Konstantynowo (i Konstantynówek)
Parafia Ślesin · gmina Ślesin · powiat koniński · województwo wielkopolskie. Dawniej: powiat koniński, gmina Sławoszewek, parafia Ślesin.
Nazwa dziś i jej warianty
Urzędowo Konstantynowo — wieś w gminie Ślesin, przymiotnik konstantynowski; obok niej Konstantynówek, dziś część wsi Żółwieniec¹. Mowa miejscowa skraca nazwę do kostantynovo².
⚠️ Do drugiej połowy XIX wieku nazwa brzmi inaczej: Konstantynów, w rodzaju męskim. Tak ją notuje Słownik geograficzny w 1883 roku i przewodnik po guberni kaliskiej z 1901 roku; postać Konstantynowo utrwala się dopiero w spisie z 1921 roku i od tego czasu jest urzędowa². Akta stanu cywilnego z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX wieku używają obu form obok siebie³.
Najstarsze zapisy
- 1877 — Konstantynów²
- 1883 — Konstantynów, wieś — Słownik geograficzny: „K., wś, pow. koniński, gm. Sławoszewek, parafia Ślesin, odl. od Konina 23 w. na północ; leży przy trakcie ze Ślesina do Skulska, odl. od szosy konińsko-włocławskiej w. 3; powierzchni ma 130 mr. […], grunt szczerkowaty”⁴
- 1885 — Konstantynów, folwark i wieś — w składzie dóbr Szyszyn Wielki i Mały: „folw. Konstantynów gr. or. i ogr. mr. 171, lasu mr. 73 […]; płodozm. 4-pol., las nieurządzony, wiatrak […]; wś Konstantynów os. 10, mr. 16”⁵
- 1892 — Konstantynowo — w urzędowym roczniku diecezji kujawsko-kaliskiej, wśród czternastu miejscowości parafii Ślesin⁶
- 1901 — Konstantynów²
- 1921 — Konstantynowo, wieś; Konstantynówek, kolonia — powiat Konin, gmina Sławoszewek⁷
- 1928 — Konstantynowo — obwód weterynaryjny Ślesin, dzień 14 czerwca⁸
Starszych zapisów nie ma i mieć nie może: w regestach ksiąg grodzkich i ziemskich nazwa nie występuje ani razu⁹, a wydawca Liber beneficiorum wylicza Konstantynowo wprost wśród osad, które w parafii ślesińskiej powstały po roku 1520¹⁰.
⚠️ W samym powiecie konińskim są dwa inne Konstantynowy — w gminie Wysokie i w gminie Kramsk⁷ — a nazwa należy w całej Polsce do najczęstszych nazw pamiątkowych XIX wieku. Naszą rozpoznaje się po gminie Sławoszewek i parafii Ślesin.
Przynależność
Parafia Ślesin od początku istnienia osady; powiat koniński, gmina Sławoszewek⁴ ⁷, a od 1954 roku gmina Ślesin, utworzona z połączenia gminy Sławoszewek z gminą Piotrkowice.
Gospodarczo Konstantynów wyszedł z dóbr Szyszyn: w 1885 roku majątek Szyszyn Wielki i Mały składa się z dwóch folwarków — Szyszyn Wielki i Konstantynów — a przy nim stoją wieś Konstantynów (10 osad) i wieś Holendry Żółwieniec (21 osad)⁵. To sąsiedztwo tłumaczy dzisiejszy stan urzędowy, w którym Konstantynówek jest częścią Żółwieńca, nie Konstantynowa¹.
Konstantynówek
Nazwa zdrobniała, utworzona od Konstantynowa dokładnie tak, jak Szyszynek od Szyszyna czy Goraninek od Goranina. W druku pojawia się po raz pierwszy w spisie z 1921 roku jako kolonia⁷; żaden słownik nazw miejscowych osobnego hasła jej nie poświęca, bo osada nigdy nie była samodzielna.
Co o nazwie piszą językoznawcy
Nazwy miejscowe Polski mają hasło „Konstantynowo (1)” dla naszej wsi i objaśniają nazwę krótko: od imienia Konstantyn, z przyrostkiem -ów, później -owo². Kto był tym Konstantynem, słownik nie dochodzi — przy bliźniaczej nazwie w powiecie pilskim potrafi wskazać właściciela (Konstantyn Zach, około 1849 roku), przy naszej nie².
