Brzózki
historyczna · Parafia Ślesin · dawniej powiat koniński, gmina Sławoszewek. Osada poświadczona w księgach parafii w latach 1875–1877; dziś nie istnieje pod tą nazwą.
Nazwa i jej warianty
Brzózki — nazwa w liczbie mnogiej, w księgach parafii Ślesin zapisywana cyrylicą i przez to rozsypana w odczycie maszynowym na kilka postaci („Бржозки”, „Брзозки”, „Брожки”); najczytelniejszy zapis stoi w marginesie aktu urodzenia nr 56 z 1876 roku¹. Osada występuje też jako „kolonia Brzózki”¹.
Najstarsze zapisy
- 1875 — Brzózki, wieś i „kolonia Brzózki” — pięć aktów urodzenia i dwa akty zgonu¹.
- 1876 — Brzózki — siedem aktów¹.
- 1877 — Brzózki — dziesięć aktów we wszystkich trzech seriach¹.
⚠️ I na tym koniec. W czterech dalszych opracowanych rocznikach — 1889, 1891, 1893, 1904 i 1905 — nazwa nie pada ani razu, w żadnej postaci¹. Nie ma jej też w urzędowych wykazach miejscowości parafii ślesińskiej z lat 1892, 1893 i 1912 ani w pełnym wykazie z 1938 roku² ³, nie ma jej w żadnym słowniku i nie ma jej w dzisiejszym wykazie urzędowych nazw⁴.
⚠️ Homonimy. W powiecie konińskim są dziś Brzózki tylko jedne — wieś w gminie Kramsk, piętnaście kilometrów na północny wschód od Konina, w innej parafii; notują ją i Słownik geograficzny, i słownik nazw miejscowych⁴ ⁵. Dalsze Brzózki leżą pod Szubinem, Krzepicami, Kłobuckiem, Wieruszowem, Kolnem, Nowym Stawem, Byczyną i Czerniejewem⁵. Żadna z nich nie jest naszą osadą.
Przynależność
Parafia Ślesin — wprost z aktów, bo wszystkie zapisy pochodzą z ksiąg tej parafii, a osada ma w nich własnych gospodarzy, nie przyjezdnych: Sławińskich, Grabowskich, Janczaków, Nowińskich, Mańczaków, Karolewskich, Sosińskich, Braciszewskich, Kanczużewskich i Lewandowskich — Teodora i Józefa, jedno z trzech osobnych gniazd tego nazwiska w parafii¹.
Co o nazwie piszą językoznawcy
Naszej osady nie zna żaden słownik, ale sam wyraz jest objaśniony jednozgodnie. Nazwy miejscowe Polski przy Brzózkach pod Szubinem podają: „od wyrazu brzózka, w formie liczby mnogiej; por. też brzózki 'zagajnik brzozowy'”⁵. Ewelina Zając notuje w powiecie tureckim Brzózki jako nazwę pola we wsi Młyny Miłaczewskie — również „od wyrazu brzózka”⁶. Stanisław Kozierowski wylicza pod hasłem Brzózki wyłącznie obiekty terenowe: zarośla, pole nad Wartą, las, folwark — a więc traktuje tę nazwę jako terenową, nie osadniczą⁷.
Nasza ocena
Nazwa jest przezroczysta: od brzózki, drzewa, w liczbie mnogiej — pierwotnie nazwa gruntu, brzozowego zagajnika albo wyrębu, przeniesiona potem na osadę, którą na tym gruncie postawiono. Liczba mnoga i milczenie wszystkich słowników zgadzają się z tym, co o Brzózkach mówią akta: była to kolonia, nie wieś z metryką, a kolonie w tej okolicy brały nazwy od ziemi, na której siadały — jak Lizawy. ⇒ zob. hasło Lizawy.
