Półwiosek Lubstowski
Parafia Ślesin · gmina Ślesin · powiat koniński · dawniej gmina Piotrkowice, powiat kolski
Nazwa dziś i jej warianty
Dzisiejszy wykaz urzędowy zna trzy Półwioski, wszystkie w gminie Ślesin: Półwiosek Lubstowski, Półwiosek Nowy i Półwiosek Stary. Pierwszy ma przymiotnik lubstowski — od nazwy dóbr Lubstów, z których się wydzielił — dwa pozostałe półwiosecki¹. Do parafii ślesińskiej należy dziś Półwiosek Lubstowski; częścią tej wsi jest także Różopole¹. Kolejność członów w nazwach dwóch pozostałych osad zmieniono urzędowo w 2011 r.: z Nowy Półwiosek i Stary Półwiosek na Półwiosek Nowy i Półwiosek Stary².
Postać samego rzeczownika zmieniała się przez sześć wieków: Poluwesk (1394), Poluvoszek (1412), Poluwyesch (1444), Polwiesk i Polwiesek (1477), Polwyoszek (1507), Pvlvyoszek (1535), Poliwiesko (1579), Pulwiosek (1618–1620), Polwioski (1827)². W aktach parafialnych XIX w. wieś nazywana jest często po prostu „Półwioskiem”, bez przymiotnika — i wtedy chodzi zwykle o dwór Półwioska Starego. Wymowa gwarowa zanotowana w słowniku naukowym brzmi puuvosek, a przy naszej wsi puŕosek lupstoski².
Najstarsze zapisy
- 1394 — Bogufal de Poluwesk²
- 1412 — de Poluvoszek, w rotach wielkopolskich²
- 1444 — Poluwyesch²
- 1461 — N. Hektor Lupstowski de Polwiosek; w tym samym roku „Michał i Tomasz, dziedzice de Lupstowo i Półwiosek”³
- 1463 — inter Poluvyesecz²
- 1477 — W. Polwiesk, wies M. Polwiesek — czyli Wielki i Mały²
- 1487 — „łan roli os. we wsi Polwiesek Mały”³
- 1507 — Polwyoszek Minor deserta — Mały Półwiosek pustką²
- 1511–1523 — Polwyeszek minus, quondam villa nunc haereditas deserta⁴
- 1529–1530 — „W. seu Pustym Półwiesku”, „Połwiosek W. pustej”³
- 1579 — Poliwiesko, parafia Wąsosze, własność Stanisława Zagórskiego⁵
- 1827 — Polwioski; 1887 — Półwiosek Stary, Nowy, Lubstowski²
Przynależność
Podział parafialny jest tu wyjątkowo drobny i przez to ważny dla każdego, kto szuka w księgach. Słownik geograficzny (1887) rozpisuje go wprost: Półwiosek Lubstowski — parafia Ślesin, Półwiosek Nowy — parafia Wąsosze, Półwiosek Stary — „parafia Wąsosze dla wsi, Ślesin dla dworu”⁶. Wszystkie trzy leżały wtedy w powiecie kolskim, w gminie Piotrkowice, i tak też zapisuje je spis powszechny z 1921 r.⁷. Do gminy i powiatu konińskiego weszły dopiero po reformie 1954 r., gdy gminę Ślesin złożono z dawnej gminy Sławoszewek i dawnej gminy Piotrkowice. W spisie uposażeń z około 1520 r. Półwiosek Mały należy do parafii Wąsosze, a dziesięcina z niego idzie do kościoła w Ostrowążu⁴ — w parafii ślesińskiej Półwioska wtedy nie ma.
Najstarsze znane nam otoczenie właścicielskie wskazał Stanisław Kozierowski: Półwiosek wymienia on wśród posiadłości rodu Godziębów nad jeziorami gosławskim i ślesińskim, śledzonych od połowy XIII do XV wieku⁸. Dalsze dzieje — Lupstowscy, Pątnowscy, Połwiescy, Zagórscy, Łakińscy, kolonia z 1772 r., kantorat — opisuje rozdział o parafii i jej wsiach.
Co o nazwie piszą językoznawcy
Nazwy miejscowe Polski (tom Po–Q, 2013) prowadzą nazwę od dawnej postaci Poluwiesk i od wyrazu pospolitego połwiesek — zdrobnienia od półwieś; członami odróżniającymi są łacińskie minor, minus („mniejszy”), polskie nowy i stary oraz przymiotnik od nazwy pobliskiej wsi Lubstów². Słownik odsyła przy tym do dwóch pokrewnych haseł, Półwiesk i Półwieś, których typ nazewniczy jest ten sam.
Stanisław Kozierowski nie poświęcił naszej osadzie osobnego objaśnienia etymologicznego — notuje ją tylko wśród posiadłości rodu Godziębów⁸. Słownik geograficzny nazwy nie objaśnia wcale; podaje za to najcenniejszą wskazówkę rzeczową, czyli rozbiór parafialny trzech osad⁶.
