Przewłoka
Miejscowość historyczna — zaginiona osada i gród nad Jeziorem Ślesińskim; dziś grodzisko przy wsi Żółwieniec, parafia Ślesin, powiat koniński.
Nazwa dziś i jej warianty
W źródłach nazwa występuje niemal wyłącznie w liczbie mnogiej: Przewłoki, rzadziej Przewłoka. Dziś nie ma jej na mapie jako nazwy miejscowości — a jednak nie zginęła. W XIX wieku określano nią północną część Jeziora Ślesińskiego i północną połać leżących nad nim lasów, a obecnie odnosi się do kilku domów na terenie wsi Żółwieniec¹. W postaci ludowej brzmi Przywłoki — tak zapisano ją w 1839 roku przy pierwszym opisie tutejszego grodziska², i tak powtórzył ją Oskar Kolberg³. Formę liczby pojedynczej Przewłoka, dziś powszechną w literaturze, wprowadził do obiegu naukowego Władysław Kowalenko w 1952 roku¹⁴.
⭐ Kwerenda archiwalna przeprowadzona na potrzeby monografii stanowiska zebrała siedem nazw tego samego miejsca: Przewłoki, Przewłoka, Przywłoki, Góra Przewłoka, Zbójeckie Wyspy, Okop Zbójecki i Biskupi Kopiec¹⁴. Cztery ostatnie to nazwy lokalne, notowane w XIX i XX wieku — i wszystkie odnoszą się do jednego obiektu: do grodziska. Autorka opracowania wiąże nazwy „zbójeckie” z miejscowymi podaniami o rozbójnikach: o Garczyńskim z czasów Władysława Łokietka i o hersztcie z czasów konfederacji barskiej, o których pisał Kolberg¹⁴ ³. ⇒ Nazwa gruntu, nazwa wzgórza i nazwa z legendy pokrywają się więc dokładnie: podanie osiadło na grodzisku.
⭐ Ósmą nazwę zapisał w 1951 roku Kowalenko — i jest to nazwa gospodarstwa. Wzgórze było wtedy „posiadłością drobnego gospodarstwa chłopskiego z zabudowaniami i gruntami uprawnymi pod nazwą N. Ruda”, czyli Nowa Ruda³³. Tenże badacz notuje, że nazwa Przewłoki w tradycji ustnej odnosiła się już tylko do trzech domów wsi Żółwiniec — „urzędowa zaś nazwa Przewłoki nie istnieje” — a samo wzgórze ludność nazywała „Okopem Zbójeckim” lub „Wyspą Zbójecką”, wiążąc z nim podanie o zbójeckich czynach rycerza z rodu, który władał Przewłoką w późnym średniowieczu³³. ⚠️ Późniejsze opracowania mówią już o „kilku domach”¹ ¹⁴; liczba trzy jest zapisem z konkretnego roku i od konkretnych ludzi.
W ewidencji zabytków archeologicznych grodzisko nosi nazwę Przewłoka i numer stanowiska Żółwieniec 1, obszar AZP 53–41/55; leży na działce nr 497, obręb 0019 Obory, gmina Wierzbinek, choć przylega do wsi Żółwieniec w gminie Ślesin¹⁴. W granicach tej jednej działki wpisano je 14 września 2010 roku do rejestru zabytków województwa wielkopolskiego pod numerem 409/Wlkp/C, z opisem „grodzisko stożkowate z dwoma pierścieniami wałów”¹⁴. ⚠️ W karcie ewidencyjnej i w pierwotnej decyzji o wpisie podano gminę Ślesin; przypisanie skorygowano na Wierzbinek dopiero później — i dlatego starsze publikacje konsekwentnie lokują stanowisko w gminie Ślesin¹⁴. ⇒ zob. hasło Żółwieniec.
Najstarsze zapisy
Zasób źródeł pisanych jest bardzo skromny, ale większość zapisów pochodzi z XIV wieku, a treść obu najstarszych dyplomów zachowała się w całości¹⁶.
- 11 stycznia 1314 — Lasczone de Przewloky — Łaszcz z Przewłok w gronie świadków dokumentu Władysława Łokietka wystawionego w Słupcy, zezwalającego biskupowi poznańskiemu na bicie monety w Słupcy¹⁶ ⁵.
- 11 stycznia 1314 — Lasczone de Prevloki — ten sam świadek w drugim dokumencie Łokietka ze Słupcy, potwierdzającym sprzedaż dziedzictwa Szeligi biskupstwu poznańskiemu¹⁶.
- 1 maja 1316 — Pervoldo castellano de Prsevloky („Berwoldowi kasztelanowi z Przewłok”) — dokument Łokietka wystawiony w Gnieźnie, dotyczący folwarku Lednica w Gnieźnie¹⁶ ⁵.
- 26 stycznia 1405 — sprawa „o dziedzictwo Przewłoki” przed sądem ziemskim konińskim; pierwsza wzmianka po blisko dziewięćdziesięciu latach milczenia źródeł¹⁶.
- 27 października 1406 — borra in Przewloky („bór w Przewłokach”) — zapiska sądu ziemskiego konińskiego o sporze o ten bór¹⁶.
- 29 listopada 1406 — drugi, podobnie brzmiący wpis w tej samej sprawie¹⁶.
- 17 listopada 1422 — „począwszy od mostu aż do Przewłoki” — biskup poznański Andrzej [Łaskarz] nadaje kościołowi w Ślesinie dziesiątą rybę z połowu niewodem w jeziorze ślesińskim⁷.
- ok. 1467 — Sleszino, lacus… ex monte Przewloky ortus — Jan Długosz: „Jezioro Ślesino, przylegające do miasteczka tejże nazwy, początek bierze z góry Przewloki”⁸.
- 1519 — Swyantha bora Zaprzewlokamy („Świętna i bory za Przewłokami”) — poznańskie księgi rezygnacji¹⁶ ⁶.
- 1615 — pustki Przywlok i Rugi — Łukasz Gosławski sprzedaje dobra Zygmuntowi Grudzińskiemu, wojewodzie rawskiemu i staroście inowrocławskiemu¹⁶.
- 1839 — Przywłoki — część jeziora i lasu w opisie krajoznawczym².
⭐ Dwa komentarze autorów monografii do tego ciągu warto zapamiętać. Do zapisu z 1422 roku: „z kontekstu wynika, że Przewłoka to po prostu określone miejsce, punkt topograficzny znany ówczesnym mieszkańcom tego terenu pod tą nazwą”¹⁶. Do zapisów z 1519 i 1615 roku: Przewłoki pozostały terenem opuszczonym, od schyłku XIV wieku niezasiedlonym, a w konsekwencji porosłym lasem¹⁶. ⇒ Nazwa przeżyła osadę o sześćset lat.
Położenie
Grodzisko leży na piaszczystym, północnym brzegu Jeziora Ślesińskiego, przy zachodniej krawędzi kanału Warta–Gopło, w wąskiej rynnie łączącej to jezioro z doliną Noteci i dalej z Gopłem¹⁴.
⭐ Kopiec nie jest usypany od zera — stoi na ozie. Analiza geologiczna wykazała, że pierwotną formą rzeźby, na której założono gród, jest oz: wał żwirowo-piaszczysty usypany przez wody płynące pod lądolodem, powstały w rynnie subglacjalnej Jeziora Ślesińskiego w fazie poznańskiej zlodowacenia Wisły¹⁵. Ozów jest tu dwa — północny i południowy, oddalone o około 230 metrów; stanowisko zajmuje kulminację ozu południowego¹⁵. W żwirach ozu tkwią okruchy opoki górnokredowej, wyrwanej przez wody roztopowe ze stropu elewacji konińskiej — i te same okruchy znajdowano potem w średniowiecznych nasypach wałów, bo materiał brano z miejsca¹⁵.
Oz miał w pierwotnej rzeźbie dwie kulminacje: główną (ok. 96,0 m n.p.m.), na której stanęło wzniesienie centralne, i drugorzędną (do ok. 95,2 m n.p.m.), na której usypano wał północny; rozdzielała je zaklęsłość schodząca do 93,5–93,7 m n.p.m. na dystansie około 27 metrów — i to właśnie w tej zaklęsłości wykopano obie fosy¹⁵.
Rynna ślesińska ma w tym miejscu około 17,5 metra głębokości, a jej zbocza i zbocza ozu nachylają się nawet pod kątem 35 stopni¹⁵. ⭐ Najważniejsza liczba jest jednak inna: rynna zwęża się tu do 230 metrów — i geomorfolog wskazuje to zwężenie jako jeden z powodów wyboru miejsca, bo dawało możliwość komunikacji ze wschodu na zachód¹⁵. Od północy i północnego zachodu teren okalały mokradła, w dnie rynny zalegają namuły, gytie i torfy, od południa przylegał brzeg jeziora¹⁵ ¹⁴. Na mapach z 1913, 1915 i 1934 roku widać jeszcze drogę z Głębockiego do Żółwieńca, biegnącą obok grodziska — wówczas suchą stopą przechodziło się teren, którym dziś płynie kanał¹⁴.
Historia badań
Zanim przyszli archeolodzy, kopali tu inni. Najwcześniejszy opis grodziska ogłosił w 1839 roku Ryszard Berwiński², a Oskar Kolberg go powtórzył³; z obu opisów wynika, że już wtedy obszar penetrowano i niszczono, a w pierwszej połowie XIX wieku prowadzono na nim bliżej nieokreślone wykopy amatorskie¹⁴ ¹⁸. ⭐ W październiku 1951 roku Władysław Kowalenko usłyszał, że w czasie I wojny światowej Niemcy prowadzili tu poszukiwania, z których pozyskano dużo broni średniowiecznej i nowożytnej¹⁴. ⚠️ W zapisie pierwotnym rzecz ma dwa doprecyzowania, które warto zachować: informatorem był właściciel gospodarstwa na Przewłoce, a znak zapytania przy słowie „nowożytnej” postawił sam Kowalenko³³. ⇒ Już on sam nie ręczył, czym ta broń była. Ich rozległy wkop rabunkowy odsłonięto w 2015 roku na szczycie kopca — przeciął dokładnie tę część plateau, w której należało spodziewać się reliktów domu. ⚠️ Żadnej dokumentacji ani żadnego zabytku z tych poszukiwań nie udało się odnaleźć w polskich muzeach¹⁷.
Chronologia badań wygląda tak¹⁴:
- 1937 — Antoni Studziński, mierniczy powiatowy i „nestor konińskiego krajoznawstwa”, wykonuje najwcześniejszy plan warstwicowy grodziska, jeszcze przed przecięciem go kanałem; w 1950 roku rysuje stanowisko z natury (widok od zachodu i od południa), w 1951 sporządza rzut poziomy i przekroje.
- 1950 — Studziński przekazuje w darze Muzeum Archeologicznemu w Poznaniu materiały średniowieczne z Przewłoki: ułamki naczyń i polepy; dar odnotowano w wykazie nabytków muzeum.
- 1951 — Władysław Kowalenko, badacz grodzisk Wielkopolski, przyjeżdża dwukrotnie (w maju i w październiku) na oględziny i badania powierzchniowe, ze środków Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, w towarzystwie Antoniego Studzińskiego i Zygmunta Pęcherskiego. Rok później ogłasza rozprawę Przewłoka na szlaku żeglugowym Warta–Gopło–Wisła — i dzięki niej stanowisko wchodzi do obiegu naukowego.
