Różnowa
Parafia Ślesin · gmina Ślesin · powiat koniński · dawniej gmina Sławoszewek, powiat koniński
Nazwa dziś i jej warianty
Ta wieś ma dwie nazwy naraz, i to nie z niedbalstwa. Urzędowy wykaz miejscowości podaje postać nijaką: Różnowo, dopełniacz Różnowa, przymiotnik różnowski¹, i taką samą postać przyjmuje jako hasłową słownik naukowy². W obiegu miejscowym, w spisach parafialnych i we wszystkich dziewiętnastowiecznych źródłach nazwa jest jednak żeńska: Rożnowa, Różnowa — i tak zapisują ją zarówno Słownik geograficzny (1888), jak i spis powszechny z 1921 r. oraz mapa z 1935 r.² ³ ⁴ Słownik naukowy odnotowuje tę dwoistość jako „wahanie rodzaju” i nie rozstrzyga jej na niczyją korzyść².
Drugą warstwą wariantów jest pisownia: starsze zapisy mają konsekwentnie Ro- (Rożnowo, Rożnowa), a postać z ó utrwala się dopiero w drugiej połowie XX w.². W księgach parafialnych z lat 1875–1905 wieś występuje jako „Rożnowa”, cyrylicą Рожнова.
Najstarsze zapisy
- 1827 — Rożnowo, w urzędowej tabeli miast i wsi Królestwa Polskiego²
- 1877 — Rożnowo, w skorowidzu Królestwa Polskiego²
- 1888 — Rożnowa, „wś, pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ślesin, odl. od Konina w. 20; ma 12 dm., 84 mk.”³
- 1921 — Rożnowa, wieś w gminie Sławoszewek: 10 domów, 98 mieszkańców⁴
- 1935 — Rożnowa na mapie w skali 1:100 000²
- 1982 — Różnowo, dopełniacz Różnowa; wymowa gwarowa rožnovo, przymiotnik rožnoski²
Zapisów średniowiecznych i szesnastowiecznych dla tej wsi nie znamy. W regestach grodzkich XVII i XVIII w. nazwa miesza się natomiast z nazwiskiem Rożnowskich, pisanym „ze Skoków i Rożnowa” — to jednak inne Rożnowo, w Wielkopolsce zachodniej, i do naszej wsi się nie odnosi⁵.
Przynależność
Cała droga administracyjna tej wsi mieści się w trzech krokach. W latach osiemdziesiątych XIX w. Różnowa leży w powiecie konińskim, gminie Sławoszewek i parafii Ślesin³; w opisie dóbr Sarnowa Słownik geograficzny wylicza ją jako „wś Rożnowo os. 11, mr. 56”⁶ — była więc gospodarczo związana z Sarnową, sąsiednią wsią tej samej parafii. W 1921 r. spis powszechny umieszcza ją wciąż w gminie Sławoszewek⁴; do gminy Ślesin weszła po reformie 1954 r.
Związek z Sarnową ma dla poszukujących skutek praktyczny, o którym mówi rozdział o parafii i jej wsiach: te same rodziny wychodzą w aktach raz z jednej, raz z drugiej wsi, i rozdzielić je można wyłącznie przez ogląd samych zapisów.
Co o nazwie piszą językoznawcy
Nazwy miejscowe Polski (tom Re–Rs, 2015) dają tu rozstrzygnięcie krótkie i jednoznaczne: nazwa powstała od nazwy osobowej Rożen, przy pomocy przyrostka -owo, a obocznie -owa, przy czym słownik wprost zaznacza wahanie rodzaju gramatycznego². Nazwa osobowa Rożen jest w źródłach staropolskich dobrze poświadczona — w słowniku dawnych nazw osobowych stoi obok postaci Rożnowa, Rożnowic, Rożnowski, notowanych od końca XIV wieku⁵.
Słownik geograficzny etymologii nie podaje wcale³. Stanisław Kozierowski, który przeszedł tę okolicę wieś po wsi, naszej Różnowie osobnego hasła nie poświęcił — w jego tomie o wschodniej Wielkopolsce jest za to hasło o sąsiednim Różopolu⁷.
Nasza ocena
Różnowa jest nazwą dzierżawczą: „to, co Rożnowe” — dziedziną człowieka zwanego Rożen. Tę etymologię trzeba przyjąć, bo za nią stoi zarówno ustalenie słownika naukowego², jak i sam materiał zapisów: forma Rożnowo z o jest we wszystkich świadectwach starszych od XX wieku pierwotna, a Rożen to nazwa osobowa realnie w tych stronach używana.
Z tego wynika wniosek dla pisowni, który warto powiedzieć głośno, bo dzisiejsza forma urzędowa myli: w nazwie tej wsi nie ma róży. Litera ó pojawiła się w niej dopiero przy dwudziestowiecznym porządkowaniu wykazów nazw — najpewniej pod wpływem skojarzenia z wyrazem róża i z sąsiednim Różopolem. Hipoteza: właśnie to sąsiedztwo dwóch podobnie brzmiących nazw w jednej gminie przyspieszyło ujednolicenie pisowni obu na Róż-, choć pochodzą one od dwóch zupełnie różnych wyrazów.