Nasza ocena
Nazwa jest topograficzno-gospodarcza i mówi o wielkości, nie o położeniu: „pół wsi”. Staropolskie półwieś i jego zdrobnienie połwiesek oznaczały osadę stanowiącą połowę wsi — połowę dziedziny, połowę pierwotnego nadania, połowę osiadłych łanów. W polskiej toponimii to typ liczny i rozpoznawalny; na Śląsku i w Prusach odpowiada mu niemieckie Halbendorf, a w źródłach łacińskich media villa, „pół wsi” — i te właśnie odpowiedniki zna słownik naukowy przy innych Półwioskach².
Za takim rozumieniem stoi w naszym przypadku sam materiał źródłowy, i to mocniej niż zwykle. Od 1477 r. źródła konsekwentnie dzielą osadę na Wielki i Mały Półwiosek, a od 1507 r. dodają, że Mały jest pustką. Nazwa opisująca połowę czegoś sama się więc raz jeszcze przepołowiła — i to jest, jak sądzimy, klucz do dzisiejszej trójki. Hipoteza: kolejność była następująca — jedna dziedzina „Półwiosek”, jej podział na Wielki i Mały, zanik jednej z części („Pusty Półwiosek” w latach 1529–1530), ponowne zasiedlenie w czasach kolonizacji olęderskiej i wreszcie ustalenie trzech dzisiejszych nazw, w których stare wielki–mały zastąpiono parą stary–nowy, a trzeciej osadzie dano przymiotnik od dóbr Lubstów.
Nasuwa się jeszcze jedno wyjaśnienie, które trzeba odrzucić — a warto je wymienić, bo jest w okolicy naturalne. Półwioski leżą nad jeziorem Mikorzyńskim i Ślesińskim, w krajobrazie półwyspów i przesmyków, i łatwo w członie pół- dosłyszeć „półwysep”. Tego związku nie ma: staropolskie połwiesek jest złożeniem z wieś, nie z wyspa, i cały ciąg zapisów — Poluwesk, Polwiesek, Polwiesk — ma w drugim członie konsekwentnie -wieś, a nie -wysep. Podobieństwo brzmień jest przypadkowe.
Czego nie wiemy: której wsi Półwiosek był połową. Sąsiedztwo Lubstowa, do którego dóbr osada należała jeszcze w XIX wieku, i obecność Lupstowskich jako dziedziców Półwioska już w 1461 r. podpowiadają odpowiedź, ale jej nie dowodzą — a zapis z 1394 r. jest starszy od wszystkiego, co o tym związku wiemy.
Przypisy
1. Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części, załącznik do rozporządzenia Ministra Administracji i Cyfryzacji z 13 grudnia 2012 r., Dz.U. 2013 poz. 200 (Półwiosek Lubstowski, wieś, gmina Ślesin, przymiotnik lubstowski; Półwiosek Nowy i Półwiosek Stary, przymiotnik półwiosecki; Różopole, część wsi Półwiosek Lubstowski); powtórzone w Dz.U. 2019 poz. 2360.
2. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. K. Rymut, t. IX: Po–Q, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków 2013, hasło „Półwiosek” (grupa: Półwiosek Nowy, Półwiosek Stary, Półwiosek Lubstowski — trzy wsie, powiat koniński, gmina Ślesin, 2,5 i 1,5 km na południowy wschód i na południe od Ślesina) — ciąg poświadczeń, wymowa gwarowa i objaśnienie etymologiczne, parafraza; zmiana kolejności członów: Dz.U. 2011 nr 291 poz. 1711.
3. Teki Dworzaczka (Biblioteka Kórnicka PAN), Grodzkie i ziemskie — Konin, regesty z lat 1461, 1487, 1529 i 1530 — http://teki.bkpan.poznan.pl/
4. Jan Łaski, Liber beneficiorum archidioecesis Gnesnensis, wyd. J. Korytkowski, t. I, Gniezno 1880, s. 208 i 228: Polwyeszek minus, quondam villa nunc haereditas deserta; dziesięcina do kościoła w Ostrowążu, plebanowi w Wąsoszach tylko kolęda.
5. A. Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. I: Wielkopolska (Źródła dziejowe, t. XII), Warszawa 1883, s. 241; rejestry poborowe powiatu konińskiego z lat 1564–1583 (Archiwum Skarbu Koronnego, dz. I) notują tu Szymona, a potem Stanisława Zagórskiego oraz wiatrak.
6. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. VIII: Per–Poz, Warszawa 1887, s. 735 — https://archive.org/details/slownik-8/page/n732/mode/1up
7. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: Województwo łódzkie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1925 — powiat Koło, gmina Piotrkowice: „Półwiosek Lubstowski wieś” 20 domów, 142 mieszkańców; „Półwiosek Nowy wieś” 10 domów, 80 mieszkańców; „Półwiosek Stary wieś” 37 domów, 264 mieszkańców.
8. S. Kozierowski, Pierwotne osiedlenie pojezierza Gopła, „Slavia Occidentalis” t. II, 1922, s. 47: „Najdawniejszy ślad Godziębów stwierdziliśmy nad jeziorami gosławskiem i ślesińskiem w połowie XIII wieku […] Łężyn, Łaszczowa Wola, Gosławice, Kozarzewo, Półwiosek, Sławoszewo, Sarnowo, Szyszyn, Kijewiec, Paniewo, Kępa, Licheń”.