🕯️Zbiórka Towarzystwa Przyjaciół Gminy Ślesin na renowację nagrobka Jerzego i Aleksandry Fliglów (†1909), praprawnuków w linii Marcella Bacciarellego, na cmentarzu w Ślesinie — cel 18 500 zł, zebrano połowę. Wesprzyj na zrzutka.pl →Zbiórka na renowację nagrobka rodzeństwa Fliglów (†1909) na cmentarzu w Ślesinie — wesprzyj →
◈ŚLESZYNOnad jeziorami·····

ŚLESZYNO

Historia Ślesina, etymologia jego nazwy i ludzie ziemi ślesińskiej
✦ ✦ ✦
opracowanie: Jacek Roszak · 2026-11-09

Nazwa od najstarszego zapisu nazwy miasta z 1231 roku: Sleszyno. Strona powstaje na wzór Skuliny i będzie miała te same działy; każdy fakt opatrzony źródłem, każda niepewność nazwana.

Działy

Aktualności — co przybyło na stronie

38 wpisów od 14 września 2026 r. · strona 1 z 5

5 października 2026

📖 Co dały metryki 1801–1835: poczet proboszczów od 1728 r., organy z 1805 r., Walknowscy jako dziedzice miasta, Żółwieniec o pół wieku starszy. Przeczytaliśmy dalsze księgi parafii: chrzty do 1816, wszystkie śluby 1795–1835 i cywilne duplikaty zgonów 1809–1820 (razem w wyszukiwarce jest już ponad 7 800 aktów Ślesina). Z tego materiału uzupełniliśmy cztery rozdziały: Kościół i parafia ma teraz ciągły poczet plebanów 1728–1854 z datami objęcia parafii (Minkler, Radecki, dwaj Kawczyńscy, Słuszewski, Szwayczewski, Płonkowski, komendarze, Krantz, Magowski, Piński), poczet organistów od 1733 r., szkołę elementarną z 1821 r. i notę proboszcza o nowych siedmiogłosowych organach z 2 stycznia 1805 r.; Rody i dwory — Walknowskich widzianych z ksiąg (kolatorka 1803, Róża „dziedziczka miasta Ślesina i Piotrkowic” 1814, ślub Gzowskiego z Walknowską 1803) i Sokołowskich 1762–1813; Dzieje — ten sam wątek i komendanta terytorium Ślesin z 1810 r.; Wsie — Żółwieniec, który w księgach zaczyna się w 1818 r. jako „Żołwiniec” ze smolarzem i węgierskim komornikiem. Źródła: księgi metrykalne parafii Ślesin Lit. A–E i akta stanu cywilnego 1809–1820 (ADW Włocławek; mikrofilmy FamilySearch 2090781–2090787, dzięki Ani Gliniewicz); odczyt naoczny 3–5 X 2026.

4 października 2026

📜 Osiemnastowieczny Ślesin — nowy rozdział, napisany z 3 564 aktów metrykalnych lat 1728–1800. Przeczytaliśmy do końca wszystkie zachowane księgi parafii z XVIII wieku: chrzty, śluby i pogrzeby od listopada 1728 do 26 grudnia 1800 r., każdy akt dosłownie, z przekładem łaciny. Wszystko jest w wyszukiwarce, a to, co księgi mówią mimochodem, zebraliśmy w jednym artykule: drewniany kościół odtworzony z aktów pogrzebowych (groby liczone „po deskach” podłogi, trzy ołtarze, konfesjonał, figura Chrystusa), cmentarz orientowany według „wschodu letniego” i „zimowego”, chłopi i stulatek pochowani w kościele, spowiedź wielkanocna jako paszport do grobu, rachunek pogrzebu z 1748 r., podróżny z Drezna, utonięcia w jeziorze, zaraza 1737 i czerwonka „na rzeźnicie”, luteranie od 1733 r. i siedem kolonii olęderskich, pruscy kantoniści i prezydent miasta Weinstrauch. Zagadkowa wieś „Ṡawacino” z ksiąg zgonów okazała się Sławęcinem. Źródła: ADW Włocławek, akta parafii Ślesin, księgi Lit. A–E (mikrofilmy FamilySearch 2090781, 2090782, 2090784, 2090786, 2090787 — dzięki Ani Gliniewicz); 34 odczyty naoczne, 3–4 X 2026.

3 października 2026

wieczorem📖 Najstarsze księgi Ślesina czytamy od pierwszej karty — pierwsze 1 200 aktów z lat 1728–1786 w wyszukiwarce. Zaczęliśmy od najstarszej zachowanej księgi parafii (Lit. A, od listopada 1728) i czytamy ją akt po akcie, dosłownie, z przekładem łaciny: do wieczora chrzty 1728–1758, wszystkie śluby 1766–1795 i zgony 1766–1786 z ksiąg Lit. C i D. Każdy akt ma w wyszukiwarce pełny opis po polsku (dziecko, rodzice, chrzestni, wieś), a w tabeli roczników zapaliły się kółka od 1728 r. Po drodze: poczet proboszczów od ks. Minklera i Radeckiego (1728) przez Kawczyńskich i Słuszewskiego po Szwayczewskiego (1770–), plan cmentarza z kolumną maryjną, dzwonnicą i ossuarium, pochówki w kościele, pierwsi ewangelicy w Lubomyślu (1769) i Sławęcinie (1748), dwie wizytacje generalne (1782, 1791), epidemie czerwonki 1773 i 1775, kwit na przelanie dzwonu z 1739 r. Źródła: ADW Włocławek, akta parafii Ślesin, księgi Lit. A, C i D (mikrofilmy FamilySearch 2090786, 2090787 — dzięki Ani Gliniewicz); odczyt naoczny, 3 X 2026.