⭐⭐ Co Kowalenko zobaczył w 1951 roku — warto to mieć osobno, bo jest to najstarszy fachowy opis obiektu i jedyny sprzed przekształceń drugiej połowy XX wieku. Wzgórze „tworzące dawniej wyspę przy północnym brzegu Jeziora Ślesińskiego, w miejscu największego zwężenia doliny jeziernej, gdzie piaszczyste wzgórza prawo- i lewobrzeżne zostawiały po obu stronach wyspy wąskie przetoki”; od zachodu, od strony Żółwińca, mocno podmokłe łąki, kilkakrotnie szersze od kanału³³. Obwałowania otaczały szczyt wzgórza (96 m), a u podstaw również zachowały się ślady umocnienia wałami; ślady te były najwyraźniejsze w części południowej — „dziś zamienionej na półwysep w celu udogodnienia komunikacji z brzegiem”³³. Stan zniszczenia i zdeformowania był już wtedy taki, że „trudno nawet kusić się o rekonstrukcję ich podobizny”³³. Zabytki z badań powierzchniowych miały charakter średniowieczny; przyległy teren nie dał dowodów dłuższego osadnictwa, ale od południa i od północy poza obwarowaniem Kowalenko widział „rodzaj podgrodzia”, a nieliczne skorupy średniowieczne w części południowej, przy samym jeziorze, wskazywały na zamieszkanie czasowe³³. ⇒ To jest to samo zaplecze, o którym monografia mówi, że pozostaje kwestią otwartą — z tą różnicą, że w 1951 roku było jeszcze dostępne.
⭐ Kowalenko zapisał też dwie rzeczy z Kolberga, których nie ma w nowszych opracowaniach: że w połowie XIX wieku dokoła Przewłoki rozciągały się wielkie lasy zwane „Czarnym Borem”, i że „dawny gród otaczała potrójna fosa”³³ ³. ⚠️ Wykopaliska z 2015 roku ujawniły dwie fosy i dwa wały; trzeciego pierścienia nie potwierdzono¹⁷. Zapis Kolberga zgadza się natomiast z opisem Berwińskiego z 1839 roku („wzgórze potrójną fossą obwiedzione w koło”)² — oba opisy są od siebie zależne, więc jest to jedno świadectwo, nie dwa.
- 1953 — Janina Kamińska z Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi prowadzi badania powierzchniowe; pojedyncze ułamki naczyń trafiają do zbiorów łódzkich.
- 1959 — pracownicy Muzeum Archeologicznego w Poznaniu rejestrują kółko żelazne, grot bełtu kuszy, nóż żelazny i ułamki naczyń, a osobno materiał z obszaru prawdopodobnego przygródka, dziś zajętego przez zabudowę działek rekreacyjnych.
- 1973 — lustracja powierzchniowa Aleksandra Kośki z Katedry Archeologii UAM.
- 1985 — Paweł Dębowski z Muzeum Okręgowego w Koninie prowadzi badania powierzchniowe w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski; wtedy stanowisko zostaje zewidencjonowane.
- 2007 i 2009 — dwie wizytacje Marcina Danielewskiego, z opisem stanu zachowania i dewastacji.
- 3–20 sierpnia 2015 — pierwsze i jak dotąd jedyne stacjonarne badania wykopaliskowe, prowadzone w ramach IX Międzynarodowego Obozu Archeologicznego Muzeum Okręgowego w Koninie i Stowarzyszenia Współpracy Polska-Wschód, pod kierunkiem Krzysztofa Gorczycy i Katarzyny Schellner, z udziałem studentów z Poznania, Briańska, Kijowa, Czernihowa i Mińska. Ekspedycję wsparły organizacyjnie i materialnie miasto i gmina Ślesin — imiennie podziękowano burmistrzowi Mariuszowi Zaborowskiemu — a w pracach terenowych pomagało stowarzyszenie miłośników historii Wielkopolskie Forum Eksploracyjno-Historyczne³⁰. ⭐ W muzealnym wykazie badań tej placówki przy pozycji „Żółwieniec (Przewłoka), st. 1, gm. Ślesin, 2015” wymieniono ponadto trzeciego badacza: Mirosława Ciesielskiego³².
- 23 października 2023 — siedem wierceń geologicznych¹⁵; 25 listopada 2023 — nalot fotogrametryczny²⁵.
⚠️ Dwie rzeczy trzeba przy tej liście powiedzieć wprost. Po pierwsze, kopano w Przewłoce tylko w 2015 roku: występujące w tytule sprawozdania lata „2013–2017” to tytuł serii wydawniczej, a nie okres prac¹⁴. Po drugie, Witold Hensel nigdy tu nie kopał — figuruje wyłącznie jako współautor katalogu osadnictwa wielkopolskiego z 1995 roku, opracowania kartotekowego, nie wykopalisk¹⁴.
Gród i jego posiadacze
⭐ Oba krańce Gopła flankują dwa późnośredniowieczne grodziska stożkowate: na północy książęcy Szarlej z połowy XIV wieku, na południu prywatna Przewłoka¹⁶. Ten obraz otwiera rozdział, który dwoje mediewistów poświęciło źródłom pisanym w monografii stanowiska⁴ — i jest on zarazem najkrótszym opisem tego, czym Przewłoki były: siedzibą prywatną, nie książęcą.
Przewłoki należały do rodu Godziębów, z którego wyszli późniejsi Licheńscy i Gosławscy; w dokumentach z 1314 i 1316 roku nazwa występuje jako przydawka miejscowych dziedziców¹⁶. Łaszcz z Przewłok, świadek obu dokumentów ze Słupcy, w ciągu tego samego roku otrzymał od Łokietka kasztelanię lędzką — z tym tytułem występuje 1 maja 1314 roku, a potem w otoczeniu księcia w Uniejowie i Pyzdrach; urząd sprawował krótko, zmarł zapewne w 1315 roku, a jego następcę na kasztelanii poświadczono w kwietniu 1316¹⁶.
⚠️ To, czy istniała osobna kasztelania przewłocka, jest sporne — i spór ten ma dziś kształt trzech stanowisk. Za odrębną kasztelanią opowiadali się Władysław Kowalenko i Antoni Gąsiorowski, widzący w niej „jakąś mniejszą kasztelanię wielkopolską”¹⁶; podobnie, bez wahania, pisał o „kasztelanji przewłockiej” Kozierowski⁹. Przeciw wypowiedział się Janusz Bieniak: określanie urzędnika od jego siedziby rodowej było w źródłach średniowiecznych częste, Przewłoki zaś były majątkiem prywatnym, a Berwold ich dziedzicem sprawującym urząd gdzie indziej — Bieniak łączy go z kasztelanią brzesko-kujawską z nominacji Wacława II¹⁶. ⭐ Warto do tego dołożyć ciąg urzędów, który za Bieniakiem i Gąsiorowskim przypisali Berwoldowi autorzy wstępnego sprawozdania z wykopalisk: kasztelan brzesko-kujawski w 1306 roku, cześnik kaliski w latach 1320–1321, a następnie kasztelan śremski w latach 1324–1329²⁹. ⇒ Jeśli te identyfikacje są trafne, dziedzic Przewłok urzędował jeszcze ćwierć wieku po zapisie z 1316 roku — a jego kariera biegła z dala od rodowego gniazda. Autorzy monografii dorzucają trzecią możliwość: dokument z 1316 roku dotyczył spraw lokalnych, a świadkami byli ludzie z okolicy, więc Berwold mógł wówczas sprawować kasztelanię kaliską — nie są bowiem znani kasztelanowie kaliscy z lat 1303–1318 i w tej kilkunastoletniej luce jego urzędowanie by się zmieściło¹⁶. Sprawa nie jest rozstrzygnięta.
⭐ Kto zbudował gród. Autorzy monografii wskazują Berwolda Wojciechowica, kasztelana kaliskiego w latach 1289–1299 (wcześniej sędziego kaliskiego i łowczego kaliskiego), jako najznaczniejszego wówczas spośród rodowców i najpewniejszego budowniczego rezydencji obronno-mieszkalnej w Przewłokach¹⁶ ²³. Monografista rodu Godziębów identyfikuje przy tym Łaszcza i Berwolda z Przewłok jako jego synów, co autorzy uznają za przypuszczenie bardzo prawdopodobne: przemawia za nim chronologia, imię agnacyjne, terytorium urzędów i dóbr rodowych, wreszcie to, że obaj pisali się z Przewłok¹⁶. ⚠️ Jest to interpretacja, nie zapis źródłowy — sami autorzy piszą „najpewniej”, nie „na pewno”²³.
⭐⭐ Dlaczego Przewłoki upadły. Autorzy stawiają obok siebie cztery przyczyny¹⁶. Pierwsza jest dla Ślesina zaskakująco ważna: 20 stycznia 1358 roku Ślesin, własność biskupstwa poznańskiego, otrzymał królewskie pozwolenie na lokację miejską na prawie średzkim — w bliskim sąsiedztwie wyrósł więc ośrodek konkurencyjny, korzystający z dobrodziejstw prawa miejskiego, którego obecność mogła blokować zamysły kolonizacyjne w dobrach Godziębów. Druga: nowy model własności szlacheckiej wymagał miasta i parafii, a w Przewłokach — „chociażby z powodów topograficznych” — jedno i drugie nie mogło się wykształcić. Trzecia: pożar. Czwarta: przeniesienie siedziby rodu. Od schyłku XIV wieku rodzina pisze się Licheńskimi, a jej protoplastą w nowym gnieździe jest Łaszcz z Gosławic, podłowczy koniński w latach 1360–1368; z tego rodu wyszedł Andrzej Łaskarz z Gosławic, doktor dekretów kształcony w Pradze i zapewne w Padwie, później biskup poznański — ten sam, który w 1422 roku nadał kościołowi ślesińskiemu dziesiątą rybę „od mostu aż do Przewłoki”¹⁶ ⁷.
⚠️ Przynależność parafialna Przewłok w średniowieczu nie jest znana, ale z zapisów Liber beneficiorum Jana Łaskiego z początku XVI wieku wynikałoby, że teren Przewłok należał do parafii ślesińskiej¹⁶.
⭐ Spór o bór, 1405–1406. Po dziewięćdziesięciu latach milczenia Przewłoki wracają do źródeł jako przedmiot procesu. W 1405 roku toczy się sprawa „o dziedzictwo Przewłoki” między łowczym kaliskim Dziersławem a Wojciechem z Bylewa; rok później okazuje się, że Dziersław nabył bór Przewłoki od Bylewskiego za dziesięć grzywien, a spór szedł o to, czy było to kupno, czy zastaw. Dziersław już wtedy nie żył — sprawę prowadził jego brat Andrzej Łaskarz i wygrał ją, powołując się na trzyletnią dawność ziemską; las przysądzono jemu i jego bratankom¹⁶ — a ściślej, jak podaje sprawozdanie z wykopalisk za kodeksem dyplomatycznym, Andrzejowi Łaskarzycowi, wówczas prepozytowi włocławskiemu, i jego bratankowi Janowi z Lichenia²⁹. ⇒ Przyszły biskup poznański występuje więc w tej sprawie jeszcze jako duchowny średniego szczebla. ⭐⭐ Najważniejszy jest jednak sam kształt formuły: borra in Przewloky znaczy, że nie było już tam żadnej osady, a miejsce wciąż miało utrwaloną nazwę¹⁶. W wykazie dóbr spisanym po śmierci Jana Licheńskiego w 1448 roku Przewłok już nie ma¹⁶.
