Leśnictwo
Parafia Ślesin · gmina Ślesin · powiat koniński · województwo wielkopolskie. Dawniej: powiat kolski, gmina Piotrkowice, parafia Lubstów.
Nazwa dziś i jej warianty
Urzędowo Leśnictwo — wieś w gminie Ślesin, w dopełniaczu Leśnictwa, przymiotnik leśnicki; tak samo brzmi mowa miejscowa: leśńictfo, leśńicki¹ ². Wariantów nazwy nie ma — jest nieodmiennie jedna, od pierwszego zapisu po dziś.
⭐ Jeden zapis wyłamuje się jednak z tej jednostajności i jest dla dziejów wsi najważniejszy: mapa Kwatermistrzostwa z 1839 roku podaje „Hol. Leśnictwo”, czyli Holendry Leśnictwo². To znaczy, że osadę zakładano jako kolonię olęderską, a nie jako zwykłą wieś czynszową — i że jej pierwotna, pełna nazwa miała dwa członki.
Najstarsze zapisy
- 1827 — Leśnictwo — spis miast, wsi i osad Królestwa Polskiego: pięć domów i siedmiu mieszkańców² ³.
- 1839 — Hol. Leśnictwo — mapa Kwatermistrzostwa².
- 1884 — Leśnictwo, wieś i osada — Słownik geograficzny: „nad błotem Ługi, wś i os., pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Lubstów, odl. od Koła w. 29; wś dm. 8, mk. 166; os. dm. 4, mk. 38. W 1827 r. 5 dm., 7 mk. Dobra L. i Tokary mają 2320 m. rozl. (1900 lasu)”³.
- 1921 — Leśnictwo — dwie pozycje spisu, „Leśnictwo leśn.” i „Leśnictwo wieś”, powiat Koło, gmina Piotrkowice⁴.
- 1980 — Leśnictwo, -wa².
Zapisów staropolskich nie ma: nazwa nie występuje ani w szesnastowiecznych rejestrach poborowych, ani w regestach ksiąg grodzkich i ziemskich⁵. Kozierowski notuje ją bez żadnego poświadczenia dawnego, jednym wierszem: „Leśnictwo, parafia Lubstów”⁶. To nie luka w kwerendzie, lecz informacja o wieku osady — Leśnictwo jest młodsze od ksiąg, w których szukamy.
⚠️ Homonimów jest wiele, bo nazwa jest przezroczysta: Słownik geograficzny ma pod tym hasłem siedem osad w Królestwie Polskim i dwie w Galicji, a w dawnym powiecie władysławowskim istniała nawet cała gmina Leśnictwo³. Bliżej, w gminie Kawęczyn pod Turkiem, jest druga wielkopolska wieś tej nazwy⁷. Naszą rozpoznaje się po dwóch znakach: błoto Ługi i dobra Lubstów.
Przynależność
Wieś leży w „kolskiej” połowie dzisiejszej gminy. W XIX wieku to powiat kolski, gmina Piotrkowice, parafia Lubstów³ ⁶; dziś parafia Ślesin i gmina Ślesin, utworzona w 1954 roku ze zrośnięcia gminy Sławoszewek (powiat koniński) z gminą Piotrkowice (powiat kolski). Praktyczny skutek dla szukających przodków: dziewiętnastowiecznych opisów i akt tej wsi trzeba szukać pod Kołem i pod Lubstowem, nie pod Koninem i Ślesinem.
Leśnictwo należało do dóbr Lubstów i zostało z nich wydzielone jako kolonia o czternastu osadach i 82 morgach⁸. Z tym samym majątkiem trzymają się razem sąsiednie osady leśne i błotne — Ługi, Frąsin, Witalisów i Tokary; dobra „Leśnictwo i Tokary” liczyły 2320 mórg, z czego 1900 mórg lasu³.
Co o nazwie piszą językoznawcy
Nazwy miejscowe Polski mają dla naszej wsi hasło z ciągiem poświadczeń, ale objaśnienia etymologicznego przy niej nie podają — słownik daje je przy bliźniaczej wsi w gminie Kawęczyn i orzeka tam, że nazwa jest dwuznaczna: może pochodzić od rzeczownika leśnictwo ('leśniczówka') albo od nazwy zawodowej leśniczy, leśnik, z przyrostkiem -ctwo; dodaje, że wieś leży w sąsiedztwie lasu² ⁷.