🕯️ Zbiórka na nagrobek rodzeństwa Fliglów — pasek u góry strony. Na cmentarzu parafialnym w Ślesinie stoi nagrobek Jerzego (4 lata) i Aleksandry (niespełna 3) Fliglów, którzy zmarli tego samego dnia w 1909 r. Ich rodzice, Maria Helena i Aleksander Fliglowie, pracowali w ślesińskiej poczcie i współtworzyli straż ogniową; Maria Helena była praprawnuczką Marcella Bacciarellego, nadwornego malarza Stanisława Augusta. Towarzystwo Przyjaciół Gminy Ślesin zbiera 18 500 zł na renowację (zbiórka zarejestrowana w MSWiA, nr 2026/4056/OR); połowa już jest. Pasek na górze każdej naszej strony prowadzi do zrzutki. Źródło: ogłoszenie Towarzystwa Przyjaciół Gminy Ślesin (grupa Historia Gminy Ślesin), X 2026. Akty zgonu dzieci z 1909 r. sprawdzimy w księgach, gdy dojdziemy do tego rocznika.

2 października 2026

🛡️ Prawdziwy herb Ślesina: mur, krata i klucz, nie litera T. Dotarliśmy do książki Marka Adamczewskiego o pieczęciach władz miejskich Polski centralnej (2010). Magistrat ślesiński przechowywał jeszcze w międzywojniu tłok pieczęci z 1662 r.: w wieńcu tarcza pod otwartą koroną, na niej blankowany mur z przejazdem, opuszczona do połowy krata i klucz Piotrowy, znak kościoła poznańskiego jako właściciela. Dzisiejsza litera „T” na półkolu wzięła się z nieczytelnego odcisku spod dokumentu z 1776 r., który Marian Gumowski odczytał błędnie. Kolorowy rysunek prawdziwego herbu magistrat posłał w 1937 r. do archiwum w Łodzi. Pieczęć z bramą triumfalną Adamczewski datuje na lata 1922–1927 i uważa za pieczęć, nie herb. ➡️ Historia Ślesina, podrozdziały o lokacji i o łuku triumfalnym. Artykułu tego autora z 2005 r. o herbach „naznaczonych skazą” jeszcze szukamy. Źródło: M. Adamczewski, Pieczęcie urzędowe władz lokalnych z obszaru Polski centralnej, cz. 3, Łódź 2010, s. 57, 211, 225–226, 241–242.

1 października 2026

📚 Piętnaście publikacji w dwa dni — Przewłoka, brama, czary, trakt, szkoła żydowska. Krzysztof Gorczyca upomniał się, żebyśmy czytali go z pierwszej ręki. Przeczytaliśmy więc całą monografię grodziska Przewłoka (2024, 316 stron) i trzy artykuły o nim: gródek zbudował zapewne Berwold Wojciechowic, kasztelan kaliski, spłonął dwa razy, ostatni raz w latach 70.–80. XIV wieku, a w pierścionku z wykopalisk zachował się jedwab. Z artykułu o bramie triumfalnej doszły trakt Poznań–Warszawa przez Ślesin, wojna 1806–1809 i pruski spis 44 rodzin z 1794 r. (w wyszukiwarce); z pięciu prac Łukasza Hajdrycha — wyroki procesu ślesińskiego 1689 r.: sześć mieszczanek, cztery stracone, dwie wygnane; ze skargi parafian na ks. Rybarskiego (Biskupski 2021) — 101 nazwisk w wyszukiwarce; z dziennika Heni Ajmanówny (Jeglińska 2022) — szkoła żydowska, biblioteka od 1916 r. i adresy gminy. A z „Kurjera Warszawskiego” 1936 — że żona malarza Alfreda Wierusza-Kowalskiego zmarła w 1916 r. w Mikorzynie i dwadzieścia lat leżała na ślesińskim cmentarzu. Z gazet lat 1807–1819, po które sięgnął Gorczyca, doszły: Walknowscy — Stanisław chory i sędzia pokoju w 1809 r., przegrany proces z Jelenkiewiczami z Kleczewa w 1814 r., dług u berlińskiego agenta nadwornego, śmierć w Piotrkowicach w 1818 r., rozdzielność majątkowa Michała i Franciszki z intercyzy 1819 r.; browar w Ślesinie już w 1814 r.; i ks. Antoni Płonkowski, proboszcz lat 1807–1817, który wypełnia półwieczną lukę w poczcie. Źródła: Schellner, Lewandowska, Gorczyca (red.), Przewłoka, Konin 2024; K. Gorczyca, KZM t. 9 (2014); Ł. Hajdrych 2017–2020; J. Biskupski, PMO VIII (2021); E. Jeglińska, PMO IX (2022); W. Kowalenko 1952; E. Siemianowska 2017; Kurjer Warszawski 1936 nr 71; Gazeta Poznańska 1807, 1809, 1812, 1814; Gazeta W. Ks. Poznańskiego 1818, 1819.

29 września 2026

wieczorem📸 Skorowidze ksiąg 1912–1925 i 1939–1940 w wyszukiwarce — ze zdjęć Ani Gliniewicz. Pani Ania sfotografowała w Archiwum Państwowym w Koninie spisy alfabetyczne ksiąg Urzędu Stanu Cywilnego w Ślesinie za lata 1912–1925 oraz 1939–1940 — 123 zdjęcia, które przeczytaliśmy naocznie tego samego dnia: 3 863 pozycje (nazwisko, imię, numer aktu) doszły do wyszukiwarki, a w tabeli roczników zapaliło się 51 nowych miętowych kółek — dokładnie w latach, dla których archiwum nie ma skanów online. Część stronic weszła w kadr tylko częściowo (ucięte kolumny numerów, grzbiet); takie wiersze mają w wyszukiwarce znak zapytania zamiast numeru i czekają na dofotografowanie. Źródło: AP Poznań Oddział w Koninie, zespół 54/815, księgi U M Z USC Ślesin 1912–1925, 1939–1940 — fotografie Anny Gliniewicz, 29 IX 2026; odczyt własny.