Drugi otwarty punkt to rodzaj gramatyczny. Zapisy pokazują, że mieszkańcy i urzędy dziewiętnastowieczne mówili Rożnowa, a słownikarze XX wieku wybrali Różnowo. Nie jest to więc spór między prawdą i błędem, lecz ślad trwałego wahania, jakie w tej okolicy widać także przy Lubomyślu (męskie Lubomyśl obok nijakiego Lubomyśle) i przy samym Ślesinie (nijakie Ślesino wobec męskiego Ślesin). W rodzinnych poszukiwaniach należy szukać obu form — tak samo jak obu pisowni.
Czego nie wiemy: kiedy wieś powstała i kto był tym Rożnem. Najstarszy znany nam zapis pochodzi z 1827 r., co przy nazwie dzierżawczej typu -owo jest datą zdumiewająco późną — takie nazwy powstawały zwykle w średniowieczu. Hipoteza: Różnowa istniała wcześniej, lecz jako drobna osada dóbr Sarnowa nie zasłużyła w oczach poborców i wizytatorów na osobną pozycję i dlatego nie ma jej ani w spisie uposażeń z około 1520 r., ani w rejestrach poborowych XVI wieku.
Różopole
Osada o nazwie łudząco podobnej, a etymologicznie niespokrewnionej — i do tego przez sto lat w innej parafii i w innym powiecie.
Dziś Różopole jest częścią wsi Półwiosek Lubstowski w gminie Ślesin, z dopełniaczem Różopola¹. W XIX w. był to samodzielny folwark: „fol. nad jez. Ślesińskiem, pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Wąsosze, odl. od Koła 32 w., ma 3 dm., 26 mk.”⁸. Spis z 1921 r. notuje „Różopole folw.” w gminie Piotrkowice powiatu Koło: 7 domów, 87 mieszkańców⁹. Stanisław Kozierowski zapisuje go równie zwięźle: „Różopole, folw. par. Wąsosze pow. kolski”⁷. Najstarszy znany nam zapis nazwy pochodzi z 1827 r.²
Etymologia jest tu zupełnie inna niż w Różnowej. Nazwy miejscowe Polski określają Różopole jako nazwę złożoną, od wyrazów róża i pole², a więc nazwę opisowo-życzeniową, nie dzierżawczą. Nasza ocena: to nazwa młoda, z warstwy dworsko-folwarcznej XVIII–XIX wieku, kiedy nowo wydzielanym majątkom nadawano imiona ozdobne — obok Różopola należą do tej warstwy w okolicy Honoratka, Florentynowo czy Genowefa. Hipoteza: nazwę nadano przy wydzieleniu folwarku z dóbr ślesińskich, potem piotrkowickich, i nie ma ona za sobą żadnej starszej tradycji gruntowej; przemawia za tym zarówno jej przejrzysta budowa, jak i brak jakiegokolwiek zapisu przed 1827 rokiem. Podobieństwo do Różnowej jest przypadkowe i nie wolno na nim opierać żadnego wniosku o wspólnym pochodzeniu obu osad.
Przypisy
1. Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części, załącznik do rozporządzenia Ministra Administracji i Cyfryzacji z 13 grudnia 2012 r., Dz.U. 2013 poz. 200: „Różnowo, wieś, gmina Ślesin, dopełniacz -wa, przymiotnik różnowski”; „Różopole, część wsi Półwiosek Lubstowski, gmina Ślesin, dopełniacz -la”; powtórzone w Dz.U. 2019 poz. 2360.
2. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. K. Rymut, B. Czopek-Kopciuch, U. Bijak, t. XI: Re–Rs, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków 2015, hasła „Różnowo (2)” (wieś, powiat koniński, gmina Ślesin, 4 km na zachód od Ślesina) i „Różopole (2)” (część Półwioska Lubstowskiego, dawniej wieś) — ciąg poświadczeń, wymowa gwarowa i objaśnienia etymologiczne, parafraza.
3. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. IX: Poz–Ruk, Warszawa 1888, s. 869 — https://archive.org/details/slownik-9/page/n866/mode/1up
4. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: Województwo łódzkie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1925 — powiat Konin, gmina Sławoszewek, „Rożnowa wieś”: 10 domów, 98 mieszkańców.
5. Słownik staropolskich nazw osobowych, red. W. Taszycki, t. IV: N–R, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1974–1976, s. 506–508 (hasła Rożen, Roznowa, Roznowic, Rożnowski); regesty o „hrabiach na Rożnowie i Stadnikach Stadnickich” oraz o Antonim „ze Skoków i Rożnowa Rożnowskim” z lat 1786–1792 zob. Teki Dworzaczka (Biblioteka Kórnicka PAN), Grodzkie i ziemskie — Konin i Gniezno — http://teki.bkpan.poznan.pl/
6. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. X: Ruk–Socha, Warszawa 1889, s. 21 (hasło Sarnowa, wyliczenie osad dóbr).
7. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej wschodniej Wielkopolski, t. II: P–Ż i uzupełnienie, Poznań 1928, s. 381: „Różopole, folw. par. Wąsosze pow. kolski”.
8. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IX: Poz–Ruk, Warszawa 1888, s. 870 — https://archive.org/details/slownik-9/page/n867/mode/1up
9. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: Województwo łódzkie, Warszawa 1925 — powiat Koło, gmina Piotrkowice, „Różopole folw.”: 7 domów, 87 mieszkańców.