Kozierowski nazwy nie objaśnia i nie ma dla niej ani jednego zapisu dawnego⁶. Słownik geograficzny także nie objaśnia — ale opisuje położenie („nad błotem Ługi”) i rozmiar lasu w dobrach, co dla tej nazwy jest wymowniejsze od etymologii³.
Nasza ocena
Nazwa jest kulturowa i przezroczysta: mówi o urzędzie i o osadzie leśnej. Rozstrzygnąć, czy powstała od leśnictwa jako jednostki gospodarki leśnej, czy od leśnika jako zawodu, na podstawie samych zapisów nie można — i słownik naukowy uczciwie tego nie rozstrzyga². Nasza hipoteza wskazuje na pierwszą możliwość, i to z dwóch powodów źródłowych: osada wychodzi z majątku, w którym lasu jest 1900 mórg na 2320, a spis z 1921 roku notuje obok wsi osobną jednostkę „Leśnictwo leśn.”, czyli leśnictwo w znaczeniu urzędowym³ ⁴. Wieś wzięłaby zatem nazwę od instytucji, przy której wyrosła — jak sąsiednia Krzyżka bywa w tych spisach „Krzyszka leśnictwo”⁹.
⭐ Do tego dochodzi trop, którego żaden słownik nie notuje: zapis „Hol. Leśnictwo” z 1839 roku². Jeżeli osada zakładana była jako kolonia olęderska — a wszystko na to wskazuje, bo cały pas wsi na wschód od jeziora lokowano tak w drugiej połowie XVIII wieku — to jej nazwa nie upamiętnia ani właściciela, ani patrona, lecz grunt, który dostali osadnicy: las do wykarczowania. Sąsiedztwo nazw jest tu zgodne w sto procentach: Ługi to mokradło, Leśnictwo to las, a osady „nad błotem” wyliczają się jedna za drugą.
Przypisy
1. Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części, załącznik do rozporządzenia Ministra Administracji i Cyfryzacji z 13 grudnia 2012 r. (Dziennik Ustaw 2015, poz. 1636) — hasło „Leśnictwo” (wieś, gmina Ślesin).
2. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. K. Rymut, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków, tom VI (L–Ma), hasła „Leśnictwo (2)” (gmina Ślesin) i „Leśnictwo (1)” (gmina Kawęczyn) — ciąg poświadczeń, zapis gwarowy i objaśnienie etymologiczne (parafraza).
3. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. V, Warszawa 1884, s. 160, hasło „Leśnictwo”, pozycja 3. Skan: https://archive.org/details/slownik-5/page/n157/mode/1up
4. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: województwo łódzkie, Warszawa 1925, s. 31 — powiat Koło, gmina Piotrkowice, pozycje „Leśnictwo leśn.” i „Leśnictwo wieś”.
5. Rejestry poborowe powiatów konińskiego i gnieźnieńskiego z lat 1564–1588 (Archiwum Skarbu Koronnego I) w opracowaniu Atlasu Fontium Instytutu Historii PAN oraz Teki Dworzaczka Biblioteki Kórnickiej PAN, Regesty z akt grodzkich i ziemskich — kwerenda własna: brak zapisów tej nazwy.
6. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej zachodniej i środkowej Wielkopolski, t. I, Poznań 1921, s. 450–451, hasło „Leśnictwo”.
7. Nazwy miejscowe Polski…, tom VI (L–Ma), hasło „Leśnictwo (1)”, gmina Kawęczyn — objaśnienie typu nazwy, z odesłaniem do prac Witolda Taszyckiego o nazwach na -ctwo (parafraza).
8. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego…, t. V, s. 455, hasło „Lubstów” — wyliczenie kolonii wydzielonych z dóbr Lubstów wedle danych Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego. Skan: https://archive.org/details/slownik-5/page/n452/mode/1up
9. „Plan przeglądu koni na powiat Koniński w 1928 roku”, obwód Ślesin, dzień 20 czerwca 1928 („Krzyszka leśnictwo”) — „Głos Koniński” R. 8, nr 18 z 5 maja 1928, s. 3.