Głębockie
Parafia Ślesin · gmina Ślesin · powiat koniński · województwo wielkopolskie. Dawniej: powiat kolski, gmina Piotrkowice, parafia Wąsosze.
Nazwa dziś i jej warianty
Urzędowo są dziś dwie wsie jednej nazwy: Głębockie Pierwsze i Głębockie Drugie, obie w gminie Ślesin, z przymiotnikiem głębocki; do Głębockiego Pierwszego należy część nazywana Witalisów¹. Parafia w planie wizyty duszpasterskiej wymienia „Głębockie I i II” oraz „Głębockie-Witalisów”.
Starsza postać nazwy ma rodzaj nijaki i inne zakończenie: Głębocko. Słownik geograficzny daje w latach osiemdziesiątych XIX wieku oba warianty w jednym nagłówku — „Głębocko, Głębockie”². Spis z 1921 roku zna już „Głębockie I” i „Głębockie II” jako dwie kolonie, a obok nich osobny folwark Głębocki Las³. W spisie z 1928 roku dochodzi jeszcze Głębockie Polesie⁴ — osada, której żaden słownik nie notuje.
Najstarsze zapisy
- 1881 — Głębocko, Głębockie, kolonia i folwark, powiat kolski, gmina Piotrkowice, parafia Wąsosze².
- 1892 — Głębockie — w urzędowym roczniku diecezji kujawsko-kaliskiej, wśród czternastu miejscowości parafii Ślesin⁵.
- 1921 — Głębockie I, Głębockie II, dwie kolonie, powiat Koło, gmina Piotrkowice³.
- 1928 — Głębockie, Głębockie Polesie⁴.
- 1980 — Głębockie Pierwsze, Głębockie Drugie⁶.
Starszych zapisów nie znamy i trzeba to powiedzieć wprost: nazwa nie występuje w szesnastowiecznych rejestrach poborowych ani w regestach ksiąg grodzkich. Notowane w rejestrach powiatu gnieźnieńskiego Głembokie w parafii Sławno to inna wieś, gniazdo Głębockich⁷, a hasło „Głębokie” w powiecie kolskim dotyczy wsi w parafii Umień⁸. ⚠️ Regesty pod nazwiskiem „Głębocki” prowadzą w większości do rodu Głębockich z Głębokiego na Kujawach (Lubstów, Police) — są materiałem do rodu, nie do tej wsi⁹.
Przynależność
Wieś należy do „kolskiej” połowy dzisiejszej gminy. W XIX wieku to powiat kolski, gmina Piotrkowice, parafia Wąsosze²; parafialnie przeszła do Ślesina najpóźniej w 1892 roku, bo wtedy rocznik diecezjalny wylicza ją już w składzie parafii ślesińskiej⁵. Gmina Ślesin powstała w 1954 roku ze zrośnięcia gminy Sławoszewek (powiat koniński) z gminą Piotrkowice (powiat kolski) — i dlatego dziewiętnastowiecznych opisów Głębockiego trzeba szukać pod Kołem, nie pod Koninem.
Pod koniec XIX wieku folwark należał do Władysława Mierzyńskiego, a jego dobra — Głębockie, Krzyszka, Piotrkowice i Wąsosze — miały 2477 mórg².
Witalisów
Dziś część wsi Głębockie Pierwsze¹, w XIX wieku samodzielny folwark: „Witalisów, folw., pow. kolski, gm. Piotrkowice, odl. 28 w. od Koła, ma 86 mr. (83 roli)”¹⁰; w 1921 roku kolonia w tej samej gminie¹¹. Nazwa jest pamiątkowa, od imienia Witalis — należy do tej samej warstwy co okoliczne Florentynowo, Konstantynowo czy Teodorowo, a jej młodość potwierdza brak jakichkolwiek zapisów staropolskich.
Co o nazwie piszą językoznawcy
Nazwy miejscowe Polski mają hasło dla naszych wsi i wywodzą nazwę od przymiotnika głęboki, z przyrostkiem -sko // -skie, przekształconym w -ckie⁶. To objaśnienie czysto topograficzne: nazwa mówi o głębi, nie o człowieku.
Kozierowski naszego Głębockiego nie notuje — pod hasłem „Głębokie” opisuje wieś w parafii Umień w powiecie kolskim⁸.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego nazwy nie objaśnia².