Ostatni ślad własnościowy to 1615 rok: Łukasz Gosławski sprzedaje pustki Przywlok i Rugi Zygmuntowi Grudzińskiemu, wojewodzie rawskiemu i staroście inowrocławskiemu¹⁶. ⭐ Nazwisko nabywcy opuszczonego już wtedy uroczyska warto zapamiętać: dwieście lat później lud okoliczny będzie tak nazywał herszta rozbójników z tego samego wzgórza³ ¹⁴.
Co pokazały wykopaliska
Wykop sondażowy z 2015 roku był jeden: szeroki na metr, długi na 73,5 metra, poprowadzony od szczytu kopca w dół stoku tak, by przeciąć obie fosy i oba wały¹⁷. Wydobyto z niego 1341 ułamków naczyń, 2887 ułamków polepy, 1806 kości zwierzęcych, 496 przedmiotów metalowych i cztery monety; cały dostępny teren sprawdzono przy tym wykrywaczem metali¹⁷. Sondaż poprowadzono na osi północ–południe z nachyleniem ku wschodowi, azymutem 48°, i zarejestrowano w nim siedem obiektów nieruchomych — samych dołków posłupowych, wszystkie bez materiału datującego²⁹.
⚠️ Liczby z pierwszego obiegu były inne. We wstępnym sprawozdaniu, ogłoszonym trzy lata po wykopaliskach, podano 1377 ułamków naczyń, 2882 ułamki polepy, 1610 kości, 485 przedmiotów metalowych i jeden krzemień²⁹. ⇒ Wiążące są liczby z monografii; różnicę notujemy, bo starsze sprawozdanie bywa cytowane.
Faza pierwsza. Osadnictwo obejmowało wzniesienie centralne i drugie naturalne wyniesienie; obie kulminacje były wówczas niższe od dzisiejszego poziomu gruntu odpowiednio o około 1,4 i 1,2 metra. Nie istniały jeszcze ani fosy, ani wał wewnętrzny. Fazę tę kończy pożar, widoczny w cienkich, dwu-, trzycentymetrowych warstwach spalenizny¹⁷.
Faza druga. Po pożarze nadsypano wzniesienie centralne o około metr materiałem wybranym z fosy wewnętrznej, wykopano drugą fosę, usypano wał wewnętrzny i podsypano oba wały od północy — od strony „najbardziej istotnej ze strategicznego punktu widzenia”. Plateau i szczyty obu wałów obwiedziono ogrodzeniami drewnianymi, nie palisadą; dołki posłupowe po nich odkryto na obu wałach. Rozstaw słupów wynosił 70–110 centymetrów — to nie ostrokół, lecz konstrukcja słupowa w rodzaju parkanu²⁹. Pierścienie najpewniej nie były zamknięte: naturalna stromizna od południowego wschodu, zniszczona dziś przez kanał, wystarczała za obronę. Miejsca bramy nie ustalono¹⁷ ²³.
⚠️ Reliktów budynku nie znaleziono — ani ze starszej, ani z młodszej fazy. Autorka opracowania tłumaczy to zniszczeniem plateau przez wkop rabunkowy, dopuszcza też, że wykop po prostu ominął drewnianą zabudowę¹⁷. Pośrednie dowody są jednak liczne: tysiące ułamków polepy, niekiedy z odciskami płaskich, równoległych powierzchni, uznawanymi za ślad glinianej podłogi, mnóstwo gwoździ, okuć budowlanych, haków, zasuw i kluczy¹⁷ ²¹. Badania georadarowe wykazały przy tym, że reliktów murowanych pod kopcem nie ma — to założenie drewniano-ziemne²⁵.
⭐⭐ Dwa pożary, nie jeden. Z badań wynika, że gródek spalono dwukrotnie²³. Pierwszy pożar zamknął fazę starszą — z niej pochodzi próbka węgli datowana radiowęglowo na schyłek XIII wieku¹⁷ ²⁴. Drugi zniszczył fazę młodszą i zakończył istnienie gródka; nastąpił gwałtownie, w wyniku pożaru wywołanego zbrojnym najazdem i zapewne krótkotrwałym oblężeniem¹⁷. ⭐ Kierunek natarcia daje się odczytać z rozrzutu grotów bełtów kusz, zalegających na szczycie i stokach kopca z wyraźnym zagęszczeniem w części południowo-wschodniej: wskazuje on na natarcie od strony Jeziora Ślesińskiego¹⁷ ¹⁹.
Kiedy to było. Kres funkcjonowania gródka określono na lata 70.–80. XIV wieku¹⁷ ²³; rozstrzygającym argumentem jest tu nie pomiar, lecz dokument — zapiska z 1405 roku o borze w Przewłokach dowodzi, że gródka już wtedy nie było, i wyznacza pewny terminus ante quem¹⁷. Autorzy wskazują trzech możliwych sprawców ostatniego pożaru i żadnego nie wybierają: walki księcia gniewkowskiego Władysława Białego, który w 1376 roku spowodował pożary i uprowadzenia w Wielkopolsce; wojnę Grzymalitów z Nałęczami, w której odnotowano łupieskie ataki na kupców pod Powidzem; oraz walki księcia Siemowita mazowieckiego o tron polski, prowadzone z opanowanych przez niego Kujaw²³ ¹⁶. ⚠️ W rozdziale o źródłach pisanych autorzy skłaniają się ku trzeciej możliwości¹⁶; w podsumowaniu tomu żadnej nie wybierają²³.
⭐ Wymiary. Zachowana powierzchnia grodziska to około 5000 m²; całe założenie — kopiec z dwoma wałami i dwiema fosami — miało prawdopodobnie 130 na 90 metrów, czyli około 1,2 hektara, zniszczono więc nieco ponad połowę¹⁷. Kulminacja kopca sięga 97,59 m n.p.m.; szczyt jest owalny, o wymiarach około 20 na 30 metrów, podstawa mierzy 40 na 45 metrów, a sam kopiec wznosi się 12–13 metrów ponad lustro wody¹⁷. Dziś wznosi się nad dnem fosy wewnętrznej na 4,7–7,0 metra, ale fosa była pierwotnie o jakieś dwa metry głębsza — stożek górował nad nią nawet na dziewięć metrów, a że jest zerodowany, najpewniej i więcej¹⁷. Fosa wewnętrzna ma 4,5–7 metrów szerokości i 120 metrów zachowanej długości, wał wewnętrzny 18–19 metrów u podstawy i 95 metrów długości, fosa zewnętrzna 4,5 na 55 metrów, wał zewnętrzny 18 metrów szerokości i 42 metry długości¹⁴ ¹⁷.
Podgrodzie pozostaje kwestią otwartą. Kilka metrów na południe od gródka znaleziono ułamki naczyń średniowiecznych, gwóźdź i fragment sierpa, a na północ od wału zewnętrznego leży stanowisko odkryte w 1959 roku — jedno i drugie to zapewne pozostałości zaplecza. ⚠️ Teren jest dziś zabudowany działkami rekreacyjnymi i niedostępny do badań¹⁷.
Zabytki
Rycerze byli tu na pewno. Wśród 169 przedmiotów z żelaza, metali kolorowych i kości znalazły się ułamki kolczugi i sześć zbrojników z pancerza płytkowego, dziesięć fragmentów ostróg gotyckich z rozwidlonym bodźcem na gwiaździste kółko, wędzidła, podkowa i zgrzebła do czyszczenia koni, a nade wszystko 61 grotów bełtów kusz¹⁹. Autorka opracowania pisze wprost, że samo występowanie zbrojników „wskazuje na obecność lub zamieszkiwanie gródka przez przedstawicieli warstwy rycerskiej”, a ostroga była „symbolicznym wyróżnikiem przynależności do stanu rycerskiego”¹⁹. Sprawozdanie z wykopalisk wymienia w tym zestawie także fragmenty topora oraz nóż w oprawie kościanej — jego rękojeść zrobiono z odpiłowanego kawałka kości śródręcza bydła²⁹ ³⁰.
⭐ Pierścionek z jedwabiem. Na północno-zachodnim skłonie, tuż pod szczytem, znaleziono główkę pierścienia z oczkiem w oprawie kasetowej: srebro pokryte warstwą złota, nałożoną techniką złocenia na amalgamat, a oczko ze szkła, w którym zatopiono najprawdopodobniej złotą folię — imitacja kamienia zrobiona tak, by świeciła²⁴ ¹⁹. ⭐⭐ Przy oprawie zachowały się trzy strzępki jedwabiu, o włóknach grubości siedmiu do dwunastu tysięcznych milimetra; autor aneksu nazywa to „absolutnym fenomenem” i wylicza siedem możliwych funkcji skrawka — od uszczelnienia oczka i śladu naprawy, przez ozdobne tło pod przezroczystym kamieniem, po resztkę jedwabnego zawiniątka, w którym pierścień przechowywano — i żadnej nie wybiera²⁴. ⚠️ Sam też studzi wnioski: jedwab jest tu użyty wtórnie, pocięty albo rozwłókniony, więc „nie przeceniamy rangi tego mini-depozytu tekstylnego”²⁴. Jedwab sprowadzano wówczas z Bizancjum, a od XII–XIII wieku także z Sycylii, Włoch i Hiszpanii; nosiły go elity świeckie i duchowne²⁴.
⭐ Odznaka bez rodzeństwa. Okrągła, ażurowa aplikacja o średnicy 29 milimetrów, z gotycką tarczą trójkątną w środku, a na tarczy gwiaździście ryte kreski układające się w trzy trójkąty. Odlano ją z mosiądzu, a rdzeń pokrywała miejscami cienka warstwa srebrnego metalu¹⁹ ²⁴. Ornamentyka ma „znamiona dekoracji pseudoheraldycznej” i autorka nie wyklucza, że przedstawiono na niej schematycznie herb rodziny rycerskiej. ⚠️ „Odznaka z Przewłoki nie posiada bezpośrednich analogii z terenu ziem Polski”; najbliższy stylistycznie zabytek, z motywem trójkątnych pól, odnaleziono na Węgrzech¹⁹.
⭐ Monety — i co z nich wolno wyczytać. Znaleziono cztery: hybrydalny kwartnik wielkopolsko-śląski, wybity we Wrocławiu przez tamtejszego starostę reprezentującego króla czeskiego i polskiego Wacława II, co datuje emisję na lata 1303–1305, oraz zwitek trzech zlepionych brakteatów krzyżackich typu „Prostokąt I”, emitowanych mniej więcej między 1297/1298 a 1307/1308 rokiem²⁰. Leżały razem, na niewielkim wypłaszczeniu przy szczycie stożka, w promieniu trzech i pół metra, a same monety mniej niż metr od siebie; obok leżały uchwyty wag szalkowych i klucz²⁰ ¹⁷. Autor rozdziału zaznacza, że nie zna skarbu, w którym kwartniki śląskie leżałyby razem z brakteatami krzyżackimi — a jeśli to fragment jednego depozytu, ukryto go po 1308, a przed 1314 rokiem²⁰. ⚠️ Kwartnik nie wyznacza początku gródka: to znalezisko luźne z humusu, datujące własną emisję, a nie założenie osady. Początek wyznaczają ceramika i zabytki metalowe.
