Lizawy
Parafia Ślesin · gmina Ślesin · powiat koniński · województwo wielkopolskie. Dawniej: powiat koniński, gmina Sławoszewek, parafia Ślesin.
Nazwa dziś i jej warianty
Urzędowo Lizawy — kolonia w gminie Ślesin, nazwa w liczbie mnogiej, w dopełniaczu Lizaw¹.
Wariantów nazwa prawie nie ma — od najstarszego znanego zapisu po dziś brzmi tak samo. Raz tylko, w prasie konińskiej z 1919 roku, pojawia się postać w liczbie pojedynczej: „Lizawa, gm. Sławoszewek”².
Najstarsze zapisy
- 1875 — Lizawy, „w. i os.” — alfabetyczny skorowidz Królestwa Polskiego notuje wieś i osadę w guberni kaliskiej, powiecie konińskim, gminie Sławoszewek, parafii Ślesin³.
- 1884 — Lizawy, kolonia — Słownik geograficzny, pozycja pierwsza hasła: „kol., pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ślesin. Leży na płn. od Konina odl. 18 w., od szosy konińsko-włocławskiej w. 7, ma powierzchni 108 mr.; ludności wyłącznie niemieckiej 20; grunt szczerkowaty”⁴.
- 1921 — Lizawy, kolonia — powiat Konin, gmina Sławoszewek; spis notuje czterdziestu pięciu mieszkańców, z których niemal wszyscy podali wyznanie ewangelickie i narodowość niemiecką⁵.
- 1919 — Lizawa²; 1928 — Lizawy⁶.
Zapisów staropolskich nie ma żadnych: nazwa nie występuje ani w szesnastowiecznych rejestrach poborowych, ani w regestach ksiąg grodzkich i ziemskich⁷.
⚠️ Homonim jest jeden i stoi w tym samym haśle Słownika geograficznego, jako pozycja druga: Lizawy w powiecie stopnickim, w parafii Pierzchnica pod Kielcami — wieś i osada, dziś kolonia w gminie Pierzchnica⁴ ⁸. Tej wsi dotyczą wszystkie objaśnienia etymologiczne, jakie w słowniku nazw miejscowych stoją pod hasłem „Lizawy”; naszych Lizaw ten słownik nie ma wcale⁸.
Przynależność
Parafia Ślesin i gmina Sławoszewek od pierwszych zapisów³ ⁴ ⁵; od 1954 roku gmina Ślesin, utworzona z połączenia gminy Sławoszewek z gminą Piotrkowice. ⚠️ Urzędowe roczniki diecezji kujawsko-kaliskiej, które od 1892 roku drukują pełne wykazy miejscowości parafii, Lizaw w składzie parafii ślesińskiej nie wymieniają — i to się zgadza z tym, co o osadzie mówi Słownik geograficzny: jej ludność była wyłącznie ewangelicka, więc do kościoła w Ślesinie nie należała⁴ ⁵. Lizawy stoją w jednym szeregu z okolicznymi koloniami olęderskimi i pruskimi: Szyszyńskimi Holendrami, Holendrami Żółwieniec, Smolnikami Niemieckimi, Bolesławowem i Goraninkiem.
Co o nazwie piszą językoznawcy
Stanisław Kozierowski wymienia „Lizawy, parafia Ślesin koniński” — i robi to w miejscu bardzo dla nas wymownym: w haśle o nazwie terenowej. Opisuje tam nieznane dziś błoto o nazwie Lizawy na Starężynie i przytacza zapis z akt z lat 1555–1558: „oth… lyzaw… od blotha czo ie Lizawami zową”, czyli „od błota, co je Lizawami zową”⁹. W swoim zestawieniu nazw pierwotnych stawia nasze Lizawy w jednym rzędzie z uroczyskiem pod Murowaną Gośliną i łąką w Lutomku¹⁰ — a więc traktuje tę nazwę jako nazwę terenową, nie osadniczą.
Nazwy miejscowe Polski naszej osady nie mają. Dla Lizaw kieleckich podają ostrożnie: „może od nazwy osobowej Lizawa, w liczbie mnogiej”⁸. Przy śląskich Lizawicach ten sam słownik rozwija tło wyrazowe: nazwa osobowa Lizawa jest poświadczona w słowniku staropolskich nazw osobowych, a wiąże się z czasownikiem lizać i z przymiotnikiem lizawy 'o zwierzęciu chorym' (czeskie lízavý 'pochlebny')⁸.
Do tego samego gniazda wyrazowego sięga opracowanie nazw okolic Turku, objaśniając nazwę Lizawica: od nazwy osobowej Lizawa, albo od rzeczownika lizawica — 'lizanka, sól w kawałkach albo drobna, pomieszana z paszą, dawana bydłu do lizania' — albo od przymiotnika lizawy¹¹.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego nazwy nie objaśnia, ale zapisuje o osadzie dwie rzeczy, które dla niej znaczą więcej niż etymologia: 108 mórg powierzchni i „grunt szczerkowaty”⁴.
