🕯️Zbiórka Towarzystwa Przyjaciół Gminy Ślesin na renowację nagrobka Jerzego i Aleksandry Fliglów (†1909), praprawnuków w linii Marcella Bacciarellego, na cmentarzu w Ślesinie — cel 18 500 zł, zebrano połowę. Wesprzyj na zrzutka.pl →Zbiórka na renowację nagrobka rodzeństwa Fliglów (†1909) na cmentarzu w Ślesinie — wesprzyj →
◈ŚLESZYNOnad jeziorami·····
← Wsie parafii — pochodzenie nazw · Śleszyno

Biskupie

Parafia Ślesin · gmina Ślesin · powiat koniński · województwo wielkopolskie. Dawniej: powiat koniński, gmina Sławoszewek, parafia Ślesin.

Nazwa dziś i jej warianty

Urzędowo Biskupie — wieś w gminie Ślesin, w dopełniaczu Biskupia, przymiotnik biskupski; do wsi należy część nazywana Pole A¹. Nazwa ma jednak w źródłach bliźniaczkę: obok postaci Biskupie przez kilka stuleci chodzi forma Biskupice, i to ona stoi w spisie z 1827 roku². Obie żyją tu jeszcze w XX wieku: plan przeglądu koni z 1928 roku wylicza tego samego dnia „Biskupice wieś” i „Biskupie”, jakby to były dwie osady³.

Z tą samą nazwą wiąże się także Biskupie Sarnowskie — dziś urzędowo część wsi Sarnowa, nie część Biskupia¹. ⇒ zob. hasło Sarnowa.

Najstarsze zapisy

⚠️ W powiecie konińskim jest kilka miejscowości o nazwie Biskupice — w parafiach Krzymowo, Kościelec, Lądek i Królikowo — z własnymi rodzinami Biskupskich i Trąbczyńskich⁶. Żadna z nich nie jest naszą wsią; rozstrzyga o tym parafia i sąsiedztwo jeziora.

Przynależność

Najważniejsze zdanie o tej wsi zapisał Łaski: Biskupie „niegdyś należało do biskupstwa, razem z miasteczkiem Kazimierzem, do kościoła czyli biskupa lubuskiego”⁵. Nie chodzi więc o biskupów poznańskich, panów Ślesina, lecz o biskupów z Lubusza nad Odrą, i to samo źródło nazwy mają sąsiedni Kazimierz Biskupi i nasze Biskupie. Łaski notuje też chwilę, w której powstał tu folwark: na rolach sołtysich i opuszczonych kmiecych założył go Mikołaj Lubrański, wojewoda poznański, który dobra te od biskupa odkupił⁵.

Parafia Ślesin trwa od Łaskiego po dziś. Powiat i gmina zmieniały się: w latach osiemdziesiątych XIX wieku powiat koniński, gmina Sławoszewek⁷; tak samo w spisie z 1921 roku, gdzie osobno stoją „Biskupie folw.” i „Biskupie wieś”⁸. Gmina Ślesin powstała w 1954 roku ze zrośnięcia gminy Sławoszewek z gminą Piotrkowice. W 1872 roku dobra Sarnowa część I i II połączono z dobrami Biskupie w jeden majątek o rozległości 1285 mórg⁹.

Co o nazwie piszą językoznawcy

Nazwy miejscowe Polski (Instytut Języka Polskiego PAN) mają osobne hasło dla naszej wsi i wywodzą nazwę od przymiotnika biskupie w dawnej odmianie rzeczownikowej, dodając, że wieś należała do biskupstwa lubuskiego, a obocznie występowała forma Biskupice². To wyjaśnienie zgadza się z dokumentem z 1328 roku.

Stanisław Kozierowski umieszcza naszą wieś wprost pod hasłem „Biskupie, parafia Ślesin koniński”, podaje zapis z 1328 roku jako posiadłość biskupstwa lubuskiego, formę Łaskiego i rejestr z 1579 roku, w którym wieś liczy się już „do Kazimierza”⁴; w swoim zestawieniu nazw pierwotnych włącza Biskupie w gromadę wielkopolskich Biskupic poświadczonych od XIII wieku¹⁰.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego nazwy nie objaśnia — podaje tylko dane statystyczne⁷.

