Lubomyśle
Parafia Ślesin · gmina Ślesin · powiat koniński · dawniej gmina Sławoszewek, powiat koniński
Nazwa dziś i jej warianty
Urzędowa nazwa brzmi dziś Lubomyśle — rodzaj nijaki, dopełniacz Lubomyśla, przymiotnik lubomyski; w tym samym wykazie jako część wsi Lubomyśle figurują Biele¹. Rodzaj nijaki na -e jest jednak stosunkowo późny. Przez całe średniowiecze i epokę nowożytną nazwa występuje w dwóch postaciach obok siebie: męskiej Lubomyśl (łac. de Lubomysl, Lubomisl) i nijakiej Lubomyśle (de Lubomisle, Lubomysle). Jeszcze mapa z lat 1802–1803 pisze Lubomysl, a dopiero spis z 1827 r. utrwala formę Lubomyśle, którą od tego czasu powtarzają wszystkie wykazy². Wymowa gwarowa zanotowana w słowniku naukowym idzie za postacią urzędową: lubomysle, przymiotnik lubomysleski².
Najstarsze zapisy
- XIV w. (?) — de Lubomysl, w zapisie bez pewnej daty³
- 1400 — de Lubomisl, w księdze ziemskiej poznańskiej²
- 1405 — Ianek de Lubomisla, w księdze konińskiej³
- 1409 — Czesszek de Lubomisle, tamże³
- 1475 — Philippus Lubomysziski, tamże³
- 1511–1523 — Lubomyszlye, także Lyubomyszl, villa, w spisie uposażeń archidiecezji gnieźnieńskiej⁴
- 1579 — Lubomisl, w rejestrze poborowym powiatu konińskiego; podatek płaci Jan Lubomyski⁵
- 1618–1620 — Lubomysle; 1628 — Lubomisl; 1674 — Lubomysle²
- 1827 — Lubomyśle; 1884 — Lubomyśle; 1982 — Lubomyśle²
Przynależność
Lubomyśle należy do parafii ślesińskiej od najdawniejszego znanego opisu tej parafii: spis uposażeń z około 1520 r. wylicza je jako pierwszą z sześciu wsi kościoła św. Mikołaja w Ślesinie⁴. W XVI w. wieś leży w powiecie konińskim i wciąż w parafii Ślesin — tak ją notują rejestry poborowe z lat 1564–1583⁵. W latach osiemdziesiątych XIX w. Słownik geograficzny nie daje jej osobnego hasła, lecz wymienia ją w opisie folwarku Mikorzyn: „wś Lubomyśle os. 11, z gr. mr. 326”, gmina Sławoszewek, parafia Ślesin⁶. Spis powszechny z 1921 r. zapisuje Lubomyśle wciąż w gminie Sławoszewek powiatu konińskiego⁷. Dzieje własności, kolonię olęderską i ród Lubomyskich opisuje rozdział o parafii i jej wsiach oraz rozdział o rodach; nie powtarzamy ich tutaj.
Co o nazwie piszą językoznawcy
Stanisław Kozierowski (1921) zamyka swoje hasło o Lubomyślu jednym skrótem — „Im.” (imię) — i wskazuje podstawę: staropolskie imię dwuczłonowe Lubomysł³. Ten sam badacz rok później umieszcza Lubomyśl w grupie nazw „w formie przymiotników na spółgłoskę miękką”, obok Bronisławia, Lubotynia, Morzysławia czy Włodzisławia, i wszystkie wyprowadza od imion — w naszym przypadku od Lubomysła⁸.
Nazwy miejscowe Polski (tom L–Ma, 2005) potwierdzają to samo rozwiązanie: nazwa powstała od imienia Lubomysł przy pomocy przyrostka -jь, -je — czyli pierwotnie znaczyła „to, co Lubomysłowe”².
Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych odwraca kierunek zależności, o którym warto pamiętać: nazwisko Lubomyski wywodzi wprost od naszej miejscowości, wskazując Lubomyśl w Wielkopolsce, dziś Lubomyśle w gminie Ślesin⁹. Samo nazwisko jest w źródłach starsze niż większość zapisów nazwy wsi — Johannes Lubomiszlszky występuje w roku 1415, Albertus Lubomyschski w 1497¹⁰.
Słownik geograficzny nie podaje o tej nazwie nic; hasła jej nie poświęcił.
Nasza ocena
Zgoda źródeł jest tu pełna i trudno z nią polemizować: Lubomyśle to nazwa dzierżawcza od dwuczłonowego imienia słowiańskiego Lubomysł — złożenia z członów lub- („miły”, „lubić”) i mysl- („myśl”), tego samego typu co Bogumił, Radomysł czy Dobrosław. Wieś nazwano tak, jak się nazywał jej pierwszy właściciel, a przyrostek -jь dał postać Lubomyśl, dosłownie „[dziedzina] Lubomysła”.