28 września 2026

📜 Etymologia Ślesina uzupełniona z hasła wsi. Rozdział 1 dostał to, co wyszło przy pisaniu kartki „Ślesin” w dziale wsi: Slyessynsky Brod i Slyessynskye jezyoro zapisane już w 1549 r. — czterdzieści dwa lata przed regestem z 1591 r., z którego dotąd znaliśmy Ślesiński Bród; seria form z akt wizytacji kanonicznych 1632/33–1810 (w tym Ślesżyno 1728 i Slesiń 1791/92); spór o zapis „Sulco de Slesis” 1311 — słowniki dają go Ślesinowi nakielskiemu, Kozierowski czyta „ze Śląska”; ten sam Kozierowski podaje dwie daty najstarszego nadania (1231 i 1321) i inny numer dokumentu niż indeks Kodeksu; wywód od Ślasy obejmuje także Ślesin nakielski z rzeką Śleską; nazwisko Śleszyński od 1560, Ślesińska 1579. Źródła: Kozierowski, Badania nazw topograficznych (1914, 1922), Pierwotne osiedlenie (1922, 1926); Librowski, Repertorium akt wizytacji; Antroponimia Polski XVI–XVIII w. t. V; Nazwy miejscowe Polski.

27 września 2026

wieczorem🏘️ Nowy dział: Wsie parafii — pochodzenie nazw. Dla każdej miejscowości parafii ślesińskiej powstaje osobna kartka o jej nazwie: dzisiejsza forma i warianty, najstarsze zapisy z datą i źródłem, przynależność parafialna i administracyjna w kolejnych stuleciach, co o nazwie piszą językoznawcy — od ks. Stanisława Kozierowskiego po Nazwy miejscowe Polski — i nasza ocena, z hipotezami nazwanymi po imieniu. Pierwsze kilkanaście haseł jest już na stronie (m.in. Biskupie, Sarnowa, Lubomyśle, Półwiosek Lubstowski, Lizawy, Goraninek); kolejne dochodzą. ➡️ Wsie parafii — pochodzenie nazw.

rano📑 Wszystkie skorowidze ksiąg ślesińskich są przeczytane — 28 tysięcy nazwisk w wyszukiwarce. Przez dwie doby czytaliśmy naocznie spisy alfabetyczne (skorowidze) ze wszystkich ksiąg metrykalnych Ślesina: z akt Archiwum Państwowego w Koninie za lata 1864–1923, z mikrofilmów FamilySearch za lata 1728–1877 oraz z osobnej księgi — „Regestru Alfabetycznego Metryk dawnych Łacińskich 1728–1808”, sporządzonego 9 października 1854 r. przez ks. Wiktora Pińskiego jako drugi egzemplarz skorowidza do sześciu najstarszych ksiąg parafii. Jego wykaz ogólny podaje 4839 metryk z lat 1728–1807 i wszystkie dziewięć liczb działowych zgadza się z naszymi odczytami. W tabeli roczników każde takie odczytanie oznacza miętowe kółko — jest ich 390. Skorowidz zgonów z lat 1795–1807 znamy dziś tylko z tego duplikatu, bo sama księga (Lit. F) nie zachowała się na żadnym filmie. Do tego opracowaliśmy w akty śluby (45) i zgony (128) roku 1883 — razem z urodzeniami cały rocznik 1883 jest już w wyszukiwarce. ➡️ Tabela roczników · Wyszukiwarka.

25 września 2026

w nocy📖 Księga pamięci gminy konińskiej wymienia Ślesin piętnaście razy — i przynosi dwie rzeczy, których nie było nigdzie indziej. Ḳehilat Ḳonin bi-feriḥatah uve-ḥurbanah (Tel Awiw 1968, 796 stron) to jedyna księga pamięci tej okolicy. Ślesin nie ma w niej własnego rozdziału — występuje w cudzych wspomnieniach, ale w miejscach najważniejszych. ⭐⭐⭐ Jedenastowierszowa notatka o Jom Kipur: „Nagle wielki hałas: przyjechało konno dwóch Żydów. Przyjechali ze Ślesina, miasteczka koło Konina, gdzie polska ludność szykowała się urządzić pogrom na Żydach. Przyjechali po pomoc wojskową — i tę im dano.” Powodem było zdjęcie ikony z dachu domu kupionego od chłopa. Zdarzenie z początku XX wieku; co było dalej, świadek nie pisze, a nazwisk nie podaje żadnych. ⭐⭐ Poczet rabinów ślesińskich cofa się o pół wieku: R’ Jakub (Lejb) Lewi, który wraz z dwoma braćmi — rabinami Goliny i Szadku — wyjechał do Jerozolimy (księga podaje dwa lata: 1841 i 1853), oraz R’ Simcha Heller, którego córka zmarła w Słupcy w wieku stu pięciu lat, a druga wyszła za R’ Abrahama Oweda Festenberga. Do tego świadectwa Zagłady: ostrzeżenie, które Ślesin dostał przed wysiedleniem 1940 r. od rodziny Kotowskich; kopalnia soli w Inowrocławiu jako selekcja na sześć tygodni przed rozstrzelaniem reszty; ulica Łąkowa w Łodzi; mogiła w lasach kazimierzowskich z Ślesinem na liście i liczbą „ponad siedem tysięcy”; wreszcie akademia żałobna w Monachium 7 IX 1947 r., na której byli też ślesinianie. Źródło: Ḳehilat Ḳonin bi-feriḥatah uve-ḥurbanah, red. M. Gelbart, Tel Awiw 1968 — s. 129, 207–209, 456, 524–529, 536, 553–554, 562, 601–603, 653–654, 664, 721 i 744. Księga jest w języku hebrajskim i jidysz; przekładu nie ma, cytaty są naszym tłumaczeniem roboczym z oryginału. Przeczytano około 90 stron z 796. ➡️ Żydzi ślesińscy · Posłowie.