⭐ Co znaczy „hybrydalny” i skąd wzięły się lata 1303–1305. Monetę opisał osobno numizmatyk rok po wykopaliskach³¹. Waży 1,80 grama i ma 19,7 milimetra średnicy — dokładnie tyle, ile powinien ważyć i mierzyć ten nominał. Hybrydą jest dlatego, że obie jej strony powtarzają rewersy dwóch różnych typów kwartnika, wybite tymi samymi puncami, ale ujęte we własny, trzeci ornament otokowy: awers z Prawicą Bożą, literą A i gwiazdą sześciopromienną, rewers z lwem zwróconym w lewo³¹. ⭐⭐ I właśnie lew datuje monetę. Lew czeski ma ogon rozdwojony — ten ma pojedynczy, z trzema punktami na głowie oznaczającymi koronę; rozpoznano w nim herb rodowy Beneša z Vartenberka z rodu Markvarticów, starosty wrocławskiego i burgrabiego praskiego, a koronę odczytano jako wyraz jego pozycji. Emisję wybito więc pod auspicjami Wacława II, a jej ramy wyznaczają lata urzędu Beneša: 1303–1305³¹. ⇒ Moneta spod Ślesina nosi zatem godło człowieka, nie państwa.
⭐ Sam kwartnik był przy tym pomysłem na uczciwy pieniądz. Reformę przeprowadzono na Śląsku około 1290 roku, bito go w ponad dwudziestu mennicach, a miał być monetą „wieczną”, niepodlegającą renowacji — o stałej wartości czterech skojców, czyli jednej dziewięćdziesiątej szóstej grzywny śląskiej; miejsce dawnego psucia i wymiany pieniądza zajął nowy podatek menniczy, znany od 1292 roku jako Münzgeld, po łacinie pecunia monetalis, czyli „pieniądz mennicy”³¹. Emisje zamarły między 1325 a 1330 rokiem, wyparte przez napływające od 1308–1310 roku grosze praskie³¹. ⭐ Rzecz dla nas najciekawsza jest jednak geograficzna: kwartniki śląskie łatwiej spotkać w Wielkopolsce niż na Śląsku. Z dzisiejszego województwa wielkopolskiego znanych jest przynajmniej siedem znalezisk gromadnych, w tym dwa niemal wyłącznie kwartnikowe — Ostrów Lednicki i Zadory pod Kościanem — a ze Śląska tylko znaleziska pojedyncze³¹.
⭐ Klamra szkutnicza. Wśród okuć znalazło się okucie rozpoznane jako klamra szkutnicza — element konstrukcyjny łodzi, którym przytrzymywano listewkę dociskającą mech uszczelniający szpary między klepkami; w jednym statku śródlądowym odkrytym w Czersku naliczono ich 3150²⁰. Większość polskich znalezisk tego typu datuje się na XIII–XIV wiek, a klamry z zagiętymi ramionami uważa się za ślad żeglugi kóg w górę rzek²⁰. Autor rozdziału pisze, że znalezisko „może być argumentem w trwającej dyskusji dotyczącej funkcjonowania przewłoki ślesińskiej jako miejsca przeciągania łodzi”²⁰ — ⚠️ ale autor rozdziału o szlaku wodnym w tym samym tomie odpowiada na to krótko: klamra szkutnicza nie powinna dziwić na brzegu jeziora²².
⭐ Wagi i handel. Dwa uchwyty wag szalkowych, datowane na okres przed 1400 rokiem, wiąże się bezpośrednio z kupcami; jeden z nich jest unikatem, bo wykonano go z żelaza, imitując droższe uchwyty brązowe — najpewniej doraźna naprawa u niewyspecjalizowanego rzemieślnika²⁰. Autor wyciąga z tego wniosek ostrożny: niewielka liczba monet i brak śladów ośrodka protomiejskiego wskazują raczej na udział właścicieli Przewłok w kontroli i ochronie szlaku niż na własną działalność handlową²⁰.
⭐ Jeden śledź. Wśród 1805 przebadanych kości zwierzęcych — w większości świńskich i bydlęcych, uzupełnionych kurą, gęsią, zającem i rybami z Jeziora Ślesińskiego: szczupakiem, sandaczem, linem, sumem i karpiowatymi — znalazł się jeden krąg śledzia, a więc ryby morskiej²¹. ⚠️ Autor rozdziału o szlaku wodnym studzi i tę poszlakę: śledzie mogły dotrzeć przez Wartę²². ⭐ Z tych samych kości wynika jeszcze jedno, i to rzecz o krajobrazie: dużo zajęcy i obecność kuropatwy — gatunków przestrzeni otwartych — pozwala przypuszczać, że teren wokół gródka był w XIV wieku w znacznym stopniu odlesiony, a przeważał krajobraz rolniczy²¹. Las, w którym Berwiński zobaczył grodzisko w 1839 roku, wyrósł tu później.
⚠️⚠️ Ten sam zbiór kości opracowano dwa razy — i nie po to, żeby wyszło to samo. Osiem lat przed monografią pięcioosobowy zespół polsko-rosyjsko-ukraiński ogłosił w czasopiśmie archeologicznym analizę tego materiału³⁰. Autorzy monografii przeliczyli zbiór na nowo i odrzucili część oznaczeń zwierząt dzikich, przyjętych w tamtym artykule — tura, żubra, lisa i kuny, a wśród ptaków rożeńca — a oparte na nich wnioski o środowisku przyrodniczym uznali za nieuzasadnione²¹. ⇒ Wiążące są ustalenia monografii; starszego artykułu nie cytujemy jako listy gatunków, bo jest w obiegu i bywa powtarzany — m.in. we wstępnym sprawozdaniu z wykopalisk²⁹.
⭐ Kilka spostrzeżeń starszego opracowania nie dotyczy jednak oznaczeń spornych i warto je zapamiętać³⁰. Udział zwierząt dzikich policzono na 21,9 procent w fazie starszej i 17,8 procent w młodszej — wskaźnik, który autorzy nazywają typowym dla zamków feudalnych całej Europy i wiążą z przywilejem łowieckim właściciela. Bydło było drobne, 105–106 centymetrów w kłębie; świnie bito w wieku półtora do dwóch lat i ani razu nie trafiła się kość prosięcia ssącego; bydło i owce ćwiartowano poza grodem, świnie na miejscu — po nich został pełny zestaw kości. ⭐ Konia nie jedzono: w całym zbiorze nie ma ani jednej jego kości, choć znaleziono wędzidła, podkowę i zgrzebła. ⭐ Psa też nie ma — ale na kościach są ślady psich kłów. ⚠️ Dziwna jest natomiast pustka w fosach: w innych zamkach właśnie tam leżą odpadki, a tutaj kości w rowach niemal nie ma. ⭐ Wreszcie skład ryb z Przewłoki porównano metodą statystyczną z dwudziestoma trzema innymi stanowiskami polskimi z XIII–XV wieku — i stanowisko trafiło do grupy miast warownych, zamków i klasztorów, najbliżej opactwa benedyktynów w Lubiniu³⁰. ⇒ To drugi, zupełnie niezależny od militariów argument za wysoką pozycją mieszkańców.
Ile lat stał gród — spór wewnątrz jednej książki
⚠️⚠️ Autorzy monografii nie uzgodnili między sobą daty końcowej, i uczciwiej jest to powiedzieć, niż wybrać jedną.
Ceramika mówi „do połowy XIV wieku”. Zbiór 1422 ułamków jest całkowicie obtaczany, bez śladów toczenia, z przewagą ceramiki „tradycyjnej” nad siwą, bez ceramiki ceglastej, z dominacją żłobków dookolnych i wylewów z okapem — co odpowiada pierwszemu etapowi garncarstwa późnośredniowiecznego i fazie F wczesnego średniowiecza, czyli okresowi od czwartej ćwierci XIII do połowy XIV wieku¹⁸. Znikomy udział wyświecania pozwala przesunąć koniec „bardzo ostrożnie” poza połowę stulecia, ale niewiele — dalej się nie da, bo brak wszystkiego, co pojawia się po jego połowie: ceramiki toczonej, den odcinanych od koła, naczyń szkliwionych, garnków z uchem, kubków¹⁸.
Stratygrafia i zabytki metalowe mówią „lata 70.–80. XIV wieku”. Opracowanie wykopalisk datuje kres gródka na te właśnie lata¹⁷, opracowanie militariów i ozdób — na „ostatnie dwudziestolecie XIV wieku”¹⁹, a podsumowanie tomu stwierdza, że obiekt funkcjonował „od ostatniej ćwierci XIII wieku po lata 80. XIV wieku”²³. Tymczasem rozdział o szlaku wodnym w tym samym tomie zamyka rzecz inaczej: „jeśli gródek miał ochraniać i kontrolować przewłokę, to funkcjonowała ona krótko — od 4 ćwierci XIII do połowy XIV wieku”²².
⇒ Obie strony pracowały na tym samym stanowisku i w tym samym tomie. Trudność, którą autorzy sami nazywają, jest wspólna: bardzo mało materiału datującego pochodzi z warstw kulturowych — z 169 zabytków metalowych tylko sześć, a datowanie radiowęglowe oparto na trzech próbkach z warstwy spływowej, co dało szerokie przedziały²³ ¹⁹.
⚠️ Jedno jeszcze trzeba sprostować: dwóch faz nie da się wykazać na ceramice¹⁸. Fazy wynikają ze stratygrafii — z warstw spalenizny i nasypu — a nie z naczyń.
Co o nazwie piszą językoznawcy
Tu — rzadki przypadek — źródła są zgodne. Słownik staropolski notuje apelatyw przewłoka w znaczeniu „miejsce przeciągania łodzi z jednej rzeki do drugiej”, z poświadczeniem już z 1283 roku¹⁰. Nazwy miejscowe Polski mają osobne hasło „Przewłoki, wieś zaginiona, gmina Ślesin” i wywodzą nazwę od tego apelatywu w formie liczby mnogiej; dodają, że odkryto tu ślady portu i dawnego kanału z umocnieniami drewnianymi¹¹. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego objaśnia: „Przewłoka, wzgórze nad jeziorem Ślesińskiem, nazwane od przeciągania (przewłoczenia) statków przez wązkie wodne przesmyki, łączące ze sobą jeziora”¹². Kozierowski dorzuca, że przewłoka to także „przesmyk”, i porównuje te nazwy z ruską wołoką — drogą lądową, którą przeciągano łodzie i towary między Dźwiną a Dnieprem⁶ ¹³.
