Dąbrowa Mała (i Dąbrowa Duża)
Parafia Ślesin · gmina Ślesin · powiat koniński · województwo wielkopolskie. Dawniej: powiat koniński, gmina Sławoszewek, parafia Ślesin.
Nazwa dziś i jej warianty
Urzędowo są dziś dwie nazwy, ale jedna miejscowość: Dąbrowa Duża jest wsią, a Dąbrowa Mała — jej częścią¹. W planie wizyty duszpasterskiej parafia wymienia tylko Dąbrowę Małą. Historycznie nazwa chodzi w co najmniej czterech postaciach: samo Dąbrowa, Dąbrowa Duża, Dąbrowa Wielka i Dąbrowa Mała; mapy z połowy XIX wieku podają nawet Dąbrówka Duża². Mowa miejscowa brzmi dumbrova (duża), przymiotnik dumbroski².
⭐ Najstarsza znana postać nazwy jest jednak zupełnie inna: spis z 1827 roku nazywa tę osadę „Dąbrowo mikoszeń”².
Najstarsze zapisy
- 1827 — Dąbrowo mikoszeń².
- 1839 — Dąbrowa Duza; 1859 — Dąbrówka Duża².
- 1877 i 1880 — Dąbrowa, kolonia — Słownik geograficzny notuje ją w długim ciągu haseł „Dąbrowa” jednym wierszem: „26.) D., kol., pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ślesin”³ ².
- 1892 — Dąbrowa — w urzędowym roczniku diecezji kujawsko-kaliskiej, wśród czternastu miejscowości parafii Ślesin⁴.
- 1921 — Dąbrowa, wieś — powiat Konin, gmina Sławoszewek⁵.
- 1928 — Dąbrowa — obwód weterynaryjny Ślesin, dzień 13 czerwca⁶.
- 1980 — Dąbrowa Duża².
⚠️ Homonimów jest tu więcej niż dla którejkolwiek innej wsi parafii: sam Słownik geograficzny ma ponad trzydzieści haseł „Dąbrowa”, a w samym powiecie konińskim jest jeszcze Dąbrowa w gminie Dąbroszyn i parafii Grochowy³; po drugiej stronie jeziora, w powiecie kolskim i gminie Piotrkowice, spis z 1921 roku notuje osobną „Dąbrowę wieś” i „Dąbrowę leśn.”⁷. Naszą rozpoznaje się po trzech znakach naraz: powiat koniński, gmina Sławoszewek, parafia Ślesin.
Przynależność
Parafia Ślesin — poświadczona od 1892 roku wprost w roczniku diecezjalnym, a gospodarczo znacznie dawniej⁴. Powiat koniński, gmina Sławoszewek, a od 1954 roku gmina Ślesin.
Dąbrowa nie miała własnego hasła w Słowniku geograficznym, bo nie była samodzielnym majątkiem: siedzi w środku hasła Mikorzyn, jako trzecia wieś folwarku — „Folw. M. z ws.: M., Lubomyśle i Dąbrowa, rozl. mr. 616 […]; wś Dąbrowa os. 17, z gr. mr. 470”⁸. Siedemnaście osad i 470 mórg to na tę okolicę dużo: Dąbrowa była największą z trzech wsi klucza mikorzyńskiego. Osobno, jako kolonia Dąbrowa (3 osady, 103 morgi), figuruje w wyliczeniu kolonii wydzielonych z dóbr Lubstów⁹ — i to jest najprostsze wytłumaczenie, dlaczego bywają dwie Dąbrowy: jedna wyszła z Mikorzyna, druga z Lubstowa. Hipoteza, nie ustalenie.
Wieś należała do pasa osad z silną domieszką ludności niemieckiej; w opracowaniach dziejów okupacji Lubomyśle i Dąbrowa występują jako największe jej skupiska w okolicy, z kantoratem ewangelickim w samej Dąbrowie¹⁰.
Co o nazwie piszą językoznawcy
Nazwy miejscowe Polski mają hasło „Dąbrowa Duża (1)” i stawiają sprawę tak: pierwotnie Dąbrowo Mikoszeń, zapewne od nazwy osobowej Mikosz². Członu odróżniającego (Duża, Mała) słownik nie tłumaczy osobno — jest on późniejszy i wtórny wobec podziału wsi.