wieczorem🕯️ Hasło o Zagórowie wymienia Ślesin z nazwy — i rozstrzyga, że wywózka była w 1940 roku. Encyklopedia gmin żydowskich opisuje getto zagórowskie i wylicza miasteczka, z których je zapełniono: wiosną 1940 r. spędzono tam Żydów zagórowskich, „a w czerwcu i w lipcu dołączyli do nich Żydzi z Konina, Słupcy, Ślesina i Goliny”. To niezależne potwierdzenie kierunku wywózki — w haśle o innym mieście i pióra innego autora — a zarazem data, która wyklucza marzec 1941 r.: kto był w zagórowskim getcie latem 1940 r., nie mógł opuścić miasteczka dziewięć miesięcy później. Z tego samego hasła pierwsza miara skupiska: na początku 1941 r. było w getcie około dwóch tysięcy Żydów, w tym tylko około pięciuset miejscowych. ⭐ Dwa ustalenia Jolanty Kmieć, oparte na relacjach ocalałych, potwierdza teraz źródło od nich niezależne: około czterystu pięćdziesięciu mężczyzn wywiezionych latem 1941 r. do kopalni soli w Inowrocławiu (ten sam kierunek co z Kleczewa) oraz trasa z Grodźca przez Łódź do Józefowa Biłgorajskiego — pamiętnik Dawida Grabina nazywa tylko region, encyklopedia nazywa miejscowość. Źródło: Pinkas Hakehillot Polin, t. I, Yad Vashem, Jerozolima 1976 — hasła Golina (s. 79–80), Zagórów (s. 103), Konin (s. 235–238), Kleczew (s. 245); przekłady angielskie w ramach JewishGen Yizkor Book Project. ➡️ Żydzi ślesińscy · Posłowie.

wieczorem🧵 W Kleczewie działała manufaktura jedwabiu, drukowanej bawełny i płótna — z farbiernią i z przywilejem z 9 maja 1787 roku. O milę stąd, jeszcze przed drugim rozbiorem, stanął zakład włókienniczy z dwupiętrowym budynkiem w pruskim murze, dwiema przybudówkami i starą farbiernią, na gruncie, który przywilej dziedziczny z 9 maja 1787 r. zwalniał od wszelkich podatków aż do roku 1807. Wiemy o nim dlatego, że upadł: w sierpniu 1798 r. urzędowa gazeta ogłosiła licytację budynków z masy upadłościowej bankiera, a rok później — rozprzedaż narzędzi do wyrobu towaru jedwabnego, kartunowego i lnianego. To zakład założony jeszcze w Rzeczypospolitej, który zbankrutował pod pruskim panowaniem — i pierwszy ślad przemysłu w tej okolicy o sto lat wcześniejszy niż wszystko, co o niej dotąd pisaliśmy. Przy okazji: w Kleczewie urzędowały wtedy trzy sądy patrymonialne naraz — między innymi ten, który sądził Ślesin — a sąd dziedzica Ślesina pracował jeszcze w lipcu 1806 r., sprzedając z licytacji grunta ślesińskiej wdowy: domostwo, stajnie, stodołę, role, łąki i ogrody, otaksowane razem na 373 talary — pierwszą znaną nam wycenę gospodarstwa w tym mieście. Źródło: „Gazeta Południowo-Pruska” 1798 nr 61 i 65, 1799 nr 85, 1804 nr 83, 1806 nr 38, 62, 71, 77 i 80 — egzemplarze cyfrowe Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu i Biblioteki Narodowej; własny odczyt maszynowy (około 93 procent poprawnych liter), niesprawdzony na skanie. ➡️ Historia Ślesina (2.18 i 2.18b) · Żydzi ślesińscy · Posłowie.

🌊 Starą drogę wodną między Wartą a Gopłem zabiła decyzja — i wiemy dziś czyja. Plan obniżenia Gopła powziął Fryderyk II, a chodziło mu nie o żeglugę, lecz o rolę: o to, żeby ziemie nadbrzeżne dały się uprawiać. Dano Noteci poniżej jeziora swobodniejszy odpływ i przekopano groblę młyńską pod Pakością; młyny wodne stanęły, a rząd wypłacił Działyńskim 3333 talary i 25½ grosza odszkodowania. Dla nas najważniejsze jest jedno zdanie poznańskiego historyka Christiana Meyera z 1891 r.: po tym obniżeniu połączenie Gopła z Wartą przez Jezioro Ślesińskie i Goplenicę, niegdyś żeglowne, zostało niemal całkiem przerwane, a samo jezioro skróciło się o półtorej mili — blisko jedenaście kilometrów. ➡️ Cała późniejsza epopeja zabiegów o kanał Warta–Gopło jest więc próbą odrobienia jednej osiemnastowiecznej decyzji. Meyer zostawia przy okazji dwie nazwy niemieckie naszych wód: Slesinersee i Gopleniza. Źródło: A. Warschauer, Geschichte der Stadt Pakosch, „Zeitschrift der Historischen Gesellschaft für die Provinz Posen” XX (1905), s. 36–37; Ch. Meyer, Geschichte der Provinz Posen, Gotha 1891, s. 4. ➡️ Kanał i jeziora · Posłowie.

🗺️ Ślesin pod okupacją nazywał się Schlüsselsee, Skulsk — Rollensee. Wsie nie nazywały się nijak. Zniemczenie nazw zatrzymało się na rogatkach miasteczek: adresówka Rzeszy na rok 1941 wylicza wsie wokół Ślesina pod nazwami polskimi — Biskupie, Dąbrowa, Goranin, Mikorzyn, Ostrowąż, Różnowa, Szyszyn, Sławęcin, Żółwieniec — a zniemcza najwyżej pisownię (Wąsosze jako Wonsosche). A w pierwszym zaborze pruskim nazw niemieckich nie było tu wcale, i to nie dlatego, że ich nie odnaleźliśmy: pruski opis z 1798 r. wsie dwunazwane notuje wszędzie tam, gdzie były („Galczyn, oder Giauschin”, „Starawies, od. Altdorf”), a przy naszych nie notuje ani jednej. Germanizacja nazewnicza tej okolicy jest w całości wytworem lat 1939–1945. Źródło: Beschreibung von Südpreußen und Neu-Ostpreußen, Bd. 1, Leipzig 1798 — własny odczyt maszynowy, niesprawdzony na skanie; „Amtsblatt für den Landkreis Konin” 1943 nr 5; Deutsches Reichs-Adressbuch: die Ostgebiete 1941. ➡️ Etymologia · Wrzesień 1939 i okupacja.

