🕯️Zbiórka Towarzystwa Przyjaciół Gminy Ślesin na renowację nagrobka Jerzego i Aleksandry Fliglów (†1909), praprawnuków w linii Marcella Bacciarellego, na cmentarzu w Ślesinie — cel 18 500 zł, zebrano połowę. Wesprzyj na zrzutka.pl →Zbiórka na renowację nagrobka rodzeństwa Fliglów (†1909) na cmentarzu w Ślesinie — wesprzyj →
◈ŚLESZYNOnad jeziorami·····
← Wsie parafii — pochodzenie nazw · Śleszyno

Helenowo

Parafia Ślesin · gmina Ślesin · powiat koniński · województwo wielkopolskie. Dawniej: powiat koniński, gmina Sławoszewek, parafia Kleczew.

Nazwa dziś i jej warianty

Urzędowo Helenowo — wieś w gminie Ślesin, dopełniacz Helenowa, przymiotnik helenowski¹. Leży trzy kilometry na północny zachód od Ślesina².

Nazwa zmieniła rodzaj na naszych oczach. W wieku XIX brzmi Helenów — tak zapisuje ją alfabetyczny skorowidz Królestwa Polskiego z 1877 roku i Słownik geograficzny w 1882 roku² ³. Postać Helenowo stoi już w spisie ludności z 1921 roku i w spisie przeglądu koni z 1928 roku, utrwala ją mapa z 1935 roku i od tego czasu jest jedyna² ⁴ ⁵. W mowie miejscowej notowano helenowo, a przymiotnik — helenoski². To ta sama zmiana, którą przeszedł sam Ślesin (z nijakiego Sleszyno w męski Ślesin), tylko w przeciwnym kierunku i cztery stulecia później.

Najstarsze zapisy

⚠️ Dwa Helenowa i jedna pułapka. W księgach metrykalnych parafii Ślesin z lat 1875–1905 nazwa „Helenowo” pada kilka razy — i za każdym razem z dopiskiem „parafii Licheń”⁶. To inna wieś: Helenów Pierwszy i Drugi w dawnej gminie Gosławice, o które w 1928 roku spierały się gminy Piotrkowice i Sławoszewek⁷. Kto szuka w ślesińskich aktach przodków z naszego Helenowa, szuka nie tam, gdzie trzeba.

Przynależność

Powiat koniński, gmina Sławoszewek — od pierwszych zapisów² ³ ⁵; od 1954 roku gmina Ślesin, utworzona z połączenia gminy Sławoszewek z gminą Piotrkowice.

⭐ Parafia była tu jednak długo inna. Słownik geograficzny podaje wprost: parafia Kleczew³ — tak jak dla sąsiedniego Goranina, z którego dóbr wykrojono w tej okolicy kilka kolonii. I to się zgadza z rocznikami diecezji: urzędowe wykazy miejscowości parafii ślesińskiej z lat 1892, 1893 i 1912 Helenowa nie mają, nie ma go także pełny wykaz z 1938 roku⁸ ⁹. Do parafii Ślesin wieś weszła więc po 1938 roku — i jest dziś na liście wizyty duszpasterskiej¹⁰.

Co o nazwie piszą językoznawcy

Nazwy miejscowe Polski mają dla tej wsi osobne hasło i zestawiają jej zapisy od 1877 roku, ale podstawy nazwy nie objaśniają — poprzestają na stwierdzeniu, że początkowo brzmiała Helenów, dziś Helenowo². Przy sąsiednich Helenowach ten sam słownik postępuje tak samo: rozróżnia je i datuje, etymologii nie rozpisuje, bo jest przezroczysta².

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego nazwy nie objaśnia; dodaje przy niej tylko odsyłacz do hasła Gosławice³.

Kozierowski naszej wsi nie zna. Notuje Helenowa w parafiach Lusowo i Pakość — to homonimy, a etymologii i tam nie podaje¹¹.

