Ostrowy
Parafia Ślesin · gmina Ślesin · powiat koniński · dawniej gmina Piotrkowice, powiat kolski
Nazwa dziś i jej warianty
W dzisiejszym wykazie urzędowym Ostrowy nie są już samodzielną wsią: figurują jako część wsi Żółwieniec w gminie Ślesin, z dopełniaczem Ostrowów¹. Nazwa ma postać liczby mnogiej i taka jest we wszystkich znanych nam zapisach — nie spotykamy ani Ostrowa, ani Ostrowia. W księgach parafialnych z końca XIX w. obok formy „Ostrowy” pojawia się zapis „Ostrowo”; przy kwerendach trzeba szukać obu.
⚠️ Nazwy Ostrowy nie wolno mieszać z Ostrowążem (Ostrowąsem) — to dwie różne miejscowości, o różnych parafiach i różnej etymologii. Akta stanu cywilnego parafii ślesińskiej rozstrzygają to wprost, o czym mówi rozdział o parafii i jej wsiach.
Najstarsze zapisy
Ostrowy są osadą młodą i źródła notują je późno.
- 1886 — Ostrowy, „kol. nad jez. Piotrkowickiem, pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Ślesin, odl. od Koła 27 w., ma 7 dm., 52 mk.”²
- 1921 — Ostrowy, wieś w powiecie Koło, gminie Piotrkowice: 6 domów, 30 mieszkańców³
- 1928 — osada w obwodzie weterynaryjnym Ślesin, wymieniona w urzędowym planie przeglądu koni; o tym spisie mówi rozdział o parafii i jej wsiach
- 2013 — Ostrowy, część wsi Żółwieniec¹
Zapisów starszych nie znamy. Żadne z dostępnych nam źródeł średniowiecznych i nowożytnych — ani spis uposażeń archidiecezji z około 1520 r., ani rejestry poborowe drugiej połowy XVI w. — nie wymienia Ostrowów w tej okolicy; Ostrowy z innych stron Polski, które w tych źródłach są, leżą gdzie indziej i naszej osady nie dotyczą.
Przynależność
Słownik geograficzny opisuje Ostrowy jako rzadki przypadek pogranicza: kolonia leżała w powiecie kolskim i gminie Piotrkowice, a należała do parafii ślesińskiej — czyli po jednej stronie granicy administracyjnej, a po drugiej kościelnej². Spis z 1921 r. potwierdza przynależność do gminy Piotrkowice³. Do gminy Ślesin osada weszła po reformie 1954 r., gdy z gminy Sławoszewek i gminy Piotrkowice złożono jedną gminę Ślesin. Data przyłączenia do samej parafii nie jest dla nas jednoznaczna: hasło z 1886 r. podaje już parafię Ślesin, a urzędowe roczniki diecezji notują zmianę w składzie parafii nieco później — o tej rozbieżności mówi rozdział o parafii i jej wsiach.
Co o nazwie piszą językoznawcy
Tu trzeba powiedzieć wprost: naszym Ostrowom żaden słownik etymologiczny nie poświęcił hasła. Tom Nazw miejscowych Polski z literami O–Pn (2009) opisuje dziesięć różnych Ostrowów — działdowskie, szczycieńskie, włocławskie, płockie, ostrołęckie, radomskie, zaginione pod Gnieznem i inne — ale ani jedne z nich nie leżą w powiecie konińskim ani w gminie Ślesin⁴. Słownik geograficzny nazwy nie objaśnia; podaje tylko dane statystyczne².
Jedyna wypowiedź, jaką mamy, jest ogólna, ale za to od badacza tej właśnie okolicy. Stanisław Kozierowski, przeglądając nazewnictwo dorzecza Warty, umieszcza „Ostrowy” w grupie nazw pospolitych — czyli takich, które powtarzają się w terenie wielokrotnie, bo powstają wprost od wyrazu opisującego ukształtowanie gruntu, a nie od nazwiska czy imienia⁵. W innym miejscu tłumaczy pokrewny wyraz, notując przy polach zwanych Ostrowy wyspy noteckie — „agri in insulis duabus alias na Oszthrowyech”, czyli „pola na dwóch wyspach, inaczej na Ostrowach”⁶.
Nasza ocena
Nazwa jest topograficzna i pochodzi od staropolskiego wyrazu ostrów — „wyspa”, a szerzej: kawałek suchej, wyniesionej ziemi otoczony wodą, mokradłem albo łąką zalewową. Takie właśnie znaczenie poświadcza Kozierowski cytatem, w którym łacińskie insulae („wyspy”) tłumaczy się polskim „na Ostrowach”⁶. Liczba mnoga mówi, że chodziło o kilka takich wyniesień, nie o jedno.
Położenie osady tę etymologię tłumaczy: Ostrowy powstały nad jeziorem Piotrkowickim, w pasie gruntów przylegających do wody i do torfowisk, w krajobrazie, w którym grzbiety suchej ziemi wśród podmokłości są rzeczą pierwszą, jaką widzi osadnik i miernik. Hipoteza: nazwa nie została nadana wsi przy jej lokacji, lecz jest starsza od osady — najpierw tak nazywano sam grunt, uroczysko albo część pola, a kolonia z pierwszej połowy XIX wieku wzięła nazwę gotową, z mapy i z mowy okolicy. Za taką kolejnością przemawia to, że w chwili pierwszego zapisu osada liczy zaledwie siedem domów², a nazwa ma już postać utartą i mnogą.
Czego nie wiemy: kiedy osada powstała i który dokładnie grunt nazywano Ostrowami. I jedna przestroga, bo dotyczy każdego, kto będzie szukał tej nazwy w źródłach: Ostrowy są w Polsce nazwą bardzo częstą — samo brzmienie nie identyfikuje miejsca, rozstrzygać musi powiat, gmina i parafia, a przy aktach metrykalnych także nazwiska rodzin.
Przypisy
1. Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części, załącznik do rozporządzenia Ministra Administracji i Cyfryzacji z 13 grudnia 2012 r., Dz.U. 2013 poz. 200: „Ostrowy — część wsi Żółwieniec, gmina Ślesin, powiat koniński, województwo wielkopolskie, dopełniacz -wów”; powtórzone w Dz.U. 2019 poz. 2360.
2. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. VII: Net–Per, Warszawa 1886, s. 729 (hasło Ostrowy, pozycja 5) — https://archive.org/details/slownik-7/page/n726/mode/1up
3. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: Województwo łódzkie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1925 — powiat Koło, gmina Piotrkowice, „Ostrowy wieś”: 6 domów, 30 mieszkańców.
4. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. K. Rymut, t. VIII: O–Pn, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków 2009, hasła „Ostrowy (1)”–„Ostrowy (10)” — żadne z nich nie dotyczy osady w gminie Ślesin.
5. S. Kozierowski, Pierwotne osiedlenie dorzecza Warty od Koła do ujścia w świetle nazw geograficznych, „Slavia Occidentalis” t. V, 1926, s. 39 — „Ostrowy” wśród nazw pospolitych.
6. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych dzisiejszej archidyecezyi gnieźnieńskiej, Poznań 1914, s. 208: „Ostrowy, pola na Rynarzewie. Lb. Bf. podaje wyspy noteckie »agri in insulis duabus alias na Oszthrowyech«”.