🏠 Szyszynek miał przed 1800 rokiem szesnaście dymów — i to jest jego stan najwyższy, jaki znamy. Pruski opis ze stanu z lat 1793 i 1795 notuje Szyszynek jako wieś szlachecką o szesnastu dymach, a sąsiedni Kijowiec — o dwóch. Zestawienie z późniejszymi spisami jest wymowne: w 1827 r. Szyszynek ma dwanaście domów, a pod koniec stulecia obie wsie razem — siedem. Wieś przez cały XIX wiek malała. Źródło: Beschreibung von Südpreußen, Bd. 1, Leipzig 1798, s. 624 i 627 — własny odczyt maszynowy, niesprawdzony na skanie. ➡️ Wsie parafii.

🐟 Dziesiąta ryba z niewodu należała do plebana ślesińskiego — i jest na to data oblaty: 29 kwietnia 1630 roku. Korespondencja ze Ślesina, ogłoszona w warszawskim tygodniku katolickim w październiku 1899 r., streszcza summaryusz praw i dokumentów kościoła ślesińskiego, ułożony podczas wizytacji generalnej w 1791 r. przez Józefa Andrzeja Murzynowskiego, kanonika metropolitalnego gnieźnieńskiego. Stoi w nim, że przywilej biskupa poznańskiego Andrzeja — „na dziesiątą rybę z niewodu i wolne łowienie, jakoteż i wędami chwytanie ryb” — wniesiono do akt konsystorza gnieźnieńskiego 29 kwietnia 1630 r. Dwieście lat po wystawieniu dokument był więc wciąż żywym uprawnieniem, które komuś okazywano. Ten sam sumariusz wiązał erekcję funduszy kościoła z rokiem 1521 i rozkazem arcybiskupa Jana Łaskiego, a w 1799 r. pleban powołał się na niego przed regencją poznańską w sporze o to, czy Lubomyśle należy do parafii. Źródło: „Przegląd Katolicki” 1899, nr 43 (26 X), s. 682–684 — własny odczyt maszynowy, niesprawdzony na skanie; wydanie samego przywileju: Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. V, nr 365 (tam data 17 XI 1422). ➡️ Kościół i parafia · Kanał i jeziora · Rybacy i sieci.

⛪ Kamień węgielny pod rozbudowę kościoła położono 8 października 1899 roku. Relację spisał uczestnik uroczystości i podpisał inicjałami „Ks. L. J.”. Pozwolenie obejmowało przybudowanie sanctuarium i dwu bocznych kaplic według planu p. Wojciechowskiego, a ceremonii dopełnił dziekan koniński ks. kanonik W. Jankowski w otoczeniu dwunastu kapłanów. Ta sama korespondencja podaje, skąd się bierze data 1604 powtarzana w rocznikach diecezjalnych: z liczby wykutej na cegle zewnętrznej ściany świątyni. I przytacza opis bryły z wizyty dziekańskiej z 1827 r. — prostokąt z cegły palonej na wapno, dach spadzisty kryty dachówką, bez wieży. Przegląd budów dekanatu z grudnia 1902 r. dodaje, że w Ślesinie „kościół restauruje się gruntownie, z przybudowaniem wieży, kaplic, zakrystyi” — roboty trwały więc bez przerwy między dwiema fazami. Źródło: „Przegląd Katolicki” 1899, nr 43 (26 X), s. 682–684 oraz 1902, nr 51 (18 XII), s. 812 — własny odczyt maszynowy, niesprawdzony na skanie. ➡️ Historia Ślesina · Kościół i parafia.

🖋️ Czyje są ustalenia, na których stoją nasze rozdziały — mówimy to teraz w treści, nie w przypisie. Dział o roku obrzędowym jest omówieniem trzech prac z tomu Z problematyki etnograficznej Ślesina i okolic (Ślesin 2012): artykułu Elżbiety Sztamblewskiej o roku obrzędowym i dwóch komunikatów Andrzeja Głaza. Nazwy wiljorze, zwoćce, kurasa, obszyroczenie to ich zapisy terenowe, nie nasze. Dział o rybakach i sieciach jest omówieniem jednego artykułu Andrzeja Głaza o rybactwie jeziornym — trzy warstwy prawa połowu, katalog sieci, budowa łodzi, połów niewodem pod lodem i nazwy toni są jego. W dziale o dziejach Ślesina podrozdział o procesach o czary wymienia teraz w treści dr. Łukasza Hajdrycha i Tomasza Wiślicza, od których pochodzą wszystkie tamtejsze ustalenia; z prac dr. Hajdrycha korzystamy za jego uprzejmą zgodą. A w dziale o powstaniu styczniowym zaznaczamy, że fragmenty pamiętnika księcia Wittgensteina ogłosiła po polsku już w 2013 r. Ewa Andrzejczyk w tomie konińskim — nasze przekłady robimy z francuskiego pierwodruku, ale pierwszeństwo należy do niej. Źródła: tom Z problematyki etnograficznej Ślesina i okolic, red. E. Jeglińska, Ślesin 2012; Ł. Hajdrych, Proces o czary w Wąsoszach w 1688 r., „Historyka” 51 (2021); T. Wiślicz, Społeczeństwo Kleczewa w walce z czartem (1624–1700), „Kwartalnik Historyczny” 111 (2004), nr 2; E. Andrzejczyk, Listy Emila Wittgensteina o bitwie pod Olszowym młynem, w: Z dziejów powstania styczniowego na ziemi konińskiej, Konin 2013, s. 108–135. ➡️ Posłowie.