Stanisław Kozierowski wymienia „Konstantynowo, parafia Ślesin koniński” w jednym szeregu z Konstantynowami pod Chodzieżą i Gleśnem — bez zapisów dawnych i bez objaśnienia¹¹. To samo w sobie jest informacją: badacz, który dla starych nazw tej okolicy podaje poświadczenia z XIV i XV wieku, dla tej nie ma żadnego.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego nazwy nie objaśnia⁴.
Nasza ocena
Etymologia jest bezsporna: to nazwa pamiątkowa, od imienia Konstantyn (albo Konstanty), z przyrostkiem dzierżawczym. Osada należy do tej samej warstwy nazewniczej co okoliczne Florentynowo, Helenowo, Teodorowo, Stanisławowo, Honoratka i Julia — kolonii i folwarków zakładanych w XVIII i XIX wieku na gruntach dworskich, nazywanych imieniem kogoś z rodziny właściciela.
⭐ Czego nie wiemy: imienia człowieka, który za tą nazwą stoi. Konstantynów wyszedł z dóbr Szyszyn, więc szukać go trzeba wśród ich dziedziców — w XIX wieku dobra te były własnością Garszyńskich⁵. Hipoteza: patronem nazwy jest ktoś z tej rodziny albo z rodziny, która dobra parcelowała; rozstrzygnąć to mogą tylko akta hipoteczne, nie słownik.
Zmiana rodzaju gramatycznego — Konstantynów → Konstantynowo — jest w tej okolicy zjawiskiem znanym, tylko idzie w przeciwną stronę niż u nazw najstarszych. Nazwa miasta poszła w XVI wieku z nijakiego Sleszyno do męskiego Ślesin; nazwa tej kolonii przeszła na przełomie XIX i XX wieku z męskiego Konstantynów do nijakiego Konstantynowo, i to ta młodsza postać utrzymała się w urzędzie.
Przypisy
1. Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części, załącznik do rozporządzenia Ministra Administracji i Cyfryzacji z 13 grudnia 2012 r. (Dziennik Ustaw 2015, poz. 1636) — hasła „Konstantynowo” (wieś, gmina Ślesin) i „Konstantynówek” (część wsi Żółwieniec).
2. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. K. Rymut, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków, tom V (Ko–Ky), hasła „Konstantynowo (1)” (gmina Ślesin) i „Konstantynowo (2)” (gmina Chodzież) — ciąg poświadczeń, zapis gwarowy i objaśnienie etymologiczne (parafraza).
3. Akta stanu cywilnego parafii Ślesin, roczniki 1875, 1876, 1889, 1891, 1893 i 1905 — zapisy „Konstantynów” i „Konstantynowo”, w roczniku 1889 z rozróżnieniem wsi i folwarku.
4. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. IV, Warszawa 1883, s. 361–362, hasło „Konstantynów”, pozycja 5. Skan: https://archive.org/details/slownik-4/page/n358/mode/1up
5. Tamże, t. XII, Warszawa 1892, s. 130, hasło „Szyszyn Wielki al. Szyszyno Wielkie i Małe”.
6. „Ordo Divini Officii ac Missarum ad usum dioecesis Vladislaviensis seu Calissiensis” na rok 1892, Włocławek — parafia Sleszyn w dekanacie konińskim, wykaz miejscowości (loca pertinentia).
7. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: województwo łódzkie, Warszawa 1925, s. 37 — powiat Konin, gmina Sławoszewek, pozycje „Konstantynowo wieś” i „Konstantynówek kol.”; homonimy — tamże, gminy Wysokie i Kramsk.
8. „Plan przeglądu koni na powiat Koniński w 1928 roku”, obwód Ślesin, dzień 14 czerwca 1928 — „Głos Koniński” R. 8, nr 18 z 5 maja 1928, s. 3.
9. Teki Dworzaczka Biblioteki Kórnickiej PAN, Regesty z akt grodzkich i ziemskich — kwerenda własna nazwy Konstantynów i Konstantynowo dla powiatu konińskiego: brak regestów.
10. J. Łaski, Liber beneficiorum archidioecesis Gnesnensis, wyd. J. Łukowski, t. I, Gniezno 1880–1881, s. 209–210 — objaśnienie wydawcy do hasła „Szlyeszyno, oppidum”, wyliczające osady powstałe później (m.in. Konstantynowo i Żółwiniec).
11. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej zachodniej i środkowej Wielkopolski, t. I, Poznań 1921, s. 380, hasło „Konstantynowo”.