Nasza ocena
Etymologia jest tu bezsporna i prosta: Głębockie to „głębokie” z przyrostkiem, nazwa terenowa przeniesiona na osadę. Otwarte pozostaje pytanie, czego głębię nazwano — i tu mamy tylko hipotezy. Pierwsza, najbliższa okolicy: głębi wodnej, czyli jeziora albo torfowego dołu w pasie mokradeł na wschód od jeziora Ślesińskiego, gdzie sąsiednie nazwy mówią o tym samym (Ługi — od ługu, czyli mokradła). Druga: głębokiego, wciętego obniżenia terenu. Na dziś nie umiemy wybrać między nimi, bo nie mamy dla tej nazwy ani jednego zapisu starszego niż XIX wiek — a to samo w sobie jest informacją: Głębockie jest osadą młodą, kolonią, która nazwę wzięła od miejsca, nie od właściciela.
⭐ Dwie rzeczy warto przy tej wsi zapamiętać, choć nazwy nie dotyczą. Pierwsza: w Głębockiem przez całą okupację utrzymywano ukrywaną rodzinę żydowską — Ajzenów, występujących pod nazwiskiem Wróblewskich — a cenę za tę solidarność zapłacił zamęczony 24 grudnia 1943 roku Jan Pawlaczyk ze Ślesina¹². Druga: koło wsi zachowały się do dziś bunkry międzywojennej linii obronnej, budowanej w lasach wokół jezior¹³.
Przypisy
1. Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części, załącznik do rozporządzenia Ministra Administracji i Cyfryzacji z 13 grudnia 2012 r. (Dziennik Ustaw 2015, poz. 1636) — hasła „Głębockie Pierwsze”, „Głębockie Drugie” (wsie, gmina Ślesin) i „Witalisów” (część wsi Głębockie Pierwsze).
2. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. II, Warszawa 1881, s. 594, hasło „Głębocko, Głębockie”: „kol. i folw., pow. kolski, gm. Piotrkowice, par. Wąsosze. Folw. należy do Wł. Mierzyńskiego, którego dobra G., Krzyszka, Piotrkowice, Wąsosze mają 2477 mr. rozl.”. Skan: https://archive.org/details/slownik-2/page/n591/mode/1up
3. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: województwo łódzkie, Warszawa 1925, s. 31 — powiat Koło, gmina Piotrkowice, pozycje „Głębockie I kol.” i „Głębocki Las folw.”.
4. „Plan przeglądu koni na powiat Koniński w 1928 roku”, obwód Ślesin, dzień 20 czerwca 1928 — „Głos Koniński” R. 8, nr 18 z 5 maja 1928, s. 3.
5. „Ordo Divini Officii ac Missarum ad usum dioecesis Vladislaviensis seu Calissiensis” na rok 1892, Włocławek — parafia Sleszyn w dekanacie konińskim, wykaz miejscowości (loca pertinentia).
6. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. K. Rymut, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków, tom III (E–I), hasło „Głębockie”, gmina Ślesin — ciąg poświadczeń i objaśnienie etymologiczne (parafraza).
7. Rejestry poborowe powiatu gnieźnieńskiego z lat 1564–1588, Archiwum Skarbu Koronnego I (sygn. ASK I 3, 12, 13) — dane w opracowaniu kartograficznym Atlasu Fontium Instytutu Historii PAN, wieś Głębokie w parafii Sławno.
8. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej wschodniej Wielkopolski, t. I, Poznań 1926, s. 111–114, hasło „Głębokie” (wieś w parafii Umień, powiat kolski).
9. Teki Dworzaczka Biblioteki Kórnickiej PAN, Regesty z akt grodzkich i ziemskich — kwerenda własna nazwy Głębockie i nazwiska Głębocki.
10. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego…, t. XIII, Warszawa 1893, s. 627, hasło „Witalisów”. Skan: https://archive.org/details/slownik-13/page/n624/mode/1up
11. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II, s. 31 — powiat Koło, gmina Piotrkowice, pozycja „Witalisów kol.”.
12. J. Kmieć, Mniejszość żydowska w Ślesinie w okresie okupacji niemieckiej 1939–1945, w: Z problematyki etnograficznej Ślesina i okolic, red. E. Jeglińska, Ślesin 2012, s. 9–26.
13. P. Maluśkiewicz, J. Wiśniewski, Konin, Licheń Stary, Ślesin. Przewodnik, Konin 2012, s. 174.