Biele
Parafia Ślesin · gmina Ślesin · powiat koniński · województwo wielkopolskie. Część wsi Lubomyśle; dawniej liczone także jako przedmieście Ślesina.
Nazwa dziś i jej warianty
Urzędowo Biele — część wsi Lubomyśle w gminie Ślesin¹. Wykaz urzędowych nazw podaje przy niej dopełniacz Biela¹, a to jest wskazówka warta zauważenia: nazwa jest traktowana nie jako liczba mnoga (do Biel), lecz jako rzeczownik nijaki w liczbie pojedynczej, odmieniany jak pole — pola. Nazwa stoi więc bardzo blisko wyrazu pospolitego, od którego powstała.
Wariantów zapisu nie ma — nazwa od pierwszego znanego zapisu po dziś brzmi tak samo.
Najstarsze zapisy
- 1938 — Biele — urzędowy rocznik diecezji wylicza „Ślesin z przedmieściami: Biele, Działki i Pole Ślesińskie”². To najstarszy zapis nazwy, jaki znamy, i jedyny, który mówi, czym Biele były: przedmieściem, nie wsią.
- 1994 — Biele — uchwała o podziale gminy na sołectwa mówi o „sołectwie Lubomyśle bez wsi: Biele, Goraninek i Lizawy”, a w innym miejscu o wyłączeniu z sołectwa Lubomyśle „wsi: Biele, Goraninek i Lizawy”³. Biele są tu więc liczone jako osobna wieś w obrębie sołectwa.
- dziś — część wsi Lubomyśle¹, wymieniana osobno w planie wizyty duszpasterskiej parafii⁴.
⚠️ Żaden słownik naszych Biel nie zna. Wszystkie hasła „Biele” i „Biela”, jakie mamy w literaturze, dotyczą innych miejscowości: wsi w gminie i parafii Lubstów pod Sompolnem, wsi w gminie Sompolno (w XVI wieku Byłyewo), wsi w gminie Wilczyn, osady pod Chodczem — i kilkunastu dalszych w Polsce⁵ ⁶.
Co o nazwie piszą językoznawcy
Stanisław Kozierowski objaśnia ten wyraz najkrócej i najdosłowniej: „Biel, biela, bielica = mokradło, mokra łąka” — i pod hasłem Biele wylicza same mokradła: rozległe błota pod Skępem, miejsce „niegdyś pod Wolą Paruszewą”, moczary na Świerczynie kujawskim⁷.
Nazwy miejscowe Polski przy Bielach w gminie Sompolno mówią po prostu: „od wyrazu biele”, a przy Bielach podlaskich rozwijają, co ten wyraz znaczy: biel, biele — 'mokra, błotnista łąka z grubą trawą, wśród której pospolita jest roślina z białym bawełnistym puchem'⁶. To wełnianka — roślina torfowisk.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego nazwy nie objaśnia, ale w tym samym miejscu, w którym notuje wsie o tej nazwie, ma i hasło „Biele, błoto”⁵ — co samo w sobie mówi wszystko o typie tej nazwy.
Nasza ocena
Biele to nazwa terenowa, która przylgnęła do osady — nie nazwa osadnicza. Tak trzymamy, bo tak każe i wyraz pospolity, i gramatyka nazwy, i to, czym Biele były jeszcze w 1938 roku: nie wsią z własną metryką, lecz przedmieściem Ślesina obok Działek i Pola Ślesińskiego², a więc gruntem nazwanym, na którym dopiero z czasem postawiono domy.
Hipoteza, której nie potrafimy poprzeć dokumentem: nazwa jest tu starsza od zabudowy i oznaczała podmokłe łąki po zachodniej stronie miasta, między Ślesinem a Lubomyślem. Ta sama nazwa i ten sam typ gruntu wracają w tej okolicy stale: Lizawy, Błota, Bagno — ⇒ zob. hasło Lizawy. Historia gospodarcza i właścicielska Biel jest historią Lubomyśla i tam jej szukamy. ⇒ zob. hasło Lubomyśle.
Przypisy
1. Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części, załącznik do rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (Dziennik Ustaw 2019, poz. 2360) — hasło „Biele” (część wsi Lubomyśle, gmina Ślesin), z formą dopełniacza.
2. Rocznik Diecezji Włocławskiej 1938, s. 153–154 — parafia Ślesin, wykaz miejscowości należących do parafii.
3. Dziennik Urzędowy Województwa Konińskiego 1994, nr 11 z 5 maja 1994 — uchwała w sprawie sołectw gminy Ślesin, pozycje o sołectwie Lubomyśle.
4. Skład parafii ślesińskiej według planu wizyty duszpasterskiej 2019/2020, ogłoszonego przez parafię św. Mikołaja Biskupa i Dobrego Pasterza w Ślesinie.
5. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I, Warszawa 1880, s. 211, hasła „Biele” (wieś w powiecie kolskim, gmina i parafia Lubstów; oraz „Biele, błoto” w powiecie makowskim) i t. XV cz. 1, Warszawa 1900, s. 139, hasła „Biele” o dalszych miejscowościach. Skan: https://archive.org/details/slownik-1/page/n207/mode/1up
6. Nazwy miejscowe Polski. Historia, pochodzenie, zmiany, red. K. Rymut, Instytut Języka Polskiego PAN, Kraków, tom I (A–B), hasła „Biela” (gmina Wilczyn) i „Biele” (gminy Sompolno, Sochocin, Juchnowiec, Chodecz i inne) — objaśnienia wyrazu biel, biele (parafraza). Hasła dla Biel w gminie Ślesin słownik nie ma.
7. S. Kozierowski, Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej wschodniej Wielkopolski, t. I (A–O), Poznań 1926, s. 16, hasło „Biele” oraz objaśnienie wyrazów biel, biela, bielica; tenże, Badania nazw topograficznych na obszarze dawnej zachodniej i środkowej Wielkopolski, t. I, Poznań 1921, s. 34, hasło „Biele”.