Czemu nazwa znika z ksiąg po 1877 roku, nie rozstrzygamy. Możliwości są trzy i żadnej nie umiemy udowodnić: osadę wchłonęła sąsiednia wieś i zaczęto ją zapisywać pod inną nazwą; przeszła do sąsiedniej parafii przy jakiejś korekcie granic; albo po prostu opustoszała. Najbliższa prawdy zdaje się pierwsza, bo nazwy terenowe łatwo ustępują nazwie majątku albo kolonii.
⭐ Jedna hipoteza warta jest wypróbowania. Wśród kolonii olęderskich zakładanych w tej okolicy w drugiej połowie XVIII wieku jedna nosi nazwę z tego samego gniazda wyrazowego: Brzozogaj, lokowany w 1780 roku⁸. Jeżeli „kolonia Brzózki” z ksiąg ślesińskich i ów Brzozogaj to jedna osada pod dwiema nazwami — skróconą i pełną — to jej metryka byłaby o niemal sto lat starsza od pierwszego zapisu, jaki mamy. Podkreślamy: to hipoteza, i sprawdzić ją można tylko na mapach i w kontraktach osadniczych, nie w samych aktach.
Przypisy
1. Akta stanu cywilnego parafii Ślesin: rok 1875, akty urodzenia nr 49, 106, 114, 115, 116 i akty zgonu nr 39, 46; rok 1876, akt urodzenia nr 56 (najczytelniejszy zapis nazwy, w marginesie) oraz sześć dalszych aktów z tej osady; rok 1877, akty urodzenia nr 21, 32, 42, 48, 75, 77, 99, akt małżeństwa nr 8, akty zgonu nr 33, 45, 47 — duplikaty, odczyty własne. Nieobecność nazwy w rocznikach 1889, 1891, 1893, 1904 i 1905 stwierdzona przeszukaniem pełnego tekstu opracowań tych roczników. ⚠️ Odczyt nazwy opracowany na tekście, niesprawdzony na skanie.
2. „Ordo Divini Officii ac Missarum ad usum dioecesis Vladislaviensis seu Calissiensis”, Włocławek, roczniki 1892, 1893 i 1896 — parafia Sleszyn, wykaz miejscowości (loca pertinentia); „Przewodnik po Guberni Kaliskiej”, cz. 1, [1912] — wykaz miejscowości parafii Ślesin.
3. Rocznik Diecezji Włocławskiej 1938, s. 153–154 — parafia Ślesin, wykaz miejscowości należących do parafii.
4. Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części, załącznik do rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (Dziennik Ustaw 2019, poz. 2360) — w powiecie konińskim jedno hasło „Brzózki” (wieś, gmina Kramsk); w gminie Ślesin hasła nie ma.
5. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. K. Rymut, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków, tom I (A–B), hasła „Brzózki” (gminy Szubin, Lipie, Popów, Nowy Staw, Galewice, Kramsk, Kolno, Byczyna, Czerniejewo, Nowe Warpno) — objaśnienie wyrazu brzózka (parafraza). Hasła dla Brzózek w parafii Ślesin słownik nie ma; Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I, Warszawa 1880, s. 424 i t. XV cz. 1, Warszawa 1900, s. 249 — hasła o innych miejscowościach.
6. E. Zając, Toponimia powiatu tureckiego. Słownik nazw, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2016, s. 22, hasło „Brzózki” (pole we wsi Młyny Miłaczewskie, gmina Dobra) — parafraza.
7. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej zachodniej i środkowej Wielkopolski, t. I (A–Ł), Poznań 1921, s. 78–79, hasło „Brzózki”.
8. Ks. A. Mendrok, Ewangelicyzm na obecnym terenie gminy Ślesin, w: Z problematyki etnograficznej Ślesina i okolic, pod red. E. Jeglińskiej, Ślesin 2012, s. 58–59, za: B. Szczepański, Osadnictwo olęderskie w dobrach szlacheckich powiatu konińskiego w XVIII wieku, „Rocznik Wielkopolski Wschodniej” 1973, t. 1, s. 46–47 — zestawienie dat założenia kolonii, w tym Brzozogaju (1780).