Kujawiniec
historyczna · Parafia Ślesin · dawniej powiat koniński, gmina Sławoszewek. Osada poświadczona w księgach parafii w latach 1883–1889; nazwa nierozstrzygnięta i na dzisiejszej mapie nieobecna.
Nazwa i jej warianty
Kujawiniec — nazwa, której nie ma ani w żadnym słowniku geograficznym i nazewniczym, ani w dzisiejszym wykazie urzędowych nazw miejscowości, ani w promieniu trzydziestu kilometrów na dzisiejszej mapie¹ ² ³ — a która w roczniku 1889 jest jedną z częstszych wsi parafii Ślesin: cztery akty urodzenia, cztery śluby i trzy zgony, jedenaście aktów w jednym roku⁴.
Zapisywana cyrylicą, rozsypuje się w odczycie maszynowym na kilkanaście postaci; rozstrzyga margines aktu urodzenia nr 107 z 1889 roku, gdzie stoi czytelnie „Куявинецъ”⁴.
⚠️ To nie jest Żółwieniec. Obie nazwy występują w tym samym roczniku obok siebie i mają różne rodziny⁴. Odwrotna pułapka wraca w 1904 roku, gdzie podobne warianty zapisu oznaczają już Żółwieniec⁴ — czyli odczyt maszynowy myli obie nazwy w obie strony i sam z siebie tego nie rozstrzygnie. ⇒ zob. hasło Żółwieniec.
Najstarsze zapisy
- 1883 — nazwa niepewna — akt zgonu nr 65 podaje ją trzy razy i za każdym razem inaczej; wszystkie trzy postaci pasują literowo do Kujawiniec, ale to hipoteza, nie odczyt⁴.
- 1889 — Kujawiniec — jedenaście aktów, z czytelnym zapisem w marginesie⁴.
Przynależność
Parafia Ślesin — wprost z ksiąg. Osada ma w aktach własnych gospodarzy i własnego kowala, Jana Nawrockiego; mieszkają w niej Niewiadowscy, Kolasowie, Wojciechowscy, Rumeccy, Klimczakowie i osadnicza rodzina Stranc (Strantz), spotykana też w Głębockiem⁴. Panny młode przychodzą tu ze wsi sąsiednich parafii — z Marianowa w parafii Ostrowąż, z Helenowa w parafii Licheń, z Szyszyńskich Holendrów⁴ — co dobrze pokazuje, jak daleko sięgały związki tej małej osady.
Co o nazwie piszą językoznawcy
O samej nazwie — nic, bo jej nie znają. Objaśniony jest natomiast wyraz, od którego nazwa wygląda na urobioną.
Aleksander Brückner stawia to najkrócej: „Kujawy, nazwa dzielnicy wielkopolskiej […] 'wydma piaszczysta'”⁵.
Stanisław Kozierowski przytacza pod hasłem Kujawy objaśnienia ze słowników gwarowych: „według Słownika gwar kujawa jest miejsce w polu jałowe, wśród lasów wydma, piaszczyste gołoborze; kujawicze według Słownika warszawskiego są podmokłe, świeżo wytrzebione obszary”⁶.
Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych notuje ten sam wyraz w obu znaczeniach — kujawa 'golizna', kujawy 'wydmy piaszczyste wśród lasów, gołoborze, golizny' — i wylicza od niego urobione nazwy osobowe, w tym Kujawiec, poświadczony w 1425 roku⁷ ⁸.
Nasza ocena
⚠️ Nie rozstrzygamy, czym Kujawiniec był ani skąd wzięła się jego nazwa. Możemy tylko wyłożyć trzy drogi i powiedzieć, która nas mniej przekonuje.
Hipoteza pierwsza — terenowa. Nazwa jest urobiona od wyrazu kujawa / kujawy, oznaczającego w gwarach piaszczystą wydmę wśród lasów, jałowe miejsce w polu, świeżo wytrzebiony grunt⁵ ⁶ ⁷. Przyrostek -iniec jest w nazwach terenowych zwyczajny (brzeziniec, olszyniec, dębiniec) i pasuje do osady założonej na nieużytku — a takich kolonii w tej okolicy wykrojono w XIX wieku kilkanaście. To naszym zdaniem droga najkrótsza i najbardziej prawdopodobna.
Hipoteza druga — graniczna. Nazwę czyta się też jako 'kujawski kraniec' — miejsce na skraju Kujaw. Ślesin leży na starej granicy Wielkopolski i Kujaw, więc sens byłby na miejscu; ale słowotwórstwo tego nie popiera, bo z kujawski nie robi się Kujawiniec. Traktujemy to jako objaśnienie ludowe.
Hipoteza trzecia — błąd. Nazwa mogła nie być nazwą wsi, lecz nazwą gruntu albo przysiółka, używaną przez kancelarię parafialną i nigdzie poza nią nie zapisaną; albo pisarz zapisał cyrylicą nazwę, którą sam usłyszał niedokładnie. Że wchodzi tu w grę zniekształcenie, widać po tym, jak w tych samych księgach mieszają się ze sobą Kujawiniec i Żółwieniec⁴.
Jedna rzecz jest natomiast pewna i nie zależy od etymologii: w 1889 roku Kujawiniec był osadą żywą, z kowalem i z jedenastoma aktami w roku⁴. Osada tej wielkości nie znika bez śladu — ślad jej gdzieś jest, tylko nie w słownikach.
Przypisy
1. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I–XV/2, Warszawa 1880–1902 — brak hasła stwierdzony przeszukaniem warstwy tekstowej wszystkich tomów.
2. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. K. Rymut, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków, tom V (Ko–Ky) — hasła „Kujawki” i „Kujawy” o innych miejscowościach; hasła „Kujawiniec” słownik nie ma.
3. Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części, załącznik do rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (Dziennik Ustaw 2019, poz. 2360) — w powiecie konińskim nazwy Kujawiniec nie ma.
4. Akta stanu cywilnego parafii Ślesin: rok 1889, akty urodzenia nr 33, 97, 107 (zapis nazwy w marginesie), 119, akty małżeństwa nr 4, 7, 9, 19, akty zgonu nr 13, 32, 43; rok 1883, akt zgonu nr 65 (nazwa niepewna, trzy różne postaci); rok 1904, akty urodzenia nr 8, 37, 90, 121 (warianty zapisu Żółwieńca) — duplikaty, odczyty własne. ⚠️ Odczyty opracowane na tekście, niesprawdzone na skanach.
5. A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Krakowska Spółka Wydawnicza, Kraków 1927, s. 279, hasło „Kujawy”.
6. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych dzisiejszej archidyecezyi poznańskiej, t. I (A–O), Poznań 1916, s. 137, hasło „Kujawy” — objaśnienia za Słownikiem gwar polskich i Słownikiem języka polskiego pod redakcją Jana Karłowicza.
7. Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych, cz. 1: Odapelatywne nazwy osobowe, oprac. A. Cieślikowa, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków 2000, hasło „Kujawa” — parafraza objaśnienia wyrazu i wykaz formacji pochodnych, w tym Kujawiec.
8. Słownik staropolskich nazw osobowych, red. W. Taszycki, t. III (Kl–M), Wrocław 1971–1973, hasło „Kujawiec” — poświadczenie z 1425 roku.