Nowsza literatura nazywa Przewłokę nazwą kulturową — od miejsca zbliżenia dwóch systemów rzecznych, gdzie dawało się skrócić drogę, przenosząc ludzi i towary z nurtu do nurtu¹⁶. Niedaleko stąd, przy ujściu Noteci do Gopła, leży wieś Przewóz: nazwa tego samego typu, a u schyłku XV wieku poświadczony jest tam navigium, czyli właśnie przewóz¹⁶.
⭐ Jest jednak i forma przywłoka, która znaczy zupełnie co innego. Słownik staropolski notuje ją już pod rokiem 1266: to rodzaj małej sieci rybackiej, którą zapuszczano nad tonią w głębi jeziora z łodzi, a po rozciągnięciu skrzydeł przywlekano do brzegu kołowrotami²². Ludowa postać nazwy naszego wzgórza brzmi dokładnie tak samo — i to trzeba mieć na uwadze, czytając zapis Berwińskiego.
Nasza ocena
Nazwa jest tu nazwą funkcji, nie ozdobą: mówi, że w tym miejscu przeciągano łodzie lądem. Zgadzają się co do tego słownik staropolski, słownik nazw miejscowych, Słownik geograficzny i Kozierowski — a Długosz dokłada geografię, wyprowadzając jezioro ślesińskie „z góry Przewłoki” i notując wypływającą z niego Goplenicę, która pod Morzysławiem łączy się z Wartą⁸. Miejsce leży niemal dokładnie na wododziale górnej Noteci i środkowej Warty, a dystans do przejścia lądem — zależnie od stanu wód — wynosił około dwóch kilometrów¹⁶. ⭐ Że ten odcinek był naprawdę suchy, sprawdzono modelem. Zalewając model wysokościowy okolicy kolejnymi poziomami, jakie literatura przypisuje Gopłu — 76,7, 78,0, 78,5 i 80,0 metra n.p.m. — przy żadnym z nich nie uzyskano zalewu dna rynny; dolina znalazłaby się pod wodą dopiero przy 84 metrach²⁶.
⚠️⚠️ Czego nazwa nie przesądza — i tu trzeba postawić granicę ostrzej, niż się zwykle stawia. Badaczka zajmująca się toponomastyką w warsztacie geografii historycznej ustaliła, że żadna z kilkudziesięciu polskich nazw typu Przewłoka nie wykazuje związku z przewlekaniem w średniowieczu łodzi kupieckich między różnymi systemami wodnymi — a jedynie z przystanią, gdzie wywlekano łodzie na brzeg, albo z przewłóczeniem łodzi rybackich między jeziorami, rzekami i starorzeczami²⁷ ²². ⇒ Pewne jest zatem, że nazwa mówi o przeciąganiu łodzi. Nie jest pewne, że o przeciąganiu łodzi handlowych na szlaku dalekosiężnym — a między lokalnym rybakiem a magistralą Warta–Wisła leży cała różnica.
⚠️ Sama hipoteza szlaku ma przy tym autora i datę — i nie ma dokumentu. Wprowadził ją do literatury Wawrzyniec Surowiecki w 1811 roku, opierając się, jak pisze autor rozdziału o szlaku wodnym, „jedynie na spekulacjach i domysłach”; i dalej, zdaniem, którego nie da się złagodzić: „trzeba bowiem jasno powiedzieć, że do dziś nie natrafiono na jakikolwiek świadczący o tym dokument”²². Powtarzali ją potem Berwiński w 1839 roku, Wolski, Kolberg i Słownik geograficzny; w 1920 roku Kazimierz Krotoski dopisał do niej Wikingów, a kształt, w którym funkcjonuje do dziś, nadał jej Kowalenko w 1952 roku²².
⭐⭐ Sprawiedliwość dla Kowalenki wymaga jednak dwóch sprostowań, bo bywa cytowany jako ten, który uwierzył we wszystko. Po pierwsze, sam odrzucił wyobrażenie jednej wielkiej drogi wodnej. Przeliczywszy rachunki Surowieckiego, Schützego i Prawdzica-Laymana, wykazał, że zrównanie poziomu Gopła z Jeziorem Ślesińskim wymagałoby podniesienia jego lustra do 84,2 metra n.p.m. — i napisał: „Ale to jest wyrozumowana fikcja, jak i związana z nią rzekoma żegluga, ongiś odbywająca się bez przerwy jednym szlakiem przez całą długość jezior kujawskich… Tak wysokiego stanu Gopła w aluwium nigdy nie było”³³. Znaczna różnica poziomów istniała, jego zdaniem, „od czasów najdawniejszych”, a przesmyk wododziałowy był suchy — i dokładnie dlatego trzeba było przez niego łodzie przeciągać³³. ⇒ Model wysokościowy z 2023 roku i arytmetyka z 1951 dają ten sam wynik, siedemdziesiąt dwa lata od siebie²⁶.
Po drugie, Kowalenko przyznał wprost, że dokumentu nie ma — i to dwa razy. „Źródła polskie pozostawiły tylko nazwę i nie zachowały najmniejszej wzmianki o przewozie towarów na Gople i innych jeziorach”; a rozprawę zamknął zdaniem: „Niestety, nie znamy żadnego dokumentu, który by rzucił więcej światła na jej organizację, pobór ewentualnych opłat do skarbu książęcego, jak to dowodnie stwierdzono na innych, niepolskich przewłokach”³³. ⇒ Zdanie z monografii o braku dokumentu nie jest więc zarzutem wobec Kowalenki — jest powtórzeniem jego własnego zastrzeżenia. Różnica leży w tym, co każdy z nich z tego braku wyprowadza: Kowalenko dobudował resztę z analogii (przewłoki ruskie, skandynawskie, jutlandzkie, a zwłaszcza umowa księcia smoleńskiego z Rygą i Lubeką z 1229 roku, w której przewłoczanie obsługują kupców za opłatą pod nadzorem książęcego urzędnika)³³; dzisiejsza archeologia analogii za dowód nie uznaje.
⭐ Jedyny polski dokument o przewlekaniu łodzi, jaki Kowalenko umiał przytoczyć, przemawia — paradoksalnie — za jego krytykami. Jest to zapis z 1425 roku: ludzie arcybiskupi ze wsi Drobnice pod Wieluniem mają wolno przeciągać swoje łodzie przez groblę dziedzictwa Chochlew — „naves eorum… transtrahere wlgariter przeweoczicz”, „przeciągać swoje łodzie, po polsku przewłóczy㔳³. Chodzi o łodzie rybackie i o groblę na Warcie, nie o kupiecki szlak dalekosiężny — czyli o tę właśnie kategorię, którą siedemdziesiąt lat później wskaże jako jedyną realną badaczka toponomastyki²⁷ ²².
⚠️ Jest jeszcze jeden głos, którego w sporze zwykle nie słychać, choć jest najnowszy z dawnych. W 2017 roku badaczka szlaków komunikacyjnych z Torunia przejrzała całe polskie piśmiennictwo o przewłokach i sprowadziła je do dwóch przykładów: ślesińskiego i przewłok pogranicza polsko-ruskiego — „w obu tych przypadkach dysponujemy jednak danymi o zaledwie pośredniej wartości”¹. O naszej pisze, że w literaturze polskiej przedstawia się ją „zazwyczaj jako sztandarową ilustrację rozpatrywanej techniki transportowej; rzadziej opatruje się ją określeniem domniemana, odzwierciedlającym uzasadniony sceptycyzm co do prawdopodobieństwa jej istnienia”¹. Jej bilans ma cztery punkty, z których każdy dotyka innej podpory Kowalenki: kasztelanię przewłocką podważono już w 1969 roku (Janusz Bieniak); gródek jest późnośredniowieczny, więc metryka rzymska i plemienna odpada; szlak bursztynowy przyjmowano w wariancie lądowym, a dziś kwestionuje się samo wydzielanie takiego szlaku, bo „istnienie [jego] nie znajduje potwierdzenia ani w źródłach pisanych, ani w archeologicznych, zwłaszcza tych ostatnich z obszaru Kujaw”; wreszcie Długosz, który nazwał górę, o drodze wodnej Gopło–Wisła nie pisze nic¹. ⭐ Ta sama autorka przypomina przy tym, że jedynym pewnym poświadczeniem przewlekania łodzi na ziemiach polskich jest relacja Wiganda z Marburga o wyprawie krzyżackiej z 1393 roku, gdy na ośmiomilowym odcinku między Niemnem a Grodnem łodzie załadowano na wozy¹. ⇒ Bilans dowodowy całej Polski to zatem dwa zapisy o czynności i ani jeden o szlaku.
⚠️ Wykopaliska sporu nie rozstrzygnęły. Autor rozdziału o szlaku wodnym mówi to wprost: „prezentowane wyniki badań archeologicznych grodziska nie wniosły nowych informacji, czy argumentów na interesujący nas temat”²². Klamra szkutnicza nie dziwi na brzegu jeziora, śledź mógł przypłynąć Wartą. Temat funkcjonowania ślesińskiej przewłoki pozostaje otwarty i dyskusyjny²².
⭐ Nazwa dowodzi natomiast czegoś innego, i to nie mniej ważnego: że tak właśnie to miejsce rozumiano ci, którzy je nazwali.
⭐ I rzecz warta zapamiętania na koniec: w 1839 roku wiązano to wzgórze z legendarnym hersztem rozbójników Garczyńskim², a nazwę „Przywłoki” Kolberg objaśniał „może od włóczęgów”³. To etymologia ludowa i nie należy jej powtarzać — nazwa jest o kilka stuleci starsza od legendy i znaczy coś zupełnie innego. Znamy dziś nawet ogniwo pośrednie: w połowie XIX wieku Aniela Milewska, mieszkanka pobliskiego Mikorzyna, umieściła grodzisko w powieści historycznej Ślesin. Obrazek z 18go wieku, drukowanej w „Dzienniku Warszawskim” w 1851 roku, jako schronienie bandy zbójców — a „przywłoki” wyłożyła jako włóczęgów, dokładnie tak, jak wykładał to wtedy popularny słownik Lindego²⁸ ²². ⇒ O legendach ślesińskich i o dawnych wodach — zob. rozdział o Kanale Warta–Gopło i jeziorach.
Stan zachowania
⚠️ Wiek XX zabierał grodzisku kawałek po kawałku, trzy razy z rzędu. W 1938 roku przekopano jego wschodnią część pod kanał Warta–Gopło, ścinając skarpę, żeby zapewnić potrzebną szerokość trasy żeglownej¹⁴. ⭐ Ta sama robota odsłoniła i pochłonęła coś jeszcze: na wschód od grodziska natrafiono wtedy na konstrukcje „jakiegoś starego kanału (?)” — dwa rzędy pionowo wbijanych pali dębowych w odstępie pięciu do ośmiu metrów, osadzanych co mniej więcej metr i ubezpieczonych poziomo ułożonymi bierwionami sosnowymi do czterdziestu centymetrów średnicy i dwunastu do piętnastu metrów długości²² ³³. Odkrywca odrzucił myśl o kanale — bo kanał na tym przesmyku wymagałby śluz, a o śluzach nie ma żadnych danych — i zaproponował, że „przy Przewłoce mógł istnieć port o umocnionych palami brzegach, w którym mogły bezpiecznie zatrzymywać się korabie pod bezpośrednią obroną przewłockiego grodu”³³. ⚠️⚠️ Z jakiego czasu pochodziły te umocnienia, nie wiadomo — i nie będzie wiadomo. Kowalenko zanotował w 1951 roku, że wydobyte sczerniałe pale dębowe złożono w gospodarstwie sołtysa gromady Żółwiniec Władysława Jaśkowiaka i użyto ich „na wyrób domowych rzeczy”³³. ⇒ Jedyny materialny ślad domniemanej przystani przerobiono na sprzęty, zanim ktokolwiek pomyślał o jego datowaniu. ⭐ Przy tej samej okazji przesmyk przekopano na całej długości i stwierdzono „ślady jakichś dawniejszych jego przekopów”³³ — osobne od pali i dotąd nigdzie nieomówione.
