazwę Biskupie Sarnowskie, która dziś jest częścią Sarnowej, a nie Biskupia¹. ⇒ zob. hasło Biskupie.

Z Sarnowa wyszedł ród Sarnowskich, w regestach ksiąg grodzkich i ziemskich notowany dwadzieścia dziewięć razy między 1487 a 1792 rokiem — z dwoma plebanami ślesińskimi w XVI wieku¹¹.

Co o nazwie piszą językoznawcy

Stanisław Kozierowski podaje przy zapisie z 1399 roku jedno słowo wyjaśnienia: „Sarna” — czyli wyprowadza nazwę od nazwy osobowej albo przezwiska Sarna⁶.

Nazwy miejscowe Polski milczą o naszej wsi, ale przy innych Sarnowach objaśniają ten typ nazwy tak samo: od nazwy osobowej Sarna, Sarn albo od rzeczownika sarna (staropolskie sarn 'samiec sarny'), z przyrostkiem -owo¹⁰.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego nazwy nie objaśnia³.

Nasza ocena

Sarnowo należy do najstarszej i najliczniejszej warstwy nazw tej okolicy — dzierżawczych, na -owo, od nazwy osobowej. Zapisy tego nie rozstrzygają jednoznacznie: hipoteza pierwsza mówi, że wieś nazwano od jej pierwszego dziedzica lub osadźcy zwanego Sarna, hipoteza druga — że po prostu od sarny, zwierzęcia, którego w tych lasach nie brakowało. Za pierwszą przemawia typ nazwy i to, że dziedzice noszą nazwisko Sarnowski; za drugą nic ponad zdrowy rozsądek, bo nazwy zwierzęce w liczbie pojedynczej z tym przyrostkiem są rzadsze. Kozierowski wybiera nazwę osobową i my za nim idziemy, zaznaczając, że to wybór prawdopodobieństwa.

⭐ Jedna rzecz jest natomiast pewna i warta zapamiętania: do Ślesina wróciło z Sarnowa nazwisko — najstarszy znany imiennie dziedzic tej wsi, Jakusz, występuje w 1414 roku w samym Ślesinie, a stulecie później plebanem ślesińskim jest Stanisław z Sarnowa² ⁷. Nazwa wsi zrobiła się nazwiskiem, a nazwisko wróciło na plebanię.

⚠️ Przy kwerendach w księgach metrykalnych trzeba pamiętać, że Sarnowa i Rożnowa (Różnowa) są w tych aktach mylone — te same rodziny bywają zapisywane raz pod jedną, raz pod drugą nazwą.

Przypisy

1. Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części, załącznik do rozporządzenia Ministra Administracji i Cyfryzacji z 13 grudnia 2012 r. (Dziennik Ustaw 2015, poz. 1636) — hasła „Sarnowa” (wieś, gmina Ślesin), „Kolonia Sarnowa”, „Biskupie Sarnowskie” (część wsi Sarnowa).

2. J. Łaski, Liber beneficiorum archidioecesis Gnesnensis, wyd. J. Łukowski, t. I, Gniezno 1880–1881, s. 209–210, hasło „Szlyeszyno, oppidum”.

3. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. X, Warszawa 1889, s. 21, hasło „Sarnowo” (2.): „wś i fol., pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ślesin; odl. od Konina 18 w. Wś ma 23 dm., 159 mk., fol. 3 dm., 34 mk.”. Skan: https://archive.org/details/slownik-10/page/n18/mode/1up

4. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: województwo łódzkie, Warszawa 1925, s. 37 — powiat Konin, gmina Sławoszewek, pozycje „Sarnowo folw.”, „Sarnowo kol.”, „Sarnowo wieś”.

5. „Plan przeglądu koni na powiat Koniński w 1928 roku”, obwód Ślesin, dni 11 i 16 czerwca 1928 — „Głos Koniński” R. 8, nr 18 z 5 maja 1928, s. 3.

6. S. Kozierowski, Pierwotne osiedlenie dorzecza Warty, s. 93: „Sarnowo (1399 Ślesin): Sarna”.

7. Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. V, Poznań 1908, nr 235, s. 231–232 — dokument wystawiony 1 czerwca 1414 r. w Ślesinie.

8. Teki Dworzaczka Biblioteki Kórnickiej PAN, Regesty z akt grodzkich i ziemskich, Poznań, Ziemskie XV w., rok 1488.

9. Tamże, Gniezno cz. 2, rok 1540 (nr 6712) i rok 1543 (nr 5089).

10. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. K. Rymut, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków, tom XIII (Sa–Si), hasła „Sarnowo” i „Sarnowo (2b)” — objaśnienie typu nazwy i odrzucenie homonimu strzałkowskiego (parafraza).

11. Teki Dworzaczka Biblioteki Kórnickiej PAN, Regesty z akt grodzkich i ziemskich — kwerenda własna nazwiska Sarnowski, lata 1487–1792. Podane lata skrajne to lata wystąpień w kwerendzie, nie daty nabycia i sprzedaży majątku.

← RóżnowaSławęcin →