Nasza ocena
Nazwa jest w liczbie mnogiej i to jest pierwsza wskazówka: nazwy osad w liczbie mnogiej najczęściej nie są dzierżawcze, lecz przeniesione — z pola, łąki, mokradła albo z gromady ludzi. Druga wskazówka stoi u Kozierowskiego: „od błota, co je Lizawami zową”⁹. Jeżeli w połowie XVI wieku Lizawy były w Wielkopolsce zwyczajnym określeniem podmokłego gruntu, to naszą osadę nazwano najpewniej od miejsca, na którym ją założono, a nie od człowieka. To nasza hipoteza i przyznajemy, że dowodu wprost dla tej konkretnej kolonii nie mamy — poświadczenie Kozierowskiego dotyczy błota pod Starężynem, nie naszego gruntu.
Druga hipoteza, ta ze słownika naukowego, prowadzi do nazwy osobowej Lizawa, a przez nią do przymiotnika lizawy⁸. Trzecia, najbliższa gospodarstwu: do lizawki — soli wykładanej bydłu, od której w tej samej okolicy nazwano Lizawicę pod Tuliszkowem¹¹. Wszystkie trzy wychodzą z jednego czasownika lizać i wszystkie trzy są w tej okolicy poświadczone; rozstrzygnąć między nimi można by tylko zapisem starszym od 1875 roku, a takiego dla Lizaw nie znamy.
⭐ Jedno warto na koniec zauważyć. o żadnej innej miejscowości dzisiejszej parafii Słownik geograficzny nie pisze, że jej ludność jest „wyłącznie niemiecka” — przy Goraninie i Bolesławowie mówi o połowie mieszkańców, tu o wszystkich⁴. Osada ma więc nazwę polską, i to nazwę z najstarszej warstwy wyrazowej, a mieszkańców sprowadzonych tu w XVIII albo XIX wieku — co prowadzi do hipotezy, że nazwa jest tu starsza od wsi: kolonię założono na gruncie, który już wcześniej nazywano Lizawami.
Przypisy
1. Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części, załącznik do rozporządzenia Ministra Administracji i Cyfryzacji z 13 grudnia 2012 r. (Dziennik Ustaw 2015, poz. 1636) — hasło „Lizawy” (kolonia, gmina Ślesin).
2. „Głos Koniński” R. 2, nr 59 z 7 listopada 1919, s. 2 — wykaz miejscowości powiatu, pozycja „Lizawa, gm. Sławoszewek”.
3. Skorowidz Królestwa Polskiego, czyli spis alfabetyczny miast, wsi, folwarków, kolonii i wszystkich następstw…, Warszawa 1875, s. 681, pozycja „Lizawy w. i os.” (gubernia kaliska, powiat koniński, gmina Sławoszewek, parafia Ślesin).
4. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. V, Warszawa 1884, s. 359, hasło „Lizawy”, pozycja 1. Skan: https://archive.org/details/slownik-5/page/n356/mode/1up
5. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: województwo łódzkie, Warszawa 1925, s. 37 — powiat Konin, gmina Sławoszewek, pozycja „Lizawy kol.” (kolumny wyznania i narodowości). ⚠️ Liczby podane w przybliżeniu, za warstwą tekstową tablicy.
6. „Plan przeglądu koni na powiat Koniński w 1928 roku”, obwód Ślesin, dzień 14 czerwca 1928 — „Głos Koniński” R. 8, nr 18 z 5 maja 1928, s. 3.
7. Rejestry poborowe powiatów konińskiego i gnieźnieńskiego z lat 1564–1588 (Archiwum Skarbu Koronnego I) w opracowaniu Atlasu Fontium Instytutu Historii PAN oraz Teki Dworzaczka Biblioteki Kórnickiej PAN, Regesty z akt grodzkich i ziemskich — kwerenda własna: brak zapisów tej nazwy.
8. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. K. Rymut, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków, tom VI (L–Ma), hasła „Lizawy” (gmina Pierzchnica, województwo kieleckie) i „Lizawice” (gmina Oława) — objaśnienia etymologiczne, z odesłaniem do Słownika staropolskich nazw osobowych (parafraza). Hasła dla Lizaw w gminie Ślesin słownik nie ma.
9. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej zachodniej i środkowej Wielkopolski, t. I, Poznań 1921, s. 465, hasło „Lizawy” (błoto nieznane na Starężynie; zapis z akt z lat 1555–1558) oraz odesłanie „Lizawy par. Ślesin koniń.”.
10. S. Kozierowski, Pierwotne osiedlenie dorzecza Warty, s. 64: „Lizawy (os. Slesin, ur. Mur. Goślina, łk. Lutomek)”.
11. E. Zając, Toponimia powiatu tureckiego. Słownik nazw, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2016, s. 54, hasło „Lizawica” (część wsi Wróblina w gminie Tuliszków) — parafraza objaśnienia, z odesłaniami do Słownika staropolskich nazw osobowych i Słownika języka polskiego pod redakcją Jana Karłowicza.