Sam wyraz dąbrowa objaśnień nie wymaga: to staropolska nazwa lasu dębowego, jedna z najczęstszych podstaw nazw miejscowych w Polsce.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i Kozierowski nazwy nie objaśniają; u Kozierowskiego naszej Dąbrowy nie ma wcale, bo jest młodsza od materiału, na którym pracował.
Nasza ocena
Nazwa ma dwie warstwy i obie dają się datować.
Warstwa starsza to Dąbrowo — nazwa topograficzna od dąbrowy, czyli lasu dębowego, w rodzaju nijakim, jak sąsiednie Sarnowo i Gorynino. Dołożony do niej człon Mikoszeń jest dzierżawczy i wskazuje właściciela albo osadźcę zwanego Mikosz (zdrobnienie od Mikołaja). Taki dwuczłonowy zapis w spisie z 1827 roku znaczy, że jeszcze na początku XIX wieku nazwa wsi odróżniała się w ten sposób od innych okolicznych Dąbrów — a było co odróżniać.
Warstwa młodsza to Duża i Mała. Pojawia się na mapach od 1839 roku i jest skutkiem podziału osady, nie nowego nadania nazwy; imię Mikoszeń z niej wypada i dziś nikt go tu nie pamięta. ⭐ To najciekawsze, co przynosi ta nazwa: wieś, której dzisiejsza nazwa jest czystym opisem lasu, przez wieki nosiła w nazwie człowieka.
Czy Dąbrowa Duża i Dąbrowa Mała były kiedyś dwiema osobnymi wsiami, czy jedną rozpisywaną na dwa sposoby — nie rozstrzygamy. Za dwiema przemawiają akta stanu cywilnego, w których „Dąbrowa Wielka” i „Dąbrowa Mała” mają różne rodziny i różnych rzemieślników¹¹; za jedną — dzisiejszy stan urzędowy, w którym Mała jest częścią Dużej¹.
Przypisy
1. Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części, załącznik do rozporządzenia Ministra Administracji i Cyfryzacji z 13 grudnia 2012 r. (Dziennik Ustaw 2015, poz. 1636) — hasła „Dąbrowa Duża” (wieś, gmina Ślesin) i „Dąbrowa Mała” (część wsi Dąbrowa Duża).
2. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. K. Rymut, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków, tom II (C–D), hasło „Dąbrowa Duża (1)”, gmina Ślesin — ciąg poświadczeń (m.in. Tabella miast, wsi i osad Królestwa Polskiego, 1827, t. I, s. 93; mapa Kwatermistrzostwa 1839; mapa Chrzanowskiego 1859), zapis gwarowy i objaśnienie etymologiczne (parafraza).
3. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I, Warszawa 1880, s. 920, hasło „Dąbrowa”, pozycja 26. Skan: https://archive.org/details/slownik-1/page/n916/mode/1up
4. „Ordo Divini Officii ac Missarum ad usum dioecesis Vladislaviensis seu Calissiensis” na rok 1892, Włocławek — parafia Sleszyn w dekanacie konińskim, wykaz miejscowości (loca pertinentia).
5. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: województwo łódzkie, Warszawa 1925, s. 37 — powiat Konin, gmina Sławoszewek, pozycja „Dąbrowa wieś”.
6. „Plan przeglądu koni na powiat Koniński w 1928 roku”, obwód Ślesin — „Głos Koniński” R. 8, nr 18 z 5 maja 1928, s. 3.
7. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II, s. 31 — powiat Koło, gmina Piotrkowice, pozycje „Dąbrowa leśn.” i „Dąbrowa wieś”.
8. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego…, t. VI, s. 407, hasło „Mikorzyn” (1.). Skan: https://archive.org/details/slownik-6/page/n404/mode/1up
9. Tamże, t. V, Warszawa 1884, s. 455, hasło „Lubstów” — wyliczenie kolonii dóbr Lubstów. Skan: https://archive.org/details/slownik-5/page/n452/mode/1up
10. J. Kmieć, Mniejszość żydowska w Ślesinie w okresie okupacji niemieckiej 1939–1945, w: Z problematyki etnograficznej Ślesina i okolic, red. E. Jeglińska, Ślesin 2012, s. 11–12.
11. Akta stanu cywilnego parafii Ślesin, roczniki 1875, 1876, 1877, 1889, 1891, 1893, 1904 i 1905 — zapisy wsi Dąbrowa, Dąbrowa Wielka i Dąbrowa Mała.