🌊 Pięć wód pod Ślesinem, o których wiemy już tylko z ksiąg. Przeczytaliśmy hasło po haśle Elektroniczny słownik hydronimów Polski (Instytut Języka Polskiego PAN) — wszystko, co dotyczy jezior i strug tej gminy. Jezioro Szczepy, o które pytaliśmy w dziale o kanale, słownik notuje jako dziś nieistniejące i cofa jego zapis o pół wieku przed naszą najstarszą transakcję — do lat 1462–1467. Zapiska z lat 1548–1605 tłumaczy przy tym samą nazwę: aqua bipartita unde Sczepna woda — „woda rozdzielona na dwoje”. Obok Szczepów i Małego stoi w rejestrze z lat 1514–1518 trzecie jezioro, o którym u nas nie było mowy: Małe Kąty. Zniknęły też staw Mszczyna pod Mikorzynem i struga Wążmień koło Wąsoszy i Lubomyśla. ⭐ Doszły przy tym nazwy części jezior, zebrane w terenie w latach 1985–1986: Miały i Wąska (Kucolka) na Ślesińskim, Uwady na Mikorzyńskim, Wyrżniętka na Wąsoskim, a na Licheńskim Płaska, Ławich, Pralnia, Brodek i dwa Zgony — przy czym „zgon” to termin rybacki, miejsce zaganiania ryb pod lód, a nie nazwa od śmierci. I jeszcze dwie rzeczy: urzędowy wykaz z 1983 r. podaje przy Jeziorze Ślesińskim nazwę oboczną „Ostrowskie”, a Jezioro Czarne pod Gawronami, ostatnie jezioro kanału, leży już w parafii skulskiej. Źródło: Elektroniczny słownik hydronimów Polski (IJP PAN), hasła „Ślesińskie, Jezioro”, „Szczepy”, „Małe (5)”, „Małe Kąty”, „Mszczyna”, „Wążmień” i hasła części jezior; dostęp 24 IX 2026. Zapisy staropolskie słownik bierze z badań nazw topograficznych S. Kozierowskiego, t. V. ➡️ Kanał Warta–Gopło i jeziora · Posłowie.

🏛️ Dlaczego Ślesin przestał być miastem — mamy na to pracę historyka. Serwis gminy, starostwo i przewodniki zgodnie piszą, że prawa miejskie odebrano Ślesinowi za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym. Tymczasem historyk miast kujawskich Tomasz Dziki, który przebadał archiwalia Sompolna i Brdowa, pisze dwa razy i stanowczo: „rosyjska reforma miejska nie stanowiła represji za powstanie styczniowe. Reformę przygotowywano od wielu lat”, a zadecydowały o niej „głównie przesłanki ekonomiczne”. Najlepiej widać to na samych sąsiadach: Sompolno w latach 1820–1869 podwoiło liczbę mieszkańców — z 1025 do 2050 — i prawa straciło tak samo jak Brdów, który urósł o niespełna siedemnaście procent i w ciągu czterdziestu pięciu lat stracił sześć domów. ⇒ Miasteczko rosnące i miasteczko kurczące się przemianowano na osady tym samym aktem. Źródło: T. Dziki, Sompolno w latach 1815–1870, „Polonia Maior Orientalis” 2022, t. IX, s. 71–72, 73, 86; tenże, Brdów w latach 1815–1870, tamże 2021, t. VIII, s. 52, 54–55. ⚠️ Liczb miast zdegradowanych w powiecie kolskim nie cytujemy — autor podaje w jednym artykule siedem, w drugim sześć. ➡️ Historia Ślesina · Powstanie styczniowe 1863.

🕎 Ośmiu żydowskich gospodarzy Ślesina traci domy za długi — obwieszczenie z 31 grudnia 1804 roku. Sąd patrymonialny miasta Ślesina ogłosił wtedy, na żądanie dziedzica Józefa Walknowskiego, licytację domostw ośmiu żydowskich gospodarzy miasteczka, z trzema terminami: 4 lutego, 4 marca i 4 kwietnia 1805 roku. Domy stały przy wielkim trakcie warszawskim i nadawały się do handlu; część była murowana z cegły, część stawiana w pruski mur. To najstarszy znany nam opis budulca ślesińskich domów i zarazem najstarszy dokument mówiący o ślesińskich Żydach z imienia — starszy o ćwierć wieku od listy kramarzy z 1829 roku. Tego samego obwieszczenia dowiadujemy się, że sprawiedliwość wymierzał w Ślesinie sąd patrymonialny dziedzica, urzędujący w Kleczewie, a miasto liczono wtedy do departamentu poznańskiego, nie kaliskiego. Źródło: „Gazeta Południowo-Pruska” 1805, nr 8 (26 I) i nr 19 (6 III) — własny odczyt maszynowy, niesprawdzony na skanie. Imion ośmiu gospodarzy jeszcze nie podajemy: to nazwiska nieznane nam skądinąd, a jedna pomylona litera tworzy nazwisko, którego nigdy nie było. Lista wejdzie po obejrzeniu skanu. ➡️ Żydzi ślesińscy · Dzieje Ślesina (2.18) · Posłowie.

24 września 2026

wieczorem⛪ Ks. Marcin Radecki, kurat ślesiński — znamy jego rodziców. Dotąd wiedzieliśmy o nim tylko to, że w 1728 i 1755 roku podpisuje się „curatus slesiń.”. Regest z 1755 r. wymienia go wśród spadkobierców zastawnika wsi Popielewo w parafii skulskiej: „ks. Marcin, kurat ślesiński, i Walenty”, synowie zmarłego Piotra Radeckiego z Zofii Przysieckiej. ⇒ To jedyny ślesiński duchowny epoki przedrozbiorowej, o którym wiemy, z jakiej pochodził rodziny — i okazuje się drobnym szlachcicem, którego majątek rodzinny leżał po drugiej stronie jeziora. ⚠️ Słowo „kurat” może tu oznaczać administratora parafii, a nie plebana — i tego nie zacieramy. ➡️ Kościół i parafia.Źródło: Teki Dworzaczka (Biblioteka Kórnicka PAN), regesty grodzkie — Konin nr 78, s. 941, rok 1755.