W 1979 roku część północną naruszono, przeprawiając tędy koparkę SRs 1200 z kopalni węgla brunatnego Jóźwin do Lubstowa¹⁴. W latach 90. część zachodnią i południową zniwelowano przy budowie drogi i działek rekreacyjnych¹⁴. Zniszczono w sumie nieco ponad połowę powierzchni całego założenia¹⁷.
⭐ Najostrzejszy obraz dzisiejszego stanu dała fotogrametria z listopada 2023 roku: zachowała się w przybliżeniu jedna trzecia do jednej czwartej reliktów umocnień ziemnych²⁵. Od południowego zachodu wzgórze jest przycięte i zniwelowane — prawdopodobnie po to, by uzyskać równy teren pod ogródek domku letniskowego; od zachodu wały ogranicza droga ziemna i zabudowa letniskowa; od północnego wschodu dalszy z dwóch wałów podcięto pod działkę; od wschodu i południowego wschodu zniszczył grodzisko przekop kanału²⁵. Autor opracowania wymienia trzy zagrożenia wprost: zabudowę letniskową, przekształcenia terenu z nią związane i przekop drogi wodnej²⁵.
Do badań dostępna jest dziś tylko działka 497 — najmniej zniszczona i niezabudowana; reszta, w tym spodziewany przygródek, jest niedostępna¹⁴. Autorka opracowania postuluje objęcie ochroną całego założenia, poszerzonego o działki przyległe: „Jest to pomnik historii, świadczący o rozwoju osadnictwa, niezwykle ważny dla dziejów gminy, regionu”¹⁴. Autorzy tomu kończą ostrzeżeniem: „ze względu na walory turystyczne opisanych w książce okolic, tereny te są szybko przeobrażane, zasiedlane i zabudowywane, co może prowadzić do degradacji substancji zabytkowej”²³.
Przypisy
1. Ewelina Siemianowska, O przewłokach raz jeszcze, „Studia Geohistorica. Rocznik historyczno-geograficzny” nr 5 (2017), s. 115–139 (Polskie Towarzystwo Historyczne i Instytut Historii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, Warszawa 2017, ISSN 2300-2875; otwarty dostęp — https://studiageohistorica.pl). Autorka: historyk i archeolog z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (nota, s. 139). O przewłoce ślesińskiej — s. 118–120; reszta artykułu dotyczy przewłok w ogóle. Zasięg nazwy (początkowo zaginiona wieś, w XIX w. północna część jeziora i północna połać lasów, dziś kilka domów we wsi Żółwiniec), Kowalenko jako autor jedynego wnikliwego opracowania i impuls Długoszowy — s. 118; określenia „sztandarowa ilustracja” i „domniemana” oraz wykaz badaczy przekonanych (W. Szymański, M. Dembińska, T. Dunin-Wąsowicz, K. Górski, D. Karczewski, ku temu S. Kurnatowski) i krytycznych (A. Wędzki, L. Leciejewicz, J. Woźny, M. Danielewski) — s. 118 i przyp. 29; dane „o zaledwie pośredniej wartości” — s. 118; podważenie kasztelanii przewłockiej za J. Bieniakiem, z zaznaczeniem pierwszego wydania z 1969 r. — s. 119 i przyp. 32; dwie fazy gródka za A. Chuburem i in. (2016) — s. 119 i przyp. 33; lądowy wariant szlaku bursztynowego i kwestionowanie samego wydzielania tego szlaku za M. Stawickim (2015) — s. 119 i przyp. 34–35; argument z milczenia Długosza za E. Kowalczyk-Heyman — s. 119; relacja Wiganda z Marburga o roku 1393 jako jedyne pewne poświadczenie przewlekania łodzi na ziemiach polskich — s. 116 i przyp. 13; „rzekoma przewłoka ślesińska” — s. 122; pale spod Przewłoki znane wyłącznie za Kowalenką i ocena wartości takich doniesień — s. 132, przyp. 122–123. Odczyt własny całości, wrzesień 2026; cytaty krótkie, reszta parafrazą. ⚠️ Autorka datuje zapis o kasztelanie Berwoldzie na 1315 r.; Kowalenko i monografia podają rok 1316 — daty 1315 nie powtarzamy.
2. R. Berwiński, Gopło i jego okolice, „Przyjaciel Ludu” 1839, nr 52, s. 415: „w lesie między górami, w parowie, jest wzgórze potrójną fossą obwiedzione w koło, na przodzie wyniesiona parapeta (nadwałek, Brustwehr) przytyka do tej części ślesińskiego jeziora, które Przywłokami zowią. Kopiąc na łokieć głęboko, znajduje się gruzy i żużle”.
3. O. Kolberg, Lud. Jego zwyczaje, sposób życia… — przytoczenie powyższego opisu wraz z podaniem o zamku rozbójnika Garczyńskiego i z objaśnieniem nazwy „może od włóczęgów”. Zapis Kolberga datowany w literaturze na 1838 r.; wydania: Dzieła wszystkie, t. 4: Kujawy cz. II, Wrocław–Poznań 1962, s. 26 i 296–297, oraz t. 23: Kaliskie cz. I, 1964, s. 8.
4. Monografia stanowiska: Przewłoka. Nowa karta w badaniach osadnictwa średniowiecznego na szlaku żeglugowym Warta-Gopło-Wisła, red. naukowa K. Schellner, J. Lewandowska, K. Gorczyca, Muzeum Okręgowe w Koninie, Konin 2024, 316 s., ISBN 978-83-60168-43-1. Recenzenci: M. Danielewski, D. Nowakowski. Tom powstał z badań prowadzonych w 2015 r. przez Muzeum Okręgowe w Koninie wraz ze Stowarzyszeniem Współpracy Polska-Wschód i jest pierwszym monograficznym opracowaniem stanowiska. Układ tomu: I. Wstęp — K. Schellner, J. Lewandowska, K. Gorczyca, s. 9–10; II. Historia badań — K. Schellner, s. 11–15; III. Położenie stanowiska, jego nazwa i stan zachowania obiektu — K. Schellner, s. 17–25; IV. Analiza geologiczna i geomorfologiczna stanowiska Przewłoka — P. Weckwerth, s. 27–43; V. Gród Przewłoki i jego posiadacze w świetle źródeł pisanych — J. Karczewska, D. Karczewski, s. 45–55; VI. Wyniki badań wykopaliskowych — stratygrafia i opis formalny grodziska Przewłoka — K. Schellner, s. 59–90; VII. Średniowieczna ceramika naczyniowa — K. Gorczyca, s. 91–111; VIII. Militaria, narzędzia rolnicze i gospodarskie, elementy odzieży, ozdób i sprzętów gospodarstwa domowego — J. Lewandowska, s. 113–169; IX. Elementy budowli i wyposażenia wnętrz oraz numizmaty — M. Sikora, s. 171–188; X. Analiza archeozoologiczna szczątków — D. Makowiecki, M. Wiejacka, s. 189–212; XI. Analiza archeobotaniczna odcisków roślin z polepy — J. Abramów, s. 213–223; XII. Zdjęcia z powietrza i opracowanie fotogrametryczne — M. Bogacki, s. 227–233; XIII. Wyniki badań magnetycznych i elektrooporowych — W. Małkowski, s. 235–244; XIV. Wyniki badań georadarowych i tomografii elektrooporowej — R. Mieszkowski, s. 245–255; XV. Przewłoka na szlaku wodnym. Zarys zagadnienia — K. Gorczyca, s. 259–265; XVI–XVII. Podsumowanie (wersja polska i angielska), s. 267–273; Aneks I. Badania metalograficzne — A. Ginter, s. 277–292; Aneks II. Datowanie radiowęglowe techniką LSC — M. Krąpiec, s. 293–295; Aneks III. Jedwab w pierścionku z Przewłoki — A. Sikorski, s. 297–301; Aneks IV. Analiza kartograficzna (mapy zasięgu przestrzennego lustra wody w okresach historycznych) okolicy grodziska Przewłoka — M. J. Sobiech, s. 303–311. Odczyt własny całości, wrzesień 2026; przytoczenia z książki krótkie, reszta parafrazą.
5. Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. II, nr 964 i 965 (rok 1314) oraz nr 984 (rok 1316) — cytowane za: S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej zachodniej i środkowej Wielkopolski, t. II: M–Z, Poznań 1922, s. 207–208, hasło „Przewłoki”.
6. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych… zachodniej i środkowej Wielkopolski, t. II, s. 207–208, hasło „Przewłoki”: pełny ciąg zapisów (1314, 1316, 1422, 1519 „Swyantha, bora Zaprzewłokamy”) oraz objaśnienie „Przewłoka a. przewłok także = przesmyk… Nazwy tego typu po całej Słowiańszczyźnie”, z powołaniem na Nagiego, Geographische Namenkunde, s. 52. Zapis z 1406 r. („borra in Przewloky”, Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. VII, s. 350) — za Nazwami miejscowymi Polski (przyp. 11).
7. Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. V, Poznań 1908, nr 365, s. 343–344 — Poznań, 17 listopada 1422: biskup poznański Andrzej nadaje kościołowi parafialnemu w Ślesinie dziesiątą rybę z połowu niewodem w jeziorze ślesińskim „począwszy od mostu aż do Przewłoki” oraz wolność łowienia siecią zwaną zabrodnia i wędkami.
8. Jan Długosz, Chorographia Regni Poloniae: „Sleszino, lacus opido sui nomini imminens, ex monte Przewloky ortus, quatuor miliaria Polonica in longum, quartale miliaris in latitudinem conficit et fluvium Goplenicza ex se circa villa Kapa parturiens fluvio Wartha aput villagium Morzyslaw miscetur” („Jezioro Ślesino, przylegające do miasteczka tejże nazwy, początek bierze z góry Przewloki, rozciąga się w długość na cztery mile, na szerokość zaś na ćwierć mili i wypuściwszy z siebie rzekę Goplenicę koło wsi Kępa łączy się z rzeką Wartą koło wioski Morzysław”); w indeksie dzieła: „Przewloky mons”. Tekst łaciński za wydaniem krytycznym Annales seu Cronicae incliti Regni Poloniae, lib. I–II, Varsaviae 1964, s. 92; przekład polski za wydaniem z 2009 r., s. 140–141. Kronikę datuje się w literaturze na ok. 1467 r.