Nasza ocena

Nazwa jest tu dokumentem własności i mówi dokładnie to, co znaczy: wieś biskupia. Ciekawe jest natomiast który biskup — i tu odruch prowadzi na fałszywy tor, bo Ślesin od XIII wieku należał do biskupów poznańskich, a Biskupie do lubuskich. Zapis z 1328 roku i zdanie Łaskiego zgadzają się w tej sprawie ze sobą, więc trop lubuski uważamy za pewny.

Wahanie Biskupie / Biskupice nie jest błędem pisarzy. To dwa równoległe sposoby zbudowania tej samej nazwy: przymiotnikowy (biskupie — domyślnie: dobra, sioło) i przyrostkowy (biskupice — „ludzie biskupa”). Że żyły obok siebie do XX wieku, widać w spisie z 1928 roku³.

⭐ Jedna rzecz wygląda na sprzeczność, a nią nie jest: między rokiem 1565 a 1577 wieś przenosi się w rejestrach poborowych z parafii Ślesin do parafii Kleczew⁶, podczas gdy Łaski i wszystkie źródła kościelne trzymają ją przy Ślesinie. Hipoteza: poborca zapisywał Biskupie tam, gdzie liczył cały klucz jego właścicieli — a ci byli dziedzicami Kazimierza i Kleczewa. Zmiana dotyczy więc rubryki podatkowej, nie granicy parafii.

Przypisy

1. Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części, załącznik do rozporządzenia Ministra Administracji i Cyfryzacji z 13 grudnia 2012 r. (Dziennik Ustaw 2015, poz. 1636) — hasła „Biskupie” (wieś, gmina Ślesin), „Pole A” (część wsi Biskupie), „Biskupie Sarnowskie” (część wsi Sarnowa).

2. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. K. Rymut, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków, tom I (A–B), hasło „Biskupie (2)” — ciąg poświadczeń i objaśnienie etymologiczne (parafraza).

3. „Plan przeglądu koni na powiat Koniński w 1928 roku”, obwód Ślesin, dzień 11 czerwca 1928 — „Głos Koniński” R. 8, nr 18 z 5 maja 1928, s. 3.

4. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej zachodniej i środkowej Wielkopolski, t. I, Poznań 1921, s. 40, hasło „Biskupie”; przytoczony tam dokument: Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. II, nr 1088 (rok 1328).

5. J. Łaski, Liber beneficiorum archidioecesis Gnesnensis, wyd. J. Łukowski, t. I, Gniezno 1880–1881, s. 209–210, hasło „Szlyeszyno, oppidum” (ad ecclesiam seu episcopum Lyubucensem; folwark Mikołaja z Lubrańca). Przekład własny.

6. Rejestry poborowe powiatu konińskiego z lat 1564, 1565, 1576–1583 i 1588, Archiwum Skarbu Koronnego I (sygn. ASK I 3, 5, 11, 12, 13) — dane w opracowaniu kartograficznym Atlasu Fontium Instytutu Historii PAN.

7. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I, Warszawa 1880, s. 239, hasło „Biskupie”: „wś, pow. koniński, gm. Sławoszewek, par. Ślesin. W 1827 r. było tu 15 dm. i 179 mk., obecnie 189 mk. i obszaru 1095 mórg”. Skan: https://archive.org/details/slownik-1/page/n235/mode/1up

8. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. II: województwo łódzkie, Warszawa 1925, s. 37 — powiat Konin, gmina Sławoszewek, pozycje „Biskupie folw.” i „Biskupie wieś”.

9. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego…, t. X, Warszawa 1889, s. 21, hasło „Sarnowo” (2.). Skan: https://archive.org/details/slownik-10/page/n18/mode/1up

10. S. Kozierowski, Pierwotne osiedlenie dorzecza Warty, s. 81, hasło „Biskupice” (z zapisem „1328 Ślesin”).

← BieleBrzózki →