Nasza ocena

Podstawa nazwy jest jedna i nie ma tu czego rozstrzygać: imię Helena, z przyrostkiem -ów, potem -owo. Helenowo należy do najmłodszej, pamiątkowej warstwy nazw tej okolicy — razem z Florentynowem, Stanisławowem, Teodorowem, Konstantynowem, Bolesławowem, Izabelinem, Genowefą, Marianowem, Mikołajewem i Władysławowem, wyliczonymi obok siebie w spisie z 1928 roku⁴. ⇒ zob. hasło Florentynowo.

Czego nie wiemy: od której Heleny. Nazwy tego typu nadawano zwykle od imienia żony albo córki właściciela dóbr, z których osadę wykrojono. Wskazówka jest jedna, ale mocna: parafia Kleczew i sąsiedztwo Goranina³ — i stąd hipoteza, że Helenowo wydzielono z dóbr gorańskich, tych samych, z których w 1869 roku oddzielono folwark Sławęcinek. Dowodu wprost nie mamy; potrzebne są akta hipoteczne dóbr.

⭐ Jedna rzecz rzuca się przy tym w oczy. Słownik podaje dla wsi sto jeden mórg i dwudziestu siedmiu mieszkańców w latach osiemdziesiątych XIX wieku³ — a spis z 1921 roku, czterdzieści lat później, notuje dokładnie tych samych dwudziestu siedmiu, w czterech domach⁵. Osada nie rosła; pozostała tym, czym była od początku: małą kolonią na stu morgach, rozpisaną w 1928 roku na „wieś” i „parcele”⁴.

Przypisy

1. Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części, załącznik do rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (Dziennik Ustaw 2019, poz. 2360) — hasło „Helenowo” (wieś, gmina Ślesin).

2. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. K. Rymut, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków, tom III (E–I), hasło „Helenowo” (wieś, gmina Ślesin) oraz hasła „Helenów” i „Helenowo” o innych miejscowościach — zestawienie zapisów i postaci gwarowych (parafraza).

3. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. III, Warszawa 1882, s. 65, hasło „Helenów”, pozycja 5. Skan: https://archive.org/details/slownik-3/page/n62/mode/1up

4. „Plan przeglądu koni na powiat Koniński w 1928 roku”, obwód Ślesin, dzień 13 czerwca 1928 — „Głos Koniński” R. 8, nr 18 z 5 maja 1928, s. 3.

5. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: województwo łódzkie, Warszawa 1925, s. 37 — powiat Konin, gmina Sławoszewek, pozycja „Helenowo kol.”. ⚠️ Liczby podane za warstwą tekstową tablicy.

6. Akta stanu cywilnego parafii Ślesin, roczniki 1875, 1889 i 1905 — akty małżeństw, w których nazwa wsi Helenowo występuje z określeniem parafii Licheń. Odczyty własne z duplikatów.

7. „Głos Koniński” R. 8, nr 18 z 5 maja 1928, s. 1 — protest przeciw przyłączeniu Helenowa I i II, Gaci, Lichenia Nowego, Pogoni i Bylewa do gminy Piotrkowice.

8. „Ordo Divini Officii ac Missarum ad usum dioecesis Vladislaviensis seu Calissiensis”, Włocławek, roczniki 1892, 1893, 1896 — parafia Sleszyn, wykaz miejscowości (loca pertinentia); „Przewodnik po Guberni Kaliskiej”, cz. 1, [1912] — wykaz miejscowości parafii Ślesin.

9. Rocznik Diecezji Włocławskiej 1938, s. 153–154 — parafia Ślesin, wykaz miejscowości należących do parafii.

10. Skład parafii ślesińskiej według planu wizyty duszpasterskiej 2019/2020, ogłoszonego przez parafię św. Mikołaja Biskupa i Dobrego Pasterza w Ślesinie.

11. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych dzisiejszej archidyecezyi poznańskiej, t. I (A–O), Poznań 1916, s. 237 („Helenowo pf. Lusowo”) oraz Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej zachodniej i środkowej Wielkopolski, t. I, Poznań 1921, s. 284 („Helenowo par. Pakość”).

← GoraninekKonstantynowo (i Konstantynówek) →