9. S. Kozierowski, Pierwotne osiedlenie dorzecza Warty od Koła do ujścia w świetle nazw geograficznych, „Slavia Occidentalis” t. V, 1926, s. 5 nadbitki: „Kasztelanja przewłocka, nieznane Przewłoki, dziś grodzisko nad jeziorem ślesińskiem”; tenże, Pierwotne osiedlenie pojezierza Gopła, „Slavia Occidentalis” t. II, 1922, s. 5 („pod Ślesinem przy miejscowości Przewłokach przewłóczono statki i korabie ku Gopłu”) i s. 46 (Łaszcz z Przewłok 1314, kasztelan Berwold 1316).
10. Słownik staropolski, red. S. Urbańczyk, t. VII: Poć–Rozproszyć, s. 202, hasło „przewłoka”, znaczenie 2: „miejsce przeciągania łodzi z jednej rzeki do drugiej, locus, ubi lintres ex alio flumine in aliud transportantur”, z zapisami z 1283 r. Parafraza i przekład własne.
11. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. K. Rymut i B. Czopek-Kopciuch, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków 2013, t. IX (Po–Q), hasło „Przewłoki (1), wś zaginiona, koniń., gm. Ślesin” — ciąg poświadczeń 1314–1519 i objaśnienie etymologiczne (parafraza).
12. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IX, Warszawa 1888, s. 181, hasło „Przewłoka”. Skan: https://archive.org/details/slownik-9/page/n178/mode/1up
13. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej wschodniej Wielkopolski, t. II: P–Ż, Poznań 1928, s. 377, hasło „Przewłoki, gród niegdyś nad jez. ślesińskiem od Skulska”.
14. K. Schellner, Historia badań, s. 11–15, oraz taż, Położenie stanowiska, jego nazwa i stan zachowania obiektu, s. 17–25 — w: monografia jak w przyp. 4. Siedem nazw miejsca i ich objaśnienie — s. 18; dane ewidencyjne, działka i rejestr zabytków — s. 17, 21; korekta gminy — s. 17; chronologia badaczy, dar A. Studzińskiego, relacja o poszukiwaniach niemieckich z czasu I wojny światowej — s. 11–13; sprostowanie co do lat „2013–2017” i co do udziału W. Hensla — tamże; przekopanie wschodniej części pod kanał w 1938 r. oraz daty budowy kanału — s. 19–21; przeprawa koparki SRs 1200 w 1979 r. i niwelacje lat 90. — s. 21; wymiary zachowanego założenia i postulat konserwatorski — s. 21, 25; mapy historyczne, mokradła i droga z Głębockiego do Żółwieńca — s. 19.
15. P. Weckwerth, Analiza geologiczna i geomorfologiczna stanowiska Przewłoka, s. 27–43 — w: monografia jak w przyp. 4. Oz jako pierwotna forma rzeźby, dwa ozy i opoki górnokredowe — s. 30–35; głębokość rynny, nachylenie zboczy i zwężenie do 230 m — s. 33–36; rekonstrukcja rzeźby sprzed budowy grodu, dwie kulminacje i zaklęsłość z fosami — s. 39–41; mokradła i osady biogeniczne w dnie rynny — s. 30–31, 41.
16. J. Karczewska, D. Karczewski, Gród Przewłoki i jego posiadacze w świetle źródeł pisanych, s. 45–55 — w: monografia jak w przyp. 4. Obraz dwóch grodzisk flankujących Gopło i charakter własnościowy Przewłok — s. 45; nazwa kulturowa, wieś Przewóz i navigium, wododział i ok. 2 km lądem — s. 45–46; baza źródłowa i wykaz zapisów z sygnaturami (KDW t. II nr 964, 965, 970, 984; t. VI nr 84; t. V nr 365; t. VII nr 578; Nekrolog lędzki; Archiwum Państwowe w Poznaniu, Konin Z. 1, k. 100, 110v, 124v; regest z 1615 r. z ksiąg poznańskich za Tekami Dworzaczka) — s. 46–48, 51–52; Łaszcz z Przewłok i kasztelania lędzka — s. 46–47; spór o kasztelanię Berwolda (stanowiska W. Kowalenki, A. Gąsiorowskiego i J. Bieniaka oraz własna hipoteza autorów o kasztelanii kaliskiej) — s. 47–48; Berwold Wojciechowic jako domniemany budowniczy i hipoteza J. Pakulskiego o synach — s. 48–49; przyczyny upadku, lokacja Ślesina 20 I 1358 (KDW t. III nr 1370) i przynależność do parafii ślesińskiej wnioskowana z Liber beneficiorum J. Łaskiego — s. 49–50; trzy kandydatury na sprawcę pożaru za Kroniką Janka z Czarnkowa — s. 49; przeniesienie siedziby rodu do Lichenia i Gosławic, Andrzej Łaskarz — s. 50–51; spór o bór 1405–1406 i wniosek z formuły borra in Przewloky — s. 51–52; ujazd dóbr z 1448 r. bez Przewłok — s. 52. Parafraza własna; cytaty krótkie.
17. K. Schellner, Wyniki badań wykopaliskowych — stratygrafia i opis formalny grodziska Przewłoka, s. 59–90 — w: monografia jak w przyp. 4. Metoda i inwentarz znalezisk z 2015 r. — s. 59–61; planigrafia broni strzelczej i kierunek natarcia — s. 77–79, 88; faza 1 i epizod pożaru — s. 79–81; faza 2, ogrodzenia i osuwisko — s. 81–83; wkop rabunkowy (warstwy 6 i 7) oraz brak dokumentacji poszukiwań niemieckich — s. 82–83; datowanie radiowęglowe i argument z zapiski 1405 r. jako terminus ante quem — s. 83–84; funkcja i znaczenie założenia — s. 85; wymiary i podsumowanie — s. 87–88; brak reliktów budynku i pośrednie dowody zabudowy drewnianej — s. 87; podgrodzie — s. 88.
18. K. Gorczyca, Średniowieczna ceramika naczyniowa z grodziska Przewłoka, s. 91–111 — w: monografia jak w przyp. 4. Liczebność i stan zbioru — s. 91–92; technologia, dna i wylewy — s. 95–102; zdobnictwo — s. 102–103; datowanie na pierwszy etap garncarstwa późnośredniowiecznego i fazę F — s. 103, 109; niemożność wykazania dwóch faz na ceramice i lista elementów brakujących — s. 109; wcześniejsze wykopy amatorskie — s. 91.
19. J. Lewandowska, Militaria, narzędzia rolnicze i gospodarskie, elementy odzieży, ozdób i sprzętów gospodarstwa domowego z grodziska Przewłoka, s. 113–169 — w: monografia jak w przyp. 4. Zakres zbioru i zastrzeżenie, że tylko 6 zabytków na 169 pochodzi z warstwy kulturowej — s. 113, 161; uzbrojenie ochronne i wniosek o warstwie rycerskiej — s. 113–118; 61 grotów bełtów i ich planigrafia — s. 118–131; ostrogi — s. 131–140; odznaka pseudoheraldyczna — s. 156–158; pierścień z jedwabiem — s. 158–161; datowanie „od drugiej połowy XIII po ostatnie dwudziestolecie XIV wieku” oraz teza o dwukrotnym spaleniu — s. 161–162.
20. M. Sikora, Elementy budowli i wyposażenia wnętrz oraz numizmaty z grodziska Przewłoka, s. 171–188 — w: monografia jak w przyp. 4. Zamknięcia, klucze, kłódka i rygiel — s. 171–174; klamra szkutnicza i jej znaczenie dla dyskusji o przewłoce — s. 179–180; gwoździe i wniosek o drewnianej zabudowie — s. 180–181, 186; wagi szalkowe i ich związek z handlem — s. 181–182; kwartnik wielkopolsko-śląski i brakteaty krzyżackie, kontekst znalezienia i datowanie ewentualnego depozytu — s. 182–185; wniosek o kontroli szlaku „z rozkazu księcia” wobec braku ośrodka protomiejskiego — s. 184–185.
21. D. Makowiecki, M. Wiejacka, Analiza archeozoologiczna szczątków z grodziska Przewłoka, s. 189–212 — w: monografia jak w przyp. 4. Materiał i metoda — s. 189; liczby i skład gatunkowy, w tym jeden szczątek śledzia — s. 190–194, 209; rzeźnictwo i kuchnia — s. 195–203; wnioski o krajobrazie odlesionym, rolniczym — s. 199–202. ⚠️ Autorzy odrzucają część oznaczeń zwierząt dzikich, przyjętych we wcześniejszym opracowaniu tego samego zbioru z 2016 r., i uznają oparte na nich uwagi o środowisku przyrodniczym za nieuzasadnione (s. 206–210) — dlatego nie powtarzamy tamtych oznaczeń.
22. K. Gorczyca, Przewłoka na szlaku wodnym. Zarys zagadnienia, s. 259–265 — w: monografia jak w przyp. 4. Brak dokumentu i autorstwo hipotezy (W. Surowiecki, O rzekach i spławach krajów Księstwa Warszawskiego, 1811, s. 102–112, 134) oraz łańcuch jej powtórzeń — s. 259, 261; ekonomia transportu i rodzaje łodzi — s. 259, 262; trzy odcinki szlaku według W. Kowalenki — s. 260; poziomy wód Gopła i luka ok. 2 km — s. 260; staropolskie znaczenie wyrazu przywłoka jako małej sieci rybackiej, poświadczone w 1266 r. — s. 261; ustalenie E. Kowalczyk-Heyman — s. 261 (zob. przyp. 27); powieść A. Milewskiej jako źródło legendy — s. 261 (zob. przyp. 28); konstrukcje odkryte przy budowie kanału w latach 1938–1939 — s. 262; konkluzja rozdziału o krótkim funkcjonowaniu przewłoki i o tym, że badania nie wniosły argumentów — s. 262.
23. Podsumowanie, s. 267–269 — w: monografia jak w przyp. 4, autorstwa K. Schellner, J. Lewandowskiej i K. Gorczycy. Położenie i obronność, dwie fazy zasiedlenia, inwentarz źródeł ruchomych — s. 267–268; zdania o Berwoldzie Wojciechowicu jako budowniczym i o dwukrotnym spaleniu gródka, trzy możliwe konteksty ostatniego pożaru, chronologia „od ostatniej ćwierci XIII wieku po lata 80. XIV wieku” wraz z zastrzeżeniem o niedostatku materiału datującego z warstw — s. 269; apel o dalsze badania i ostrzeżenie przed zabudową — s. 269.
24. Aneksy w monografii jak w przyp. 4: A. Ginter, Opracowanie wyników badań metalograficznych zabytków z grodziska Przewłoka, s. 277–292 (skład pierścienia i oczka — s. 283; kwartnik — s. 284; aplikacja pseudoheraldyczna — s. 284; wnioski o surowcu lokalnym i o zdobieniu żelaza cyną i miedzią — s. 291); M. Krąpiec, Datowanie radiowęglowe techniką LSC, s. 293–295 (trzy próbki zwęglonego drewna, preparacja metodą AAA, pomiar ciekłoscyntylacyjny, kalibracja OxCal / IntCal20); A. Sikorski, Jedwab w pierścionku z Przewłoki, s. 297–301 (opis i parametry techniczne próbki, siedem możliwych funkcji skrawka — s. 299; pochodzenie i status jedwabiu oraz zastrzeżenie o wtórnym użyciu — s. 299–301).