wieczorem📰 „Od bitwy pod Dobrosołowem nie ma wieści o Ant. Kościelskim.” Ogłoszenie drobne z „Dziennika Poznańskiego” z 1863 r. mieści całą sytuację rodziny powstańca w trzech zdaniach: wiadomo, po której bitwie ślad się urwał, i podano adres, pod który ma przyjść wiadomość — Śmiłowo pod Szamotułami, dwieście kilometrów stąd, już po pruskiej stronie granicy. ⚠️ Kim był ten Antoni Kościelski, nie wiemy i z nikim go nie utożsamiamy. Zapisujemy to, bo mówi o tej wojnie rzecz, której nie mówią raporty: gazeta bywała jedyną drogą, żeby się dowiedzieć, czy syn żyje. ➡️ Powstanie styczniowe 1863.Źródło: Dziennik Poznański 1863, nr 132 — za regestami prasowymi Tek Dworzaczka; samego numeru nie mieliśmy w ręku.

w nocy⚔️ Rozdział o powstaniu mówi teraz głosem uczestnika — dowódcy, który bił się pod Olszowem i przeprowadził odwrót przez Ślesin. Przeczytaliśmy w całości Trzy ustępy z powstania polskiego 1863–1864 Edmunda Calliera (Poznań 1868). Od szóstego rozdziału książka przedrukowuje jego raporty do Rządu Narodowego, więc opis obu czerwcowych bitew jest dokumentem spisanym pięć dni po walce. Z tego źródła weszły do rozdziału m.in.: nominacja Mielęckiego z formułą „w bitwie pod Olszakiem dnia 22 marca”, która pokazuje, że ta nazwa pochodzi z powstańczej kancelarii; imienna lista dziesięciu rannych spod Ślesina; sprostowanie, że Wittgenstein Calliera nie uwolnił, tylko przysłał po niego powóz i sotnię kozaków — spóźnione o godzinę; straty spod Ignacewa z 9 czerwca podane przez samego dowódcę jako trzech zabitych i siedmiu rannych; oraz zdanie, które miasteczku chluby nie przynosi — burmistrz i ksiądz ślesiński nie dostarczyli cofającemu się oddziałowi podwód. Tam, gdzie Callier mówi co innego niż literatura — o Kranichu (podchorąży pruski, nie baron i oficer gwardii), o Mierzyńskim (w raporcie wśród rannych), o pozycji pod Kleczewem (Kopanica i Lubiecz zamiast Jabłonny) i o powieszeniu Kozickiego (którego rozkazu się wypiera) — podajemy obie wersje obok siebie i nie rozstrzygamy. Źródło: E. Callier, Trzy ustępy z powstania polskiego 1863–1864, Poznań 1868 — odczyt warstwy tekstowej egzemplarza cyfrowego; paginacja i cytaty do sprawdzenia na skanie. ➡️ Powstanie styczniowe 1863 · Posłowie.

🎞️ Metryki Ślesina cofnięte do 1728 roku: trzynaście mikrofilmów, sto osiem ksiąg. Dostaliśmy w darze trzynaście rolek mikrofilmu z metrykami parafii Ślesin — 6285 klatek, rozłożonych na sto osiem ksiąg. Najstarsza to chrzty od 1728 roku, śluby i pogrzeby od 1729; dalej ciąg przez cały wiek XIX aż po rok 1884. Są wśród nich osobne księgi ewangelickie i żydowskie z lat 1822, 1823 i 1825 oraz komplet akt okręgu bożniczego z lat 1859–1867 i 1880–1884. Do dziś nasze skany zaczynały się praktycznie od 1870 roku. W tabeli roczników widać to od razu: roczników, przy których mamy już skany na dysku, jest teraz 452 zamiast osiemdziesięciu trzech, a tych do zdobycia 143 zamiast pięciuset dwunastu. Kółka są nadal żółte, nie białe — skany to dopiero materiał, odczyt jest osobną pracą i dopiero przed nami. Podziękowanie imienne dla ofiarodawczyni dopiszemy, gdy ustalimy, jak chce być wymieniona.

📖 Dwa nowe działy: Posłowie i Aktualności. W Posłowiu piszemy wprost, jak ta strona powstaje, skąd bierzemy źródła i czego jeszcze nie wiemy — razem z rachunkiem: siedemnaście działów, sześćset osiemdziesiąt osiem przypisów i dwieście czterdzieści siedem źródeł, z których blisko połowę czytaliśmy z pierwszej ręki, z rękopisu albo z mikrofilmu. Jest tam też prośba, którą powtórzę i tutaj: jeśli macie w domu stare zdjęcie, dokument albo list ze Ślesina lub którejkolwiek wsi parafii, odezwijcie się. ➡️ Posłowie.

23 września 2026

🌐 Strona ma własny adres: sleszyno.pl. Do dziś mieszkała pod adresem widocznym tylko z naszej sieci. Od teraz jest pod własną domeną, z certyfikatem, licznikiem odwiedzin i zgłoszona do wyszukiwarki Google. Nazwa strony pochodzi od najstarszego zapisu nazwy miasta — Sleszyno w dokumencie z 1231 roku.

🗞️ Prasa warszawska o Ślesinie: sto czterdzieści tysięcy gęsi, szosa do Skulska i śluzy w Gawronach. Przeczesaliśmy sto tysięcy numerów gazet w bibliotece cyfrowej Uniwersytetu Warszawskiego. Z tego, co dotyczy Ślesina: w 1888 roku wywieziono stąd sto czterdzieści tysięcy gęsi; szosę Ślesin–Skulsk, pięć kilometrów, oddano 8 listopada 1924 roku; towarzystwo rzemieślnicze „Goplana” działało w latach 1927–1928; a przy budowie kanału w 1939 roku stanęły dwie śluzy w Gawronach oraz mosty w Ślesinie i Rudnicy, przy tysiącu robotników. Potwierdziło się też, że Alfred Wierusz-Kowalski kupił Mikorzyn w 1895 roku — dotąd wiedzieliśmy to z opracowań, teraz ze źródła z epoki. Źródła: Kurjer Warszawski, Gazeta Polska, Gazeta Świąteczna, Express Poranny i inne, za warstwą tekstową biblioteki CRISPA. ➡️ Kanał i jeziora · Rody i dwory.