Sporne — i to jedyny naprawdę sporny punkt — jest przejście od rodzaju męskiego do nijakiego. Zapisy pokazują, że obie postacie chodziły obok siebie przez ponad czterysta lat, a postać nijaka zwyciężyła dopiero w XIX wieku. Hipoteza: był to skutek presji sąsiedztwa nazewniczego, w którym nazwy nijakie na -o, -e (Mikorzyno, Sarnowo, Szyszyno, Sławęcino) stanowiły regułę, a nazwa męska była wyjątkiem. Odwrotny ruch — od nijakiego Ślesino do męskiego Ślesin — odbył się w tej samej okolicy i w tym samym czasie, co pokazuje, że rodzaj gramatyczny nazw miejscowych był tu przez stulecia niestabilny; o tym drugim przypadku mówi rozdział o etymologii nazwy Ślesina.
Trzeba też wyraźnie powiedzieć, czego w nazwie nie ma. Nie ma w niej żadnego związku z „lubą myślą”, „miłym miejscem” ani z jeziorem — a takie wyjaśnienia narzucają się same, bo nazwa jest przejrzysta dla współczesnego ucha. Przejrzystość jest tu pozorna: człon -mysł w imionach staropolskich nie oznaczał myślenia w naszym sensie, lecz wchodził w skład utartych formuł imienniczych. I nie ma w niej śladu rodu Lubomyskich, bo to ród wziął nazwisko od wsi, nie wieś nazwę od rodu.
Przypisy
1. Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części, załącznik do rozporządzenia Ministra Administracji i Cyfryzacji z 13 grudnia 2012 r., Dz.U. 2013 poz. 200, cz. 1 (Lubomyśle, wieś, gmina Ślesin, przymiotnik lubomyski; Biele, część wsi Lubomyśle); powtórzone w Dz.U. 2019 poz. 2360.
2. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. K. Rymut, t. VI: L–Ma, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków 2005, hasło „Lubomyśle” (wieś, powiat koniński, gmina Ślesin, 2 km na południowy zachód od Ślesina) — ciąg poświadczeń i objaśnienie etymologiczne, parafraza.
3. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej zachodniej i środkowej Wielkopolski, t. I: A–Ł, Poznań 1921 (Roczniki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, t. XLVII), s. 473: „Lubomyśle par. Ślesin koniń. […] loan. miles de Lubomysl (może z XIV w.) […] pod r. 1405 Ianek de Lubomisla, pod r. 1409 Czesszek de Lubomisle […] pod r. 1475 n. Philipp. Lubomysziski […] Im. *Lubomysł”.
4. Jan Łaski, Liber beneficiorum archidioecesis Gnesnensis, wyd. J. Korytkowski, t. I, Gniezno 1880, s. 208–209 — wyliczenie wsi parafii ślesińskiej: „Lubomyszlye, Mykorzyno, Slavaczyno, Sarnowo, Byskupye, Schyschyno duplex”.
5. A. Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t. I: Wielkopolska (Źródła dziejowe, t. XII), Warszawa 1883, s. 237; rejestry poborowe powiatu konińskiego z lat 1564–1583 (Archiwum Skarbu Koronnego, dz. I) notują tu kolejno Andrzeja, Zofię i Jana Lubomyskich, pół łanu kmiecego, łan pusty i ogrodnika.
6. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. VI: Mal–Net, Warszawa 1886, s. 407 (hasło Mikorzyn) — https://archive.org/details/slownik-6/page/n404/mode/1up
7. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: Województwo łódzkie, Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 1925 — powiat Konin, gmina Sławoszewek, „Lubomyśle wieś”: 18 domów, 93 mieszkańców.
8. S. Kozierowski, Pierwotne osiedlenie pojezierza Gopła, „Slavia Occidentalis” t. II, 1922, s. 13: „nazwy w formie przymiotników na spółgłoskę miękką: […] Lubomyśl […] od imion […] Lubomysł”.
9. Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych, cz. 3: Odmiejscowe nazwy osobowe, Kraków 1997, hasło „Lubomyski” — nazwisko wyprowadzone od wielkopolskiego Lubomyśla, dziś Lubomyśle w gminie Ślesin (parafraza).
10. Słownik staropolskich nazw osobowych, red. W. Taszycki, t. III, Wrocław 1971–1973, s. 288 („Nobilem Albertum Lubomyschski 1497”) oraz t. VII: Suplement, Wrocław 1984 („Dominus Johannes Lubomislszky 1415”).