25. Rozdziały o badaniach nieinwazyjnych w monografii jak w przyp. 4: M. Bogacki, Zdjęcia z powietrza i opracowanie fotogrametryczne, s. 227–233 (nalot 25 XI 2023, ponad 700 zdjęć, opis stanu zachowania i trzech zagrożeń — s. 228–232); W. Małkowski, Wyniki badań magnetycznych i elektrooporowych, s. 235–244 (600 m² na szczycie kopca; zastrzeżenie, że metody nieinwazyjne wskazują tylko miejsca przyszłych sondaży — s. 244); R. Mieszkowski, Wyniki badań georadarowych i tomografii elektrooporowej, s. 245–255 (obraz anomalii nie przypomina reliktów murów — s. 251).
26. M. J. Sobiech, Analiza kartograficzna (mapy zasięgu przestrzennego lustra wody w okresach historycznych) okolicy grodziska Przewłoka, Aneks IV, s. 303–311 — w: monografia jak w przyp. 4. Model wysokościowy z prawie 770 pakietów danych; symulacje poziomów 76,7 / 78,0 / 78,5 / 80,0 m n.p.m. oraz kontrolnie 81–85 m n.p.m.; wynik: przy żadnym z poziomów wskazywanych w literaturze dno rynny nie znalazłoby się pod wodą — s. 303, 311.
27. E. Kowalczyk-Heyman, Toponomastyka w warsztacie badawczym geografii historycznej, „Studia Geohistorica” nr 9 (2021), s. 148–174 (teza o nazwach typu Przewłoka — s. 162). ⚠️ Znamy to ustalenie z przytoczenia w rozdziale K. Gorczycy (przyp. 22); oryginału jeszcze nie czytaliśmy.
28. A. Milewska, Ślesin. Obrazek z 18go wieku, „Dziennik Warszawski” 1851, nr 70–75, oraz S. B. Linde, Słownik języka polskiego, 1809, s. 1162 (objaśnienie wyrazu „przywłoki”). ⚠️ Obie pozycje znamy z przytoczenia w rozdziale K. Gorczycy (przyp. 22); oryginałów jeszcze nie czytaliśmy. Autorka powieści mieszkała w pobliskim Mikorzynie.
29. K. Schellner, K. Gorczyca, Badania sondażowe na grodzisku stożkowatym „Przewłoka” (Żółwieniec stan. 1, gm. Ślesin), w: Badania archeologiczne na Nizinie Wielkopolsko-Kujawskiej w latach 2013–2017, red. J. Wierzbicki, Poznań 2018, s. 303–309. Wstępne sprawozdanie z sezonu 2015, ogłoszone sześć lat przed monografią (przyp. 4): parametry i azymut wykopu, siedem dołków posłupowych bez materiału datującego, rozstaw słupów i określenie konstrukcji jako parkanu — s. 306–307; wstępny inwentarz znalezisk wraz z krzemieniem — s. 307; fragmenty topora i nóż w kościanej oprawie — s. 307; ciąg urzędów Berwolda za J. Bieniakiem i A. Gąsiorowskim — s. 305; przysądzenie lasu Andrzejowi Łaskarzycowi, prepozytowi włocławskiemu, i Janowi z Lichenia w 1406 r. (Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. VII, nr 578) — s. 305. Odczyt własny całości, wrzesień 2026; parafraza, cytaty krótkie. ⚠️ Liczby inwentarza i najstarszy opis obiektu (autorzy przypisują go tu Kolbergowi, nie Berwińskiemu) zostały w monografii poprawione — podajemy wersję monografii.
30. A. Chubur, K. Gorczyca, O. Kovalchuk, L. Gorobets, K. Schellner, Osteological remains from the feudal castle Przewłoka (13–14th centuries AD, Poland) („Szczątki osteologiczne z zamku feudalnego Przewłoka, XIII–XIV w., Polska”), „Journal of Archaeological Science: Reports” vol. 9 (2016), s. 646–653. Wcześniejsze opracowanie tego samego zbioru kości co rozdział X monografii (przyp. 21): skład i podział materiału na fazy oraz udział zwierząt dzikich według NISP; wymiary bydła, wiek uboju świń, brak kości prosiąt, miejsce ćwiartowania; brak kości konia i psa przy obecności śladów psich kłów; znikoma liczba kości w fosach; nóż z rękojeścią z odpiłowanej kości śródręcza bydła; analiza skupień ichtiofauny dwudziestu czterech stanowisk metodą Warda i przyporządkowanie Przewłoki do grupy miast warownych, zamków i klasztorów, z opactwem benedyktynów w Lubiniu jako stanowiskiem najbardziej podobnym; podziękowania dla burmistrza miasta i gminy Ślesin oraz dla Wielkopolskiego Forum Eksploracyjno-Historycznego. Odczyt własny całości, wrzesień 2026; przekład i parafraza własne. ⚠️ Oznaczeń gatunkowych z tego artykułu nie powtarzamy — autorzy monografii odrzucili część z nich (tur, żubr, lis, kuna, rożeniec) wraz z opartymi na nich wnioskami o środowisku (przyp. 21).
31. P. Milejski, Hybrydalny kwartnik śląski (typu Fbg 457/155) z grodziska „Przewłoka” w miejscowości Żółwieniec, gm. Ślesin, pow. koniński, „Konińskie Zeszyty Muzealne” t. 11, Konin 2016, s. 162–167. Opis monety, waga i średnica oraz mechanizm hybrydy dwóch typów (Fbg 456/153 i Fbg 458/156) — s. 162–163; reforma kwartnikowa ok. 1290 r., podatek Münzgeld od 1292 r., wartość czterech skojców i charakter monety „wiecznej” — s. 163–164; spór o pierwszeństwo wobec grosza praskiego, notka wrocławska z 22 IV 1300 r., napływ groszy w latach 1308–1310 i wygaśnięcie emisji kwartników w latach 1325–1330 — s. 164; atrybucja: stanowiska F. Friedensburga i S. Suchodolskiego oraz rozstrzygnięcie B. Paszkiewicza wiążące lwa z herbem Beneša z Vartenberka i datujące emisję na lata jego starostwa wrocławskiego 1303–1305 — s. 165–166; geografia znalezisk kwartników w Wielkopolsce i na Śląsku — s. 166. Fot. monety: A. Żaczek. Odczyt własny całości, wrzesień 2026. ⚠️ Autor zna z Przewłoki tylko tę jedną monetę — zwitek trzech brakteatów krzyżackich opisano dopiero w monografii (przyp. 20).
32. K. Gorczyca, Zarys dziejów działu archeologicznego, „Konińskie Zeszyty Muzealne” t. 11, Muzeum Okręgowe w Koninie, Konin 2016, s. 27–72 — lista 239 stanowisk badanych przez muzeum w latach 1967–2016, poz. 234 na s. 72: „Żółwieniec (Przewłoka), st. 1, gm. Ślesin | grodzisko, późne średniowiecze | K. Gorczyca, K. Schellner, M. Ciesielski”, z przypisem do sprawozdania K. Schellner (Konin 2015, mps w archiwum muzeum, AZP 53-41/55); fotografia z wykopalisk 2015 r. — s. 44. Numer AZP i sygnatura sprawozdania zgadzają się z monografią (przyp. 4); Mirosława Ciesielskiego monografia w historii badań nie wymienia.
33. Władysław Kowalenko, Przewłoka na szlaku żeglugowym Warta–Gopło–Wisła, „Przegląd Zachodni” R. 8 (1952), nr 5–6, s. 46–100 (wyd. Instytut Zachodni, Poznań). Cztery części: 1. Przewłoka na tle dawnego rozlewiska goplańskiego — s. 46–60; 2. Importy rzymskie na szlaku wodnym Kalisz — Przewłoka — Kruszwica — s. 60–76; 3. Kraina kujawska w strukturze plemiennej ziem polskich w VI–IX w. — s. 76–88; 4. Przewłoka i Korabniki jako wyraz żeglugi na Kujawach w średniowieczu — s. 88–100. Badania terenowe sfinansowało Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk; autopsja w maju i październiku 1951 r. z A. Studzińskim i Z. Pęcherskim, informatorzy miejscowi: sołtys gromady Żółwiniec Władysław Jaśkowiak i Mieczysław Konieczyński, właściciel gospodarstwa na Przewłoce (przyp. gwiazdkowy, s. 46; przyp. 8, s. 49). Przyjęcie formy „Przewłoka” w liczbie pojedynczej wraz z uzasadnieniem — s. 46, przyp. 1; dyplomy z 1314, 1316 i 1422 r. oraz wniosek „Jest ona grodem kasztelańskim” — s. 48; opis terenowy wzgórza (dawna wyspa, wąskie przetoki, podmokłe łąki od zachodu, obwałowania szczytu na 96 m, ślady umocnień u podstaw, południowa część zamieniona na półwysep, „rodzaj podgrodzia” od południa i północy), nazwy „Okop Zbójecki”, „Wyspa Zbójecka” i „N. Ruda” oraz trzy domy noszące nazwę Przewłoki — s. 49–50; kasztelania „być może o charakterze przejściowym” — s. 50; potrójna fosa i „Czarny Bór” za Kolbergiem — s. 50, przyp. 10; poszukiwania niemieckie z czasu I wojny światowej, z informacji właściciela gospodarstwa, z autorskim znakiem zapytania przy słowie „nowożytnej” — s. 50 i przyp. 11; rachunek poziomów wód, „wyrozumowana fikcja” jednego wielkiego Gopła i argument z rozmieszczenia osadnictwa powyżej poziomicy 80 m — s. 54–58; przekopanie przesmyku na całej długości, „ślady jakichś dawniejszych przekopów” i dwie śluzy — s. 58 i przyp. 28; pale z lat 1938–1939, ich wymiary i dalsze losy w gospodarstwie sołtysa — s. 58 i przyp. 29; odrzucenie hipotezy dawnego kanału na rzecz portu o umocnionych palami brzegach — s. 59; argument z nazwy wraz z przyznaniem, że źródła polskie nie zachowały żadnej wzmianki o przewozie towarów — s. 88–89; analogie ruskie, skandynawskie i jutlandzkie oraz umowa smoleńska z 1229 r. — s. 89–92; dokument z 1425 r. o Chochlewie z formułą transtrahere wlgariter przeweoczicz (Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. V, nr 423, s. 410) — s. 93, przyp. 148; kasztelania jako straż porządku i rycerz Garczyński za Kolbergiem — s. 95 i przyp. 154; zakończenie z przyznaniem, że nie znamy żadnego dokumentu, i uwagą, że „ślesińska Przewłoka nie stała się zarodkiem jakiegoś miasta” — s. 100. Odczyt własny całości, wrzesień 2026; cytaty krótkie, reszta parafrazą, pisownię druku zachowano. ⚠️ Warstwa tekstowa egzemplarza cyfrowego pochodzi z druku o rozstrzelonych literach — pojedyncze liczby przed cytowaniem sprawdzać na obrazie strony. Pełne wypisy z tej rozprawy i z artykułu E. Siemianowskiej (przyp. 1): dział Biblioteka projektu.