22 września 2026

📜 Licheń nazwany miastem w 1526 roku, Szyszyn kupiony od chłopów w 1519. Naprawiliśmy narzędzie, którym czytamy Teki Dworzaczka — okazało się, że pokazywało nam tylko część zapisów. Z pełnych wyników pięćdziesiąt osiem regestów dotyczy naszych stron. Tomasz Lubomyski sprzedał w 1526 roku Sokołowskim z Warzymowa trzecią część klucza gosławickiego „z miastem Lichin”. Część Szyszyna kupiono w 1519 roku od poddanych z Kobylanki. Wąsosze, Kępa i Kępka mają teraz ciąg właścicieli od 1546 do 1671 roku, a Licheń trafił do Korzbok Łąckich w latach 1745–1747. Źródło: Teki Dworzaczka, Biblioteka Kórnicka PAN — regesty ksiąg grodzkich i ziemskich. ➡️ Rody i dwory · Dzieje Ślesina.

21 września 2026

⚔️ Powstanie styczniowe: „potyczka pod miastem Ślesinem” w urzędowym wykazie rosyjskim. Dotąd o walkach pod Ślesinem wiedzieliśmy z prasy i z literatury. Teraz mamy je w wykazie sztabu generała Berga — to mocniejszy dowód niż wszystko, co mieliśmy. Do tego minutowa oś 22 marca 1863 roku: Nielidow zajmuje Ślesin o wpół do jedenastej, pół godziny przed strzałami pod Lubomyślem. Mikorzyn stoi na naukowej liście lazaretów powstańczych, a medalik ze zbiorów muzeum w Koninie z napisem „Obchód 1 lipca 1917 r.” rozstrzyga spór o pomnik ignacewski: w 1917 roku wmurowano kamień węgielny, odsłonięcie było rok później. Źródła: Z dziejów powstania styczniowego na ziemi konińskiej, Konin 2013; serwis rocznicowy Starostwa Powiatowego w Koninie. ➡️ Powstanie styczniowe 1863.

🚢 Kanał Warta–Gopło: rok 1937 i data, do której miał być gotowy. Dwa artykuły z epoki wypełniły lukę w dziejach budowy. W połowie 1937 roku projekt był już zatwierdzony, kosztorys wynosił sześć milionów złotych, a robót nie zaczynano. Notatka z 1938 roku podaje termin oddania: 1940 rok — wojna zastała kanał dokładnie w roku docelowym. Tam też pierwsza wzmianka o nabrzeżach portowych w Morzysławiu i Rudnicy. Źródła: F. Maciejewski, Kanał Warta–Gopło i życie gospodarcze, „Gospodarka Zachodnia” 1937 z. 8; „Czasopismo Geograficzne” 1938 z. 4. ➡️ Kanał i jeziora.

🏰 Ślesin po pożarze 1780 roku i most Augusta III — z ksiąg grodzkich, czytanych z rękopisu. Księgi grodzkie konińskie przeczytaliśmy ze skanów, kartka po kartce. Wyszło z nich, że Sokołowscy z Warzymowa byli dziedzicami Ślesina, że po pożarze mieszczan przeniesiono na grunt Lubomyśla, i że granicę Ślesin–Lubomyśle objeżdżano w 1780 roku, opisując po polsku każdy kopiec, łąkę i most postawiony za Augusta III. W tym samym akcie pada nazwisko ślesińskiego burmistrza. ➡️ Dzieje Ślesina.

17 września 2026

⛪ Nowy dział: Kościół i parafia Ślesin, z pocztem piętnastu proboszczów od 1413 do 1941 roku. Poczet złożyliśmy z roczników diecezjalnych, akt wizytacyjnych i metryk. Jest w nim między innymi ks. Teodor Rogoziński, urodzony w Ślesinie w 1822 roku, naczelnik powstańczy powiatu konińskiego, skazany w 1864 roku na śmierć — wyrok zamieniono na prośbę biskupa, a on trafił na Sybir, do Tunki, gdzie był starostą zesłanych księży. ➡️ Kościół i parafia.

16 września 2026

🎣 Pięć nowych działów z dwóch książek: gwara, rok obrzędowy, rybacy, ewangelicy i olędrzy, karczma i gorzelnia. Tom etnograficzny o Ślesinie i okolicach z 2012 roku okazał się dla tej strony nie do zastąpienia. Stoi na nim wszystko, co wiemy o mowie ślesińskiej, o zwyczajach dorocznych i rodzinnych oraz o rybactwie jeziornym — z nazwami sieci i narzędzi. Źródła: J. Chojnacki o gwarze, E. Sztamblewska o roku obrzędowym, A. Głaz o rybactwie — w tomie zbiorowym, Ślesin 2012. ➡️ Gwara ślesińska · Rok obrzędowy · Rybacy i sieci.

15 września 2026

🔎 Wyszukiwarka metrykalna: akty parafii Ślesin, każdy z przekładem z rosyjskiego. Wpisujesz nazwisko i dostajesz akty — z imionami rodziców, wiekiem, wsią i zawodem. Baza jest wspólna ze stroną o Skulsku, więc jednym zapytaniem przeszukuje się obie parafie. Obok stoi tabela ksiąg metrykalnych: co mamy przeczytane, co jest do zdobycia i czego nie ma nigdzie. ➡️ Wyszukiwarka · Tabela ksiąg.

📜 Najstarsze dokumenty o Ślesinie, przeczytane w wydaniach źródłowych. Nazwa pojawia się po raz pierwszy w 1231 roku, w dokumencie Konrada mazowieckiego. Prawa miejskie nadał biskup włocławski Jan Doliwa przywilejem wystawionym w Kruszwicy 20 stycznia 1358 roku, z targiem we wtorki. W 1414 roku poświadczona jest tu szkoła. Źródło: Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, t. I i V. ➡️ Dzieje Ślesina · Etymologia nazwy.

14 września 2026

🌊 Zaczynamy. Śleszyno to strona o Ślesinie: o jego nazwie, dziejach, wsiach parafii, rodach i ludziach. Powstaje na wzór strony o Skulsku, z tą samą zasadą — każdy fakt ze źródłem — i na wspólnej z